شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت – ينۆەستيتسيا

پرەزيدەنت تەك 2014-2016 جىلدار ارالى­عىن­دا عانا ەكونوميكانى قولداۋعا قوسىمشا 1,7 تريلليون تەڭگە جۇمسادىق دەي كەلىپ, مۇنىڭ بارلىعى ەكونوميكالىق ءوسىمدى جانە بيزنەستى قولداۋعا, 200 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن ەسكە سالعان ەدى. الايدا شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ دامۋى وسكەلەڭ تالاپقا ساي بولماي جاتقانى دا ەل­باسىنىڭ نازارىنان تىس قالماي, وسى ماسە­لە­گە ايرىقشا كوڭىل اۋداردى. 

ەكسپورتتىق وپەراتسيالار ەل­دىڭ بيۋدجەتىنە شەتەلدىك بەرىك ۆا­ليۋتا ەنگىزەتىن شەشۋشى امال­دار. وسى ۋاقىتقا دەيىن بيۋد­جەت­تىڭ كىرىس بولىگىندەگى ۆاليۋ­تا­­لىق تۇسىمدەر نەگىزىنەن شي­كى­­زات ساتۋدان كەلىپ وتىر. بى­راق قان­شاما جاڭا كەن ورىندا­رى اشىلىپ جاتقانىمەن, شيكى­زات­تىڭ سارقىلار كەزى بولادى. سون­دىقتان ەلدىڭ ەكونوميكاسىن شي­كى­­زاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ ءتۇسى­مىن ارتتىرۋعا باعىتتاۋ – ءومىر تا­لابى.

پرەزيدەنت ءوزىنىڭ جولداۋ­ىن­دا ەكسپورتتى دامىتۋ مەن ىلگە­رى­لەتۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋدى, ەكس­پورتتاۋشىلارعا ء«بىر تەرەزە قاعيداتى» بويىنشا بارلىق وڭىر­­لەردە دە قولداۋ تانىتۋ قا­­جەت­­تىگىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن بىر­گە پرە­زيدەنت ۇكىمەت جانىنان ەكسپورت ساياساتى جو­نىن­دەگى كە­ڭەس قۇرۋدى تاپسىرىپ, وعان بيز­نەس-قوعامداستىقتىڭ دا وكىل­دەرى كى­رۋى ءتيىس ەكە­نىن ايتتى. وسىن­داي ناقتى تاپسىرمالارمەن قاتار, ەلباسى بيىلعى قىركۇيەككە دەي­ىن ۇكىمەت اكىمدەرمەن جانە بيز­نەس وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ, بى­رىڭ­عاي ەكسپورت ستراتەگياسىن ازىر­لەۋ­دى جۇكتەگەن بولاتىن. 

وسى تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋ بارىسى تۋرالى وتكەن ايدا ۇلت­تىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ۇكىمەتتىڭ ال­دىن­دا ەسەپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ كورسەتكىشتەرىن 2015 جىل­مەن سالىستىرعاندا 2022 جىل­عى مەرزىمگە 1,5 ەسە ارتتىرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. بار­لىق ەكسپورتشىلاردى ء«بىر تەرە­زە» قاعيداتىمەن قول­داۋ ءۇشىن «قازاقەكسپورت» ۇلتتىق كومپا­نيا­سى­نا بىرىڭعاي وپەراتور مارتەبەسىن زاڭنامالىق نە­گىزدە بەرۋ كوزدەلگەن. 

ال «قازاقەكسپورت» ۇك پرە­زيدەنت جولداۋ­ى­نان كەي­ىن ينۆەستيتسيا جانە دامۋ مي­ني­­ستر­­لىگىندەگى بۇرىنعى «كاز­ەكس­پورتگارانت» كوم­پا­نيا­سى­نىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان ەدى. ول ەكسپورتقا بايلانىستى بار­لىق ارەكەتتەردى, سونىڭ ىشىن­دە ەكسپورتتىق كەلىسىمشارتتى ساق­تان­دىرۋ, ىنتالاندىرۋ, قا­زاق­ستان­دىق ونىمدەردىڭ پاي­ىز­دىق ستاۆ­كا­لارىن سۋبسي­ديا­لاۋ جانە ت.ب. ىل­گەرىلەتۋ جۇ­مىس­تارىمەن اينالىسادى. 

مىنە, وسى ۇلتتىق كومپا­نيا­نىڭ العاشقى جۇمىس ناتيجەلەرى تۋرالى ت.سۇلەيمەنوۆ جان-جاقتى اي­تىپ بەردى. ءمينيستردىڭ ايتۋ­ىنا قاراعاندا, ء«بىر تەرەزە­» قاعيداتىمەن جۇ­مىس ىستەۋ ارقىلى ەكسپورتەر­لەر تاۋارلارىنىڭ قۇنى مەن ۋاقىتىنا كەتەتىن شىعىندارىن ازايتادى جانە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن دامۋ ينستيتۋتتا­رى ارا­سىنداعى ءوزارا ءىس-قي­مىل­­دا اقپاراتتار الۋ تەح­نولو­گيا­سىن جەڭىلدەتە الادى. ەلى­مىز­دىڭ بار­لىق ايماقتارىندا جا­نە قازاقستان ەكسپورتىنا قىزى­عۋ­شى­لىق تانىتۋشى ەلدەردە وسى «قازاق­ەكسپورتتىڭ» وكىلدىكتەرى اشىلماقشى. 

سونىمەن بىرگە بارلىق تاۋ­ار­لار مەن قىز­مەتتەر بويىن­شا «ەكسپورتتىق سەبەت» ازىر­لە­نىپ, وعان ەكونوميكانىڭ جەتى سا­لا­سىنىڭ 116 تاۋارى ەنگى­زى­­لەتىنى بەلگىلى بولدى. پەر­سپەك­­تيۆالىق «ەكسپورتتىق سەبەت» تاۋارلارىنىڭ تىزىمىنە ەن­گى­زىلۋ ءۇشىن مىناداي ول­شەم­دەر ەسكەر­ى­لەدى: كولىكتىك قول­جە­تىم­د­ىلىك, قابىلداۋشى ەلدەر يمپورتىنىڭ قۇرىلىمى جا­نە قازاقستان ەكس­پورتىنىڭ تولىقتىرۋ يندەكسى, شىعا­رى­لا­­تىن ەلدەر يمپورتىنىڭ ءوسۋ بولجامى جانە تالداناتىن ەلدەردىڭ قا­زاقستاندىق شيكىزاتتىق ەمەس تاۋ­ار­لارىنىڭ يمپورتتىق كو­لەمى.

بۇگىنگى كۇنگى سىرتقا شىعارى­لا­تىنداردىڭ اراسىنان وسى سەبەت­كە تاماق ونىمدەرى, مينەرالدى جانە حيميا تاۋارلارى, بالالار كيىمدەرى, مەديتسينالىق جانە شىنى بۇيىمدارى ەنگىزىلگەن. ال بولاشاقتا قىزمەتتەر اراسىنان كولىك, تۋريزم, عارىشتىق قىزمەت كور­سەتۋلەر جانە عارىشتىق اپپا­رات­تاردى سىناۋلار ەنگى­زى­لەدى. قازاقستان ەكسپورتى شىعا­رى­لا­تىن وتكىزۋ رىنوكتارى قا­تا­­رىنا 27 مەملەكەت ەنگىزىلىپ, ولار قابىلداۋ مۇمكىندىگىنە قا­راي ءتۇرلى ساناتتارعا بولىنگەن. سونىڭ ىشىندە قىتاي مەن رەسەي با­سىمدى مارتەبەگە يە بولعان. سو­نىمەن بىرگە قازاقستان ەكسپور­تى بەلارۋس, ءۇندىستان, يران, قىر­­عىزستان, تۇركيا, وزبەكستان, ۋك­را­ينا جانە ت.ب. ەلدەردىڭ ىش­­كى رىنوكتارىندا سۇرانىسقا يە بو­لىپ وتىر. ەۋروپا ەلدەرى اراسى­نان قازاقستاندىق شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت باسقالارمەن سا­لىس­ت­ىرعاندا نيدەرلاند پەن پول­شا­عا كوبىرەك جەتەدى. 

قورىتا ايتقاندا ۇلتتىق ەكو­نوميكا مينيست­ر­­لىگى ۇسىنىپ وتىرعان ەكسپورتتى جانداندىرۋ باع­دارلاماسى ەكسپورتەرلەرگە قارجىلىق جانە باسقا دا جاقتان قولداۋلار جاسايدى, سونىمەن قاتار ەكسپورتتىڭ دامۋىن اياقتان شالاتىن كەدەرگىلەردى جويادى. 

«KAZAKH INVEST» ۇلتتىق كومپانياسى» اق-دا ەكسپورتتىڭ ۇلعايۋىنا ءوز تاراپىنان ۇلەس قوسۋدا. بۇل كومپانيا قازاقستانعا سىرت­تان ينۆەستورلار تارتۋمەن بىرگە ىشتەگى ەكسپورتەرلەردىڭ دە جۇمىستارىنىڭ قىزۋىنا جاع­داي جاساۋ ءۇشىن جۋىردا قازاق­ستاندىق كومپانيالارعا ارنال­عان ترەنينگتەر وتكىزدى. وندا كوم­پانيالار وكىلدەرى ەكس­پورت­تىق جانە ماركەتينگتىك ءىس-ارە­كەت­تەردى جۇرگىزۋ بويىنشا تەگىن سا­ب­اق­تار مەن كەڭەستەر الدى. ناق­تى ايتقاندا قازاقستاندىق ونىم­دەر­دىڭ ساپاسى ماق­ساتتى رىنوك­تار­دىڭ تەحنيكالىق تالاپ­تا­رىنا ساي يكەمدەلۋ, قابىلداۋشى ەلدەر­دىڭ يمپورتتىق پروتسەدۋرالارىنا رەتتەلۋ, ەكس­پورتقا شىعارداعى كولىك-لوگيستيكالىق, با­قىلاۋشىلىق جانە كەدەندىك تەك­سەرۋلەرگە بەيىمدەلۋ جانە ت.ب جاي­لى پايدالى كەڭەستەر مەن سا­باق­تار بەرىلدى. 

ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق­تىڭ سىرتقى جانە ءوزارا ساۋ­دا اينالىمىنا قاراعاندا 2017 جىلدىڭ العاشقى جارتى­جىل­دىعىندا قازاقستان ەكسپور­تى­نىڭ جالپى كولەمى 2016 جىل­دىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىس­تىر­عاندا 138,3 پايىز بولعان. ءسوي­تىپ, بۇل باعىتتىڭ ءوسۋ الەۋەتى جو­عارى ەكەنى كورىنىپ تۇر. ءتىپ­تى يمپورت­پەن (110,7 پايىز) سا­لىس­تىرعاندا دا اجەپ­­تا­ۋىر كوپ بولعان. الايدا بۇل جالپى ەكسپو­رت, ونىڭ ىشىندە شيكىزاتتىق سالا دا ەنگىز­ىل­گەن. 

ەلباسى قازاقستاننىڭ شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ ىسىندەگى اي­ماقتىق كوشباسشىلىعىن ساق­تاپ قالۋى قاجەتتىگىن دە ءوزى­نىڭ جولداۋىندا اتاپ كور­سە­ت­تى. «KAZAKH INVEST» ۇلت­تىق كومپانياسى» اق وسى ماق­سات­پەن جۋىردا سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لىگىنىڭ كومەگىمەن قازاق­ستان­دا تىر­كەلگەن ديپ­لو­ما­­­تيا­لىق ميسسيالاردىڭ ەكو­نو­­مي­كا­لىق ارىپتەستىك ماسە­لە­لە­رى­مەن اينالىساتىن وكىل­دە­رى­مەن كەز­دەستى. «KAZAKH INVEST» ۇلتتىق كومپا­نياسى» اق توراعاسىنىڭ ورىنباسا­رى نۇرسۇلتان جيەنباەۆ ولار­دىڭ نازارىنا قازاقستاندىق كە­­­لە­­شەگى زور جوبالار تۋرالى بايان­­­داپ, ينۆەستيتسيا قۇيۋ ءۇشىن ءوز ەلدەرىنىڭ بيزنەسمەندەرىن, تران­س­­­ۇلتتىق كومپانيالاردى شا­­قىرۋدى سۇرادى. ءوزىنىڭ سو­زىن­­دە ول قازاقستاندا قولاي­لى ينۆەس­­تيتسيالىق احۋال قالىپ­تاس­­قانىن, ينۆەستورلارعا ء«بىر تەرە­زە» قاعيداتىمەن قىزمەت كور­سەتىلەتىنىن جانە ت.ب. تۋرالى ايت­تى. ينۆەستيتسيا قۇيۋ ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى شارت – ەلدىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى, بەي­بىت ءومىر بول­سا, ونىڭ دا قازاقستاندا اب­دەن قالىپتاسقاندىعى جەتكى­زىل­­دى. ينۆەستورلار ءۇشىن قا­راس­تى­رىلعان جەڭىلدىكتەر, سالىق­تىق پرەفەرەنتسيالار تۋرالى دا تولىقتاي ايتىلدى. Doing Business حالىقارالىق قارجى كورپوراتسياسىنىڭ رەيتينگى بويىنشا قازاقستان بيزنەس جۇر­گى­زۋدىڭ قولايلىلىعى بويىنشا 190 ەلدىڭ اراسىندا 35-ءشى ورىن الاتىنى, ينۆەستورلار ءۇشىن قاراس­تى­رىلعان جەڭىلدىكتەردى ودان ءارى وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا 2017 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ, 55 مەملەكەتپەن «ۆيزاسىز رەجيم» ورناتىلعانى تىلگە تيەك ەتىلدى. 

الايدا شەتەلدىك ميسسيا­لار­دىڭ كەيبىر وكىل­دەرى قازاق­ستان­نىڭ ينۆەستيتسيا قۇيۋ تارتىم­دى­لى­عىنىڭ كەمشىن تۇستارىن دا ايتىپ, ولاردىڭ تۇ­زەلۋى عانا ناتيجەلى ارىپتەستىككە قول جەت­كى­­زە­تىنىن كورسەتتى. سونىڭ ىشىن­دە كوپ­تەگەن اي­ماق­تارداعى ينفرا­قۇ­­رىلىمداردىڭ تومەندىگى كول­­دە­نەڭ تارتىلدى. بۇل قاتاردا الدىمەن اۆتو­موبيل جولدارىنىڭ ساپاسىزدىعى اۋىزعا الىن­دى. 

ەلباسى قازاقستاندا وندىرىس­تەر اشۋ جونىن­دە قىتايمەن بىر­لەس­كەن ينۆەستيتسيالىق باع­دار­­لامانى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ كەرەكتىگىن اتاپ ەسكەرتكەن. قىتاي تا­راپىمەن ەكىجاقتى ىن­تى­ماق­تاس­تىق نىساندارى بەلگىلەندى. «بۇل قازاقستاندىقتار ءۇشىن 20 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشاتىن زاماناۋي وندىرىستەر بولماق. قازىر 6 جوبا جۇزەگە اسىرىلا باستادى, ال 2 جوبا ىسكە قوسىلدى. سونىڭ ءبىرى – گيبريدتىك جا­نە تولىقتاي ەلەكتر­لى JAC اۆتوموبيلدەرىن ءىرى قۇرىلعىلاردان قۇراستىراتىن زاۋ­ىت», دەدى پرەزيدەنت. 

مىنە, قازاقستاننىڭ شيكى­زات­تىق ەمەس ەكسپورت پەن شەت­ەل­دىك ينۆەستيتسيالار تارتۋ قادام­دا­رى­نىڭ كەيبىر باعىتتارى وسىنداي. ولاردىڭ ورىن­دالۋى ەل ەكو­نو­مي­كاسىنىڭ قارىشتاي تۇسۋى­نە سۇبە­لى ۇلەس قوسارى ءسوزسىز. 

جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»