قورشاعان ورتاعا قامقورلىق قاجەت

بىراق تابيعات-انا بارىنە كىنالى مە؟ تابيعات – ءبىزدىڭ ءۇيىمىز, اسىراۋشىمىز, پانامىز. سول تابيعاتتىڭ ارقاسىندا تىرشىلىك بار, ءومىر بار. بىلە-بىلسەك, ءتىپ­تى اۋا رايىنىڭ پايداسىز كەزەڭى جوق. تەك سول تابيعاتتىڭ تىرشىلىك ءۇشىن قاجەتتى مەزگىلىن, قۇبىلىستارى مەن اۋا رايىن ادام وزىنە عانا قولايلى ەتەمىن دەپ قارسىلىققا ۇشىراپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان جاھاندىق اۋا رايى دا وزگەردى. باسقاسىن ايتپاعاندا, ءوزىمىزدىڭ ارال سۋىنىڭ تارتىلۋى, كوپ جاعدايدى بىلدىرەدى. وزەن, كولدەر لاس-تانۋدا. ماسەلەن, كوكتەم كەزىندە بەس وبلىستىڭ كوپتەگەن اۋىلىن قىزىل سۋ باستى. ەڭ دالانى ەمىن-ەركىن كەزگەن جۇزدەگەن كيىكتىڭ قالاي ولگەنىن ەل جاقسى بىلەدى. ال قولداعى ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ جىل سايىن, ايتەۋىر, ءبىر كەسەلگە ۇشىراپ قىرىلاتىنى تاعى بار. بىراق سونىڭ بارىنە تابيعاتتى كىنالى دەگىسى كەلەتىندەر كوپ-اق.

سول سياقتى نەبىر زىمىرانداردى عا­رىشقا ۇشىرۋ كەزىندە ولاردىڭ كەيبىرى اپاتقا ۇشىراپ قۇلاپ جاتقانى تاعى جاسىرىن ەمەس. مۇنىڭ تابيعاتقا تيگىزەر زالالى جوق دەپ كىم ايتا الادى؟ وتكەن جازدا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قاراجانباس كەڭ ورنى اۋدانىندا بالىقتىڭ جاپپاي قىرىلعانى بار. ءتىپتى ءار جيىرما شاقىرىم سايىن 250-دەن اسا ءولى بالىقتار كەزدەسكەن. ماماندار بۇل جاعدايدىڭ سىرىن تەكسەرە كەلە انىقتاعانداي, سۋدا مۇناي ونىمدەرىنىڭ قالدىقتارى مولشەردەن تىس كوپ بولعان. جالپى بۇل ارادا ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, تابيعاتتا ەشنارسە وزدىگىنەن ب ۇلىنبەيدى. جوعارىداعى كەلتىرىلگەن مىسالدار اينالاعا جان­اشىرلىقتىڭ جوقتىعىنان ەمەس پە ەكەن. ادامداردىڭ سەلقوستىعىنان عوي. دەمەك, كىنانى تابيعاتتان ىزدەمەي, كەرىسىنشە ونى بولدىرماۋدىڭ جولىن ىزدەگەن ءجون-اۋ. ماسەلەن, «قىستاعى قار – جەرگە ىرىس, جەردەگى ىلعال – ەلگە ىرىس» دەيدى. قاردىڭ كوپ ءتۇسۋى, سۋدىڭ مول بولۋى تىرشىلىككە ءنار بەرەدى. سۋدى دۇرىس پايدالانا بىلمەۋ تابيعاتقا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن دامىپ كەلە جاتقان ونەركاسىپ پەن سۋارمالى ەگىنشىلىك القاپتارىنىڭ ۇلعايۋى سۋدى كوپ قاجەت ەتەدى. ال قازىر­گى قالىپتاسقان ەكولوگيالىق جاعدايدا وزەن سۋىنىڭ لاستانىپ نەمەسە ءسىڭىپ, ىسىراپ بولىپ جاتقانى بەلگىلى. كوكتەمگى كول-كوسىر قار سۋى دا لەزدە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشادى. ما­سەلەن, ءار كوكتەم سايىن تۇتاس اۋىل­­دار­دى باسىپ قالاتىن قار سۋىن بوگەپ السا قايتەدى. سوعان الدىن الا دايىندىق جاساپ, انا بەرەكەلى بولعان «كوكساراي» سەكىلدى سۋ رەتتەگىشىن, ياكي سۋ قويمالارىن ءار وبلىستىڭ ءتيىستى تۇستارىنا ورناتسا, نۇر ۇستىنە نۇر ەمەس پە. ال بارىنەن بۇرىن سۋ جۇرەتىن, قىزىل سۋ جينالاتىن جەرلەرگە ءۇي تۇرعىزباعانى ابزال. 

ارينە, سۋ قورلارىن دۇرىس پايدالانباۋ, ورەسكەل قاتەلىكتەر جىبەرۋ بۇرىن دا ەتەك العانى راس. ءتىپتى بىر­قاتار ايماقتا وسىنداي قاتەلىكتەر كەسىرىنەن توپىراق قۇنارلى قاباتىنان ايىرىلىپ قالدى. توپىراقتاعى وزگەرىستەر وسىمدىك جامىلعىسىنىڭ تۇرلىك قۇرامىنا, تارالۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. سول سياقتى كەزىندە تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ بارىسىندا مىڭداعان گەكتار جەر ءب ۇلىندى. جىرتىلعان جەردىڭ بورپىلداق توپىراعى جەلدىڭ ارەكەتىنەن قۇنارلى قاباتىنان ايىرىلدى. تابيعات اناعا قارسى جاسالعان وسىنداي ارەكەتتىڭ اۋىر سالدارىن ادامدار ءوز قولىمەن تۋدىردى. مۇنداي جاعداي ءالى دە جالعاسا ما دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس. ويتكەنى كىنانىڭ ءبارىن جەمە-جەمگە كەلگەندە تابيعاتقا اۋدارا سالۋ وڭاي عوي.

سوندىقتان بۇل ماسەلەدە ۇكىمەتىمىز ايرىقشا بەلسەندىلىك تانىتۋى قاجەت دەپ ويلايمىز. تابيعاتتى قورعاۋ مەن تابيعات قورلارىن ءتيىمدى پايدالانۋدا مەملەكەتتىك باعىتتىڭ ىقپالى زور. كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىمىز بويىنشا ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋدىڭ باسىمدىعى حالىقتىڭ ءومىرى, ەڭبەگى مەن دەمالىسى ءۇشىن قولايلى قورشاعان ورتانى ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ بولسا, وندا بارشانىڭ مىندەتى قورشاعان ورتانىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ جانە مولىقتىرۋ, زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىن نىعايتۋعا اتسالىسۋ ارقىلى قوعام مەن تابيعاتتىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى سالاسىنداعى قاتىناستاردى بارىنشا دۇرىس رەتتەۋ ەكەندىگىن ەسكەرگەن ءجون. سوندا, جوعارىدا ايتىلعان, «بارىنە تابيعات كىنالى» دەگەن تىركەستىڭ سانامىزدان جوعالارى دا انىق. ەندەشە تابيعات كىنالى ەمەس, ىسىمىزدە بەرەكە جوق پا دەيمىز.

الەكساندر تاسبولات,

«ەگەمەن قازاقستان»