بۋندەستاگتى كىم باسقارادى؟

بيىلعى سايلاۋ 24 قىركۇيەككە بەلگىلەنىپ وتىر. وندا نەمىس حالقى الداعى 4 جىلدا ەلدىڭ باعىتى قانداي بولاتىنىن جانە 19-شى رەت شاقىرىلاتىن بۋندەستاگتىڭ مۇشەلەرىن انىقتايدى. سايلاۋعا 30-دان اسا پارتيا قاتىسۋعا نيەت تانىتىپ وتىر. شەتەلدىك مەديا وكىلدەرى سولاردىڭ 7-ەۋىندە عانا پارلامەنتتىڭ وزەگىن قۇرۋعا نەگىزى بار دەپ ەسەپتەيدى. 

گەرمانياداعى پارلامەنت سايلاۋى باسقا ەلدەردەن وزگەشە. تاياۋدا ەنگىزىلگەن جاڭا جۇيە بويىنشا ەلەكتورات ءبىر بيۋللەتەن ارقىلى ەكى داۋىس بەرۋ قۇقىعىنا يە. اۋەلى جەرگىلىكتى وكىلدى سايلاسا, ەكىنشىسى ارقىلى ۇكىمەتتى جۇرگىزەتىن پارتياعا داۋىس بەرىلەدى. ءبىرىنشى داۋىس بەرۋ ارقىلى ايماقتاردان سايلانعان 299 ۇمىتكەر بۋندەستاگ دەپۋتاتى اتانادى. ەلەكتوراتتىڭ ەكىنشى داۋىسىمەن سايلانعان پارتيانىڭ ۇلەسى ارقىلى پارلامەنتتىڭ قالعان مۇشەلەرى انىقتالادى. مىسالى, ءبىر پارتياعا حالىقتىڭ 30 پايىزى ەكىنشى داۋىسىن بەرسە, وندا سول پارتيانىڭ ۇكىمەتتەگى ورىن سانى 30 پايىزعا تەڭ بولۋى ءتيىس. سوندىقتان ءار سايلاۋدا بۋندەستاگ مۇشەلەرىنىڭ سانى وزگەرىپ وتىرادى. (قازىر پارلامەنتتە 631 دەپۋتات بار). سايلاۋ اياقتالعاننان كەيىن ءبىر ايدىڭ ىشىندە ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ جاسىرىن داۋىس بەرۋى ارقىلى جاڭا كانتسلەر انىقتالىپ, گەرمانيا پرەزيدەنتى تاعايىنداۋ جونىندە جارلىق شىعارادى. 

كەيبىرەۋلەر الدەن-اق قازىرگى كانتسلەر انگەلا مەركەلدىڭ ءباسى جوعارى دەپ ساۋەگەيلىك تانىتىپ ءجۇر. ولاردىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. مەركەل حانىم باسقاراتىن بىرلەسكەن «حريستيان دەموكراتيالىق وداعى» (حدو) مەن «حريستيان سوتسياليستىك وداعى» (حسو) پارتيالارى 2013 جىلعى سايلاۋدا جەڭىسكە جەتىپ, 4 جىل ەل باسقارۋ قۇقىعىن العان-دى. سودان بەرى ءبىرلى-جارىم ماسەلەلەر بولماسا, جالپى حدو باعىتىنان جاڭىلعان جوق. قازاقستان ءۇشىن گەرمانيا سەنىمدى سەرىكتەس. ماسەلەن, ءبىر كەزدەرى قازاق توپىراعىندا 300 مىڭعا جۋىق نەمىس حالقى مەكەن ەتكەن بولاتىن. سونىمەن قاتار, 2020 جىلعى دەيىنگى وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ەلىمىزگە گەرمانيادان كوپتەگەن ينۆەستيتسيا تارتىلدى. سوڭعى 10 جىلدا قازاقستانعا نەمىستەر قۇيعان قارجىنىڭ سانى 200 ميلليارد دوللاردى قۇراعان. سوندىقتان, گەرمانياداعى سايلاۋ مەن بۋندەستاگتىڭ ۇستاناتىن باعىتى قازاقستان ءۇشىن ارقاشان ماڭىزدى.  سايلاۋ الدى جۇرگىزىلگەن ساۋالنامادا دا حالىقتىڭ باسىم بولىگى انگەلا مەركەلدىڭ پارتياسىنا سەنەتىنى بەلگىلى بولدى. ال گەرمانيا سوتسيال-دەموكراتيالىق تىيىم پارتياسىنا (گسدپ) ءۇمىت ارتاتىندار سانى ەداۋىر از. 

حدو-نىڭ سايلاۋداعى باستى قارسىلاسى سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسى (سدپ) جەتەكشىسى مارتين شۋلتس تە بۋندەستاگ ورىنتاعىنان ۇمىتكەر. ايتسە دە, باتىس باسىلىمدارى دەموكراتتار باسشىسىنىڭ كانتسلەر اتانۋى نەعايبىل دەپ ەسەپتەيدى. The Guardian گازەتىنىڭ پايىمداۋىنشا, گەرمانيادا ءشۋلتستى قولدايتىندار سانى از. وعان قوسا, كەيىنگى جۇرگىزىلگەن ساۋالنامادا انگەلا حانىمعا كوبىرەك سەنەتىنىن مالىمدەگەن. 

سايلاۋ الدى ناۋقانعا وراي, مەركەل مەن شۋلتس اي باسىندا تەلەۆيزيالىق پىكىرتالاسقا شىققان بولاتىن. BBC دە, سNN دە بۇل ونلاين جەكپە-جەكتى داۋىس بەرۋ الدىنداعى شەشۋشى ءسات دەپ ەسەپتەگەن-ءدى. ءبىر جارىم ساعات بويى ەلدىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىنان باستاپ, ەۋروپادا كۇيىپ تۇرعان كوشى-قون ماسەلەسىنە دەيىن تالقىلاعان پىكىرتالاستا مەركەلدىڭ ۇستانىمى سەنىمدىرەك شىقتى. 

پىكىرتالاس بارىسىندا سدپ باسشىسى ەلدەگى جۇمىس­سىز­دىق پەن كەدەيشىلىك ماسەلەسىن كوتەرگەن. الايدا مەركەل قارسىلاسى كەلتىرگەن دەرەكتەردى جەدەل جوققا شىعاردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەل تىزگىنىن العاش ۇستاعاندا گەرمانيادا 5 ميلليونعا جۋىق جۇمىسسىز تىركەلگەن. بۇگىنگى تاڭدا ولاردىڭ سانى 2,5 ميلليونعا دەيىن ازايىپتى. مارتين شۋلتس سالىقتى قىسقارتۋ جونىندە ءبىراز اڭگىمە وربىتكەن. مەركەل تاراپى دا پىكىرتالاسقا وسىنداي ۇسىنىسپەن كەلىپتى. BBC ارناسى انگەلا حانىمنىڭ ادەتت­ەگىدەي قارسىلاسىنىڭ ءتيىمدى تۇستارىن جىمقىرىپ كەت­كەنىن ايتادى. سونداي-اق, شۋلتس مىرزا تۇركيانى ەۋ­روپالىق وداققا قوسپاۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن. بۇگىنگە دەي­ىن انادولىنىڭ ۇيىم مۇشەسى اتانۋىنا تۇبەگەيلى قار­سى بولعان مەركەل بۇل جاعدايدى تۇپكىلىكتى شەشە­تىنىن ايتتى. 

The Guardian باسىلىمىنا سۇيەنسەك, تەلەۆيزيالىق پىكىرتالاستان كەيىن كورەرمەندەر مەركەلدىڭ دايەكتەرى مەن دەرەكتەرى سەنىمدىرەك شىققانىن ايتقان. ولاردىڭ 55 پايىزى مەركەلدى جاڭا كانتسلەر اتانۋعا لايىق دەپ تاۋ­ىپتى. ءشۋلتستى قولداعاندار سانى 35 پايىزعا ارەڭ جەتكەن.  ەلەكتوراتقا جۇرگىزىلگەن ساۋالناماعا قاراعاندا, الداعى سايلاۋدا كىم جەڭىمپاز بولاتىنىن انىقتاۋ قيىن ەمەس. گەرمانياداعى قازىرگى ساياسي احۋال انگەلا مەركەلدىڭ تاعى ءبىر مەرزىمگە ۇكىمەت تىزگىنىن ۇستاۋعا ءازىر ەكەنىن كورسەتەدى. دەگەنمەن, ءالى كۇنگە بولجاۋى قيىن ءبىر ماسەلە بار. بۋندەستاگ نەگىزىن قاي پارتيا قۇرايتىنى انىق ەمەس. كوپ جاقتى پىكىر ۇستاناتىن المانيادا حالىقتىڭ جارتىسىنان كوبى تەك ءبىر پارتيانى تاڭدايدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ەندەشە, الداعى سايلاۋدان كەيىن بۋندەستاگتىڭ نەگىزىنە اينالۋ ءۇشىن پارتيالار اراسىندا كواليتسيا قۇرىلۋى بەك مۇمكىن. مۇنداي جاعداي وتكەن سايلاۋدا دا كەزدەسكەن. سول جولى حدو مەن سدپ بىرلەسىپ, قازىرگى ۇكىمەتتىڭ نەگىزىن سالعان بولاتىن. 

تەمىردەي تارتىپكە ۇيرەنگەن نەمىستەردى باسقارۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان شىعار, ۇزاق ۋاقىت ەل تىزگىنىن ۇستاعان كانتسلەرلەر ساناۋلى عانا. بۇل ماسەلەدە مەركەل حانىمنىڭ اسىع­ى الشىسىنان ءتۇسىپ تۇر. حدو كوشباسشىسى 2005 جىل­دان بەرى ۇكىمەتتىڭ نەگىزگى تۇلعاسىنا اينالدى. ال­داعى سايلاۋدا «نەمىستەردىڭ اناسى» اتانىپ كەتكەن سايا­ساتكەر ءتورتىنشى مارتە باسەكەگە تۇسەدى. وسى جولى دا مەركەلدىڭ ايى وڭىنان تۋىپ جاتسا, ول اتى اڭىزعا اينال­عان كانتسلەر, 16 جىل بۋندەستاگتى باسقارعان گەلمۋت كولدىڭ رەكوردىن قايتالايدى.

اباي اسانكەلدى ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»