داعدارىس كەزىندە ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك كەپىلدىگى مەن قاۋىپسىزدىگى ساقتالۋىنىڭ سەنىمدى تۇتقاسى بولىپ وتىر
ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتارعا تولى 2009 جىل تاريح ەنشىسىنە اينالىپ, ەندى, مىنە, 2010 جىلعا دا اياق باستىق. وسى ءبىر كەزەڭدى سالىمىز سۋعا كەتپەي, الەۋمەتتىك قاۋىپ-قاتەرگە ۇرىنباي, لايىقتى شىعارىپ سالعانىمىزعا سالاۋات دەسەك, مۇندا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ دا ۇلەسى بار ەكەنىن باتىل ايتا الامىز. پروكۋراتۋرانىڭ قاداعالاۋ قىزمەتى ەلىمىزدەگى زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ سەنىمدى تەتىگى بولا وتىرىپ, مەملەكەت جانە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تاراپىنان العا قويىلعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مىندەتتەمەلەر ورىندالۋىنىڭ, قوعامدا قاۋىپسىزدىكتىڭ, ورنىقتىلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىنا كەپىل بولا الدى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز.
22 قاڭتاردا وتكەن جىلعى زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىن نىعايتۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسى جان-جاقتى تالقىلانىپ, الداعى كەزەڭگە قىزمەت باسىمدىقتارى انىقتالدى.
پروكۋراتۋرا ورگاندارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قارجى داعدارىسى كەزىندە قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ ەڭبەك جانە ەكونوميكالىق قۇقىقتارىن قورعاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. 2009 جىل بويىنا پروكۋرورلاردىڭ جۇمىسى زاڭ نورمالارى شەڭبەرىندە جۇمىسشىلارعا ەڭبەكاقىنى ۋاقتىلى جانە تولىقتاي تولەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, ءوندىرىس كولەمىن ناقتى سەبەپسىز ازايتىپ, قىزمەتشىلەردى ەڭبەك دەمالىسىنا كەتۋگە ماجبۇرلەۋگە جول بەرمەۋگە باعىتتالدى.
پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتىلەرى بويىنشا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا 255 مىڭ ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى قورعالىپ, 183 مىڭ قىزمەتشىنىڭ جالپى سوماسى 8,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن ەڭبەكاقى بويىنشا قارىزى ءوندىرىلىپ بەرىلدى.
پروكۋراتۋرا ورگاندارى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ 251 مىڭنان استام ارىز-شاعىمدارىن شەشىپ بەردى. ولاردىڭ 14 مىڭنان استامى نەگىزدى دەپ تابىلىپ, قاناعاتتاندىرىلدى. 66 مىڭنان استام ازامات پەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ وكىلدەرى جەكە قابىلداۋدا بولسا, ولاردىڭ 39 مىڭنان استامىن ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگان باسشىلارى تىكەلەي قابىلدادى.
سونداي-اق ەل پرەزيدەنتىمەن بولعان “تىكەلەي جەلى” بارىسىندا كەلىپ ءتۇسكەن ارىز-شاعىمداردى قاراۋ ءجونىندەگى جۇمىستار تولىقتاي اياقتالدى. بۇل رەتتە باس پروكۋراتۋرادا جالپى العاندا 3443 ساۋال قارالىپ, 85 ادامنىڭ ءوتىنىشى قاناعاتتاندىرىلدى, 27 ارىز ءىشىنارا قاناعاتتاندىرىلىپ, 3044 ارىز-شاعىمعا زاڭ نورمالارى شەڭبەرىندە ناقتى دا انىق تۇسىندىرمەلەر بەرىلدى. بۇل ارىز-شاعىمداردى قاراۋ ناتيجەسىندە پروكۋراتۋرا ورگاندارى زاڭ بۇزۋشىلىقتى جويۋ جونىندە 57 ۇسىنىس ەنگىزدى. 15 تارتىپتىك ءوندىرىس جانە 10 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى, قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ 9 زاڭسىز قاۋلىسى توقتاتىلدى, قاداعالاۋ سوت ينستانتسياسىنا 13 نارازىلىق كەلتىرىلدى. مۇنىڭ ءبارى سايىپ كەلگەندە پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ وتانداستارىمىزدىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن تىكەلەي قورعاپ قالۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرى پارمەندىلىگىنىڭ ايقىن كۋاسى.
سونداي-اق وتكەن جىلى ۇلەسكەرلىك قۇرىلىس سالاسىنداعى تەرىس سالدارلارعا قارسى تۇرۋعا شارالار قابىلداندى. ولار قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ كەيبىر باسشىلارى تاراپىنان بولعان ءارتۇرلى زاڭ بۇزۋشىلىقتار مەن الاياقتىق فاكتىلەرى, ولاردىڭ ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋدان باس تارتۋى, ۇلەسكەرلەردىڭ اقشالاي قاراجاتتارىن ماقساتسىز جۇمساۋ, ءتىپتى, تىكەلەي تالان-تاراجعا سالۋمەن بايلانىستى جاعدايلار بولدى. 2009 جىلى 82 نىسان تۇرعىزۋ كەزىندەگى 45 قۇرىلىس سالۋشىلار تاراپىنان بولعان ءارتۇرلى تەرىس ارەكەتتەر بەلگىلەرىن, ءتىپتى ۇلەسكەرلەردىڭ قارجىلارىن اشىق تالان-تاراجعا سالۋ فاكتىلەرىن پروكۋرورلاردىڭ وزدەرى تىكەلەي انىقتادى. بۇل رەتتە 9 مىڭنان استام ازامات جابىرلەنۋشى دەپ تانىلدى.
پروكۋرورلاردىڭ جەدەل ارەكەتتەرى ارقاسىندا تەرگەۋگە دەيىنگى كەزەڭدە “الۆين گرۋپپ” (84 ۇلەسكەر), “ازيا كونتراكش يمپەكس” (130), “سەرت” (730) سياقتى قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن سالۋىن اياقتاۋىنا قول جەتكىزىلدى. پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ ءناتيجەسىندە “احسەل كەنت” قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى قايتا جاندانىپ, “بەيبارىس بيلدينگ” كومپانياسى 37 ۇلەسكەرگە باسقا ءبىتىپ تۇرعان نىساننان تۇرعىن ءۇي بەردى. مۇنداي مىسالدار از ەمەس.
اۋماقتىق پروكۋراتۋرا ورگاندارى باسشىلارىنىڭ باستامالارى بويىنشا انىقتالعان بارلىق فاكتىلەرگە قاتىستى قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنا ناقتى قۇقىقتىق تاپسىرمالار بەرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 50 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, قازىردىڭ وزىندە سوت ۇكىمدەرىمەن 38 ادام سوتتالدى. سونىمەن بىرگە تەرىس پيعىلدى قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ۇلەسكەرلەر پايداسىنا وتەم رەتىندە ءوندىرىپ بەرۋگە بولاتىن بارلىق اكتيۆتەرىن انىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى جانە ول جالعاسۋدا. تەرىس پيعىلدى قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ اياقتالىپ ءبىتپەگەن قۇرىلىس نىساندارى مەن باسقا دا اكتيۆتەرى ارقىلى ۇلەسكەرلەردىڭ سالعان اقشالارىن قايتارۋ جونىندە دە جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.
بۇگىنگى كۇنى سوتتار پروكۋرورلاردىڭ 4581 ۇلەسكەر مۇددەسىنە 35,4 ميلليارد تەڭگە بويىنشا تەرىس پيعىلدى قۇرىلىس سالۋشىلارعا قويىلعان 48 تالابىن قاناعاتتاندىردى. بۇل دەگەنىڭىز – پروكۋراتۋرا انىقتاعان قارجىلىق زاڭ بۇزۋشىلاردىڭ جالپى سوماسىنىڭ 70 پايىزى. وسى باعىتتاعى جۇمىستار جالعاسۋدا, ۇلەسكەرلىك قۇرىلىستىڭ قاتارداعى قاتىسۋشىلارىنىڭ قۇقىقتارى مەن ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن قورعاۋ جونىندەگى كۇش-جىگەردى تابىستى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
كاسىپكەرلەر مەن شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ زاڭدى قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ 2009 جىلعى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى بولدى. ءبىر جاعىنان, ولار جاھاندىق قارجى داعدارىسىنىڭ تەرىس اسەرىن مىقتاپ سەزىندى. بۇل ارادا, باس پروكۋراتۋرا باستاماسىمەن پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىنىڭ بارىندە كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندە قۇرىلعان ارنايى جەدەل توپتار ءوز مىندەتتەرىن تولىق اقتاعانىن ايتا كەتكەن ءجون. سونىڭ ناتيجەسىندە 100-دەن استام كاسىپكەردىڭ قۇقىعى قورعالدى. بۇل باعىتتاعى كۇن سايىنعى جۇمىستار جالعاسۋدا, ماسەلەن, قازىرگى ۋاقىتتا كاسىپكەرلەر مەن تاۋار ءوندىرۋشىلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ەلىمىزدىڭ بارلىق جەرىنە بىردەي كوممۋنيكاتسيالىق توراپ – سەنىم تەلەفونىن قالىپتاستىرۋ اياقتالىپ كەلەدى.
تۇتاستاي العاندا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا 2009 جىلى پروكۋرورلار ورتالىقتا جانە جەرگىلىكتى جەرلەردە 23 115 تەكسەرۋ ءجۇرگىزگەن. ولاردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا 10 296 نارازىلىق قاناعاتتاندىرىلىپ, 553 ۇيعارىم ورىندالدى, زاڭ بۇزۋشىلىقتى جويۋ ءۇشىن شارالار قولدانىلا وتىرىپ, 19 661 پروكۋرورلىق ۇسىنىم قارالدى. پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ شارالارى بويىنشا 38 387 زاڭسىز قۇقىقتىق اكتى توقتاتىلدى نەمەسە وزگەرتىلدى. تارتىپتىك, اكىمشىلىك جانە ماتەريالدىق جاۋاپكەرشىلىككە 52 538 ادام تارتىلدى, 71 ءىس قوزعالىپ, قازىردە ولاردىڭ 18-ءى سوتقا جىبەرىلدى. سوت قاراعان قىلمىستىق ىستەر بويىنشا 18 ادام سوتتالىپ, مەملەكەت كىرىسىنە 55 ميللياردتان استام قارجى قايتارىلدى.
قۇقىقتىق ءتارتىپتى ساقتاۋ, قىلمىس پەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس پروكۋرورلار جۇمىسىنىڭ باسىم باعىتى بولدى جانە سولاي بولا بەرمەك. بۇل مايداندا دا ناقتى ناتيجەلەر بارشىلىق. 2009 جىلعى ەلىمىزدەگى قىلمىستىق احۋالعا جاسالعان تالداۋ داعدارىسقا جانە بىرقاتار سالادا ءوندىرىس كولەمىنىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تومەندەۋىنە قاراماستان, جۇمىستارىن پروكۋراتۋرا ۇيلەستىرىپ وتىرعان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ەلىمىزدە تىركەلگەن قىلمىستار سانىن 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 4,6 پايىزعا تومەندەتۋگە قول جەتكىزدى.
قىلمىستىق احۋال ستاتيستيكاسىنىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەرى مەن ساناتتارى بويىنشا تومەندەۋ بايقالىپ وتىر. ماسەلەن, جالپى قىلمىس سانى 6,1 پايىزعا تومەندەدى. ال اۋىر قىلمىس سانى 10 پايىزعا تومەندەپ, قىلمىستىڭ اشىلۋى 71,8 پايىز ارتتى.
قازاقستان كونستيتۋتسياسىندا بەلگىلەنگەندەي, ەشكىمدى دە ازاپتاۋعا, قيناۋعا, قاتال نەمەسە ادامنىڭ ار-وجدانىن كەمسىتەتىن باسقا دا ارەكەتتەرمەن جازالاۋعا جول جوق.
ەلىمىزدە بۇل كونستيتۋتسيالىق نورمانى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق قۇقىقتىق تەتىك جاسالىپ, ازاپ كورسەتكەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەنگەن جانە ازاپتاۋعا قارسى بۇۇ كونۆەنتسياسى ماقۇلدانعان. ال جوعارعى سوت ادامنىڭ ار-وجدانىنا قول سۇقپاۋ جونىندە ارنايى نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلداعان. وسىعان وراي, پروكۋرورلار جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتى, تەرگەۋ مەن انىقتاۋ, جازانىڭ ورىندالۋ زاڭدىلىعىنا قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە قىلمىستىق قۋدالاۋ سالاسىنا تۇسكەن ادامدارعا ازاپتاۋ قولدانۋدى نەمەسە باسقا دا قاتالدىق كورسەتۋدى مۇلدەم بولدىرماۋ جونىندە تۇبەگەيلى شارالار قولدانۋدا ىشكى ىستەر ورگاندارىنا وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ەنگىزىلگەن “كەزەكشى پروكۋرور” ينستيتۋتى ءوزىن تولىق اقتاپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا بۇل سالاعا قاداعالاۋ تۇراقتى دا پارمەندى سيپات الدى. تاۋلىك بويعى پروكۋرورلىق رەيدتەر, ۋاقىتشا ۇستاۋ ورىندارىنداعى نەمەسە جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتىنىڭ قىزمەت جايىنداعى ادامدارعا قاتىستى احۋالداردى سول جەردە تەكسەرۋ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرۋ فاكتىلەرىنىڭ قولما-قول جولىن كەسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
مۇنداي قىلمىستاردى تەرگەۋ پروكۋرورلاردىڭ ۇدايى باقىلاۋىمەن جۇرگىزىلەدى. پروكۋرورلار ەل بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن مۇنداي كەلەڭسىز كورىنىستەرگە اشىق تەرگەۋ جۇرگىزۋگە, سونداي-اق كۇدىكتىلەر مەن ۇستالعاندارعا ازاپ كورسەتكەن جانە باسقا دا رۇقسات ەتىلمەگەن ارەكەتتەرگە بارۋعا كىنالى لاۋازىمدى ادامداردىڭ زاڭدى دا ءادىل جازاسىن الۋىنا تۇبەگەيلى قول جەتكىزەتىن بولادى.
2009 جىلى تەرگەۋ توپتارىنا باسشىلىق جاسايتىن ارنايى پروكۋرورلار 121 كۇردەلى جانە ماڭىزدى قىلمىستىق ءىستى ءوز وندىرىسىنە العان, ونىڭ ىشىندە 58 ءىس بويىنشا تەرگەۋ اياقتالىپ, سوتقا جىبەرىلدى, ولاردىڭ 40-ى بويىنشا ايىپتاۋ ۇكىمى شىعىپ ۇلگەردى.
2009 جىلى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ سالاسىندا زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا پروكۋرورلار تاراپىنان بارلىق قىلمىستىق ىستەر بويىنشا مەملەكەتتىك ايىپتاۋعا قولداۋ كورسەتىلدى (جەكە ايىپتاۋ ىستەرىن قوسپاعاندا).
پروكۋرورلاردىڭ باستاماسىمەن اپەللياتسيالىق ساتىداعى سوتتارمەن 1311 ادامعا قاتىستى ۇكىمدەر زاڭعا سايكەستەندىرىلدى. رەسپۋبليكا بويىنشا اپەللياتسيالىق نارازىلىقتاردىڭ قاناعاتتاندىرىلۋى 89,3%-دى قۇرادى. قاداعالاۋ تارتىبىمەن پروكۋرور نارازىلىقتارى نەگىزىندە 474 ادامعا قاتىستى سوت قاۋلىلارى (ۇكىمدەرى) زاڭعا ءسايكەس كەلتىرىلدى, ال قاداعالاۋ نارازىلىقتارىنىڭ قاناعاتتاندىرىلۋى 93,5%-دى قۇرادى. ازاماتتاردى زاڭسىز قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدىڭ بارلىق فاكتىلەرى بويىنشا كىنالى لاۋازىمدى تۇلعالارعا قاتىستى قاتاڭ پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ شارالارى قابىلداندى.
كەيبىر جاعدايلاردا ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇقىقتارىنا اسەرىن تيگىزەتىن قاداعالاۋ تاجىريبەسىنىڭ وزگە دە ماڭىزدى تۇرعىسى رەتىندە اتقارۋ ءوندىرىسى سالاسىندا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىنا قاداعالاۋ ۇيىمداستىرۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. 2009 جىلدىڭ ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەرىنە سۇيەنسەك, بۇل سالادا كەلەڭسىز ۇردىستەردى ءتۇبەگەيلى وزگەرتۋمەن شەكتەلمەي, جاعداي ەداۋىر جاقسارتىلدى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل كوپشىلىگىندە پروكۋرورلاردىڭ ماقساتتى جانە ءبىرىزدى جۇمىس جاساۋىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىر.
2008 جىلمەن سالىستىرعاندا م ۇلىكتىك وندىرۋلەر بولىگىندە اتقارۋ ءوندىرىسى زاڭدىلىعىنىڭ پروكۋرورلىق قاداعالاۋ جاعدايى ءسوزسىز جاقساردى دەۋگە بولادى. پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ شارالارى نەگىزىندە 15984 سوت اكتىلەرى بويىنشا جالپى سوماسى 9 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق بەرەشەك ءوندىرىلدى. سالىستىرۋ ءۇشىن, 2008 جىلى 4,2 ميلليارد تەڭگە قۇرايتىن 11302 سوت اكتىلەرى ورىندالدى. پروكۋرورلىق قاداعالاۋ شارالارى نەگىزىندە ورىندالعان سوت اكتىلەرى 41,4%, ال وندىرىلگەن قاراجاتتىڭ ءمولشەرى 111,2% وسكەنى بايقالادى. سونىڭ ءىشىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 2008 جىلى 1,9 ميلليارد وندىرىلسە, وسى جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن 4 ميلليارد تەڭگەدەن استام بەرەشەكتەر ءوندىرىلدى (118% وسكەن). بۇل پروكۋرورلار قولدانعان شارالاردىڭ پارمەندىلىگى مەن ءتيىمدىلىگىنىڭ كوز جەتكىزەرلىك ناتيجەسى ەكەنى ءسوزسىز.
قىزمەتتەگى جاڭا تالاپتار, قاداعالاۋ ورگاندارى قىزمەتىندەگى جاعىمدى وزگەرىستەر مەن 2010 جىلعا بەلگىلەنگەن ماقساتتار تۋرالى ايتساق, قۇقىق ءتارتىبىن ساقتاۋ ورگاندارىنىڭ كەلىسىمدى جۇمىسىن جانە ەلىمىزدە زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ قىزمەتى جانداندىرىلعان. 2009 جىلى ۇيلەستىرۋ كەڭەسى ماجىلىستەرىنىڭ قارالۋىنا كۇش قۇرىلىمدارىنان ۇيلەستىرىلگەن ءىس-ارەكەتتى جانە بىرىڭعاي ۇستانىمدى تالاپ ەتەتىن اسا وزەكتى ءماسەلەلەر شىعارىلدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىندە بۇرىن باسىم بولعان جازالاۋ باعىتىنان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جانە جولىن كەسۋ جاعىنا بەت بۇرىلدى. وڭىرلەردە وبلىس پروكۋرورلارى باسقاراتىن ءۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ قىزمەتى دە جانداندىرىلىپ, وڭ ناتيجەلەر الىپ كەلۋى ءتيىس.
پروكۋراتۋرا ورگاندارى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى دا قايتا قارالدى. جوعارىدا ايتىلعانداي, باستى باسىمدىق رەتىندە قۇقىق قورعاۋ قۇزىرەتىنىڭ ءتيىمدى ءارى پارمەندى جۇزەگە اسىرىلۋى ايقىندالدى. پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ەرەكشە نازارى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن ساقتاۋعا باعىتتالعان. قارجى داعدارىسىنىڭ زارداپتارىن نەعۇرلىم ازايتۋعا باعىتتالعان ۇلتتىق قوردان بولىنگەن قاراجاتتىڭ زاڭدى جانە ماقساتتى جۇمسالۋ ماسەلەسى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا.
مىسالى, وتكەن جىلى يپوتەكالىق نەسيەلەردى قايتا قارجىلاندىرۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا بولىنگەن قاراجاتتى جۇمساۋ زاڭدىلىعىنا تەكسەرۋلەر ءجۇرگىزىلدى. قۇقىق قورعاۋ جانە ۋاكىلەتتى ورگاندار قابىلداعان الدىن الۋ شارالارى ۇلتتىق قور قاراجاتىنىڭ ۇكىمەت بەلگىلەگەن شارتتارىنا سايكەس يگەرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى.
پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ تەكسەرۋلەرى ناتيجەسىندە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر تاراپىنان قور قارجىسىن ماقساتسىز پايدالانۋ فاكتىلەرى انىقتالدى. ماسەلەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە جاتپايتىن, ياعني نەسيە الۋعا قۇقىعى جوق 4 نەسيە الۋشىنى 800 ميلليون تەڭگەدەن استام سوماعا قايتا قارجىلاندىرعان. پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتىلەرى نەگىزىندە زاڭسىز پايدالانىلعان اقشا بانكتەرگە قايتارىلىپ, ءتيىستى جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا جولداندى.
قازىرگى تاڭدا پروكۋرورلار انىقتاعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ جويىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قولدانىستاعى باقىلاۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ قاجەت. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا پروكۋرورلىق قاداعالاۋدىڭ ساپاسى مەن ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا پروكۋرورلىق تەكسەرۋلەردى جوسپارلاۋ جانە جۇرگىزۋ كەزىندەگى تاۋەكەلدەردى باعالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ كەرەك. بۇل پروكۋرورلاردىڭ قىزمەتىن وزەكتى ءارى ماڭىزدى ارنالارعا باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ەڭ باستى باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولعان جانە سولاي بولىپ قالادى. بۇل اسىرەسە, الەۋمەتتىك جانە ەڭبەك قارىم-قاتىناسى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنا قاتىستى. وسى جۇمىس 2010-2020 جىلدار ارالىعىنداعى مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس جۇرگىزىلە وتىرىپ, نىعايتۋدى تالاپ ەتەدى.
بيىل پروكۋراتۋرا ورگاندارى ءوزدەرىنىڭ مارتەبەسىنىڭ كوتەرىلۋىنە جانە وكىلەتتىكتەرىنىڭ كەڭەيتىلۋىنە بايلانىستى قىزمەتىن جوعارى جانە ساپالى دەڭگەيگە كوشىرۋگە بەت بۇرۋى كەرەك. ءبىزدەردى جاڭارتىلعان قۇقىقتىق الاڭدا جانە قويىلعان تاپسىرمالاردىڭ وزگەرىپ, ءوسۋ جاعدايىندا قىزمەت ەتۋ كۇتىپ تۇر. اتاپ ايقاندا, جىل سايىن پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا ازاماتتاردان كەلەتىن وتىنىشتەردىڭ سانى 20-30% ارتا تۇسەدى. ءبىر جاعىنان, بۇل ازاماتتاردىڭ قاداعالاۋ ورگاندارىنا ءسوزسىز سەنىمدىلىگىن جانە پروكۋرورلار تاراپىنان ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرى ءتيىمدى قورعالاتىنىن كۋالاندىرادى. ەكىنشى جاعىنان, ادامداردىڭ قايىرىلۋ سانىنىڭ كۇرت ءوسۋى بىزگە قوعامنىڭ دامۋ تۇراقتىلىعى, تىنىشتىق پەن قۇقىق ءتارتىبى جاعدايىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى.
بيىل الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالانىڭ زاڭدىلىعىن قاداعالاۋدا باستالعان جۇيەلى وزگەرىستەردى اياقتاۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. 2010-2014 جىلدارعا بەكىتىلگەن باس پروكۋراتۋرانىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىنا سايكەس, نەگىزگى تالاپ رەتىندە انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جەدەل جانە ناقتى جويۋ بەلگىلەنگەن. سونىمەن قاتار سالالىق ستاتيستيكالىق ەسەپ پەن بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيە ءاربىر بۇزۋشىلىق تۋرالى اقپاراتتى انىقتالعاننان باستاپ جويىلعانعا دەيىن كورسەتۋى ءتيىس.
بۇدان باسقا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ جۇمىسىندا تاعى ءبىر جاڭا ءۇردىس تمد-نىڭ ءۇش مەملەكەتى: قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىنىڭ كەدەن وداعىن قۇرۋ شەشىمىنە نەگىزدەلگەن. وسىعان بايلانىستى, كەدەن زاڭناماسىنىڭ ساقتالۋىنا ۇيىمداستىرىلىپ, جۇرگىزىلگەن پروكۋرورلىق تەكسەرۋلەردىڭ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ تالاپتارى وسىعان بايلانىستى ايتارلىقتاي وسەدى.
ەلىمىزدەگى سوتتار قاراعان ىستەردىڭ جىل سايىنعى ءوسۋ بەتالىسىن ەسكەرۋ قاجەت. 2009 جىلى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا پروكۋرورلار 48 مىڭ قىلمىستىق, 58 مىڭ ازاماتتىق جانە 112 مىڭنان استام اكىمشىلىك ىستەرگە قاتىستى. وتكەن جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سوتتاردا پروكۋرورلار تاراپىنان مەملەكەت مۇددەلەرىنە وكىلدىك ەتۋ فۋنكتسياسى سىنعا الىنعان بولاتىن. بۇگىنگى كۇنى بۇل كورسەتكىشتەر جاقسارىپ, پروكۋرورلار سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدىلىعى مەن نەگىزدىلىگىنە ءتيىمدى اسەرىن تيگىزگەن. الايدا, مەملەكەتتىك ايىپتى قولداۋ مەن قورىتىندى بەرۋ جانە سوت اكتىلەرىنە نارازىلىق كەلتىرۋ وسى كۇنگە دەيىن سوتتا وكىلدىك ەتۋ سالاسىندا ەڭ باستى ماقسات بولىپ تابىلادى.
پروكۋرورلاردىڭ قىلمىستىق ىستەر بويىنشا, سونىڭ ىشىندە القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالاتىن ىستەردە مەملەكەتتىك ايىپتاۋدى قولداۋى جوعارى دەڭگەيىنە جەتپەگەن. ءۇشبۋىندى سوت جۇيەسىن ەنگىزۋ جانە سوتتاردىڭ مامانداندىرىلۋىنىڭ كەڭەيتىلۋىنە بايلانىستى سوت ءىس جۇرگىزۋىنە پروكۋروردىڭ ءتيىمدى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ سالالىق بولىمشەلەرىنىڭ قىزمەتىن دە قايتا قاراۋ قاجەت. باسقا سوزبەن ايتقاندا, سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ۇدەرىسى مىندەتتى تۇردە سوعان تەكتەس پروكۋرورلىق قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋدىڭ وزگەرۋىمەن بايلانىستى بولۋى ءتيىس.
سوڭعى كەزدە باس پروكۋراتۋرانىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق دەپارتامەنتىنىڭ ءرولى وسۋدە, ارينە, ونىڭ سەبەبى وسى جىلى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-دا توراعالىق ەتۋىنە بايلانىستى. 2010 جىلى بۇل پروكۋراتۋرا بولىمشەسىنىڭ باستاپقى ماقساتى رەتىندە قازاقستان تاراپىنان ەۋروپالىق مەملەكەتتەردە ۇيىمداستىرىلعان نەگىزگى ءىس-شارالارعا پروكۋرورلاردىڭ بەلسەندى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ دەپ بەلگىلەنگەن. ونىڭ باسقا ماڭىزدى باعىتى تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر باس پروكۋرورلارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسى حاتشىلىعىمەن ارا-قاتىناستاردى نىعايتۋ دەپ كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار وسى جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەۋروپا كەڭەسىنە بەرىلگەن وتانىمىزدىڭ قىلمىستىق سوت ءوندىرىسى سالاسىنىڭ ەۋروپالىق كونۆەنتسيالارعا قوسىلۋ تۋرالى ءوتىنىمىنىڭ قارالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى اياقتاۋ قاجەت.
پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن اقپاراتتاندىرۋ بويىنشا ماڭىزدى جۇمىستار اتقارۋ قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق ماتەريالدار مەن ىستەردى باقىلايتىن قۇقىق ءتارتىبى ورگاندارىنىڭ ارىزداردى تىركەۋ كىتابىنا تىركەۋگە الىنعاننان باستاپ قورىتىندى شەشىم قابىلدانعانعا دەيىن كەڭەيتىلگەن بىرىڭعاي اقپاراتتىق باعدارلامانىڭ ەنگىزىلۋى تالاپ ەتىلۋدە. وسىعان بايلانىستى قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتكە ەسەپتەردى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىن اۆتوماتتاندىرۋ, بىرىڭعاي مەملەكەتتىك دەرەكتەر قورىن قۇرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ قاجەت.
وتكەن جىلى پروكۋراتۋرا ورگاندارى اتقارعان جۇمىستاردىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارى مەن الدا تۇرعان ماقساتتار وسىنداي. پروكۋراتۋرا ورگاندارىمەن ءوز تاعدىرىن بايلانىستىرعان ءاربىر قىزمەتكەر مەن بارلىق پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ارەكەتىنە وتە كوپ جاعداي بايلانىستى, ولار – الەۋمەتتىك-ساياسي تۇراقتىلىق, ازاماتتاردىڭ اماندىعى, بالالار مەن نەمەرەلەردىڭ باقىتتى بولاشاعى. بۇل ءوز ەلىمىز بەن بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەرەن ەڭبەك ەتۋ جانە ءبىزدىڭ كۇشىمىزدى جۇمىلدىرۋعا لايىقتى سەبەپ ەكەنى ءسوزسىز.
قايرات ءمامي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋرورى.