حالىقتى رۋحاني جاڭعىرۋعا باستاعان ەلباسىمىزدىڭ باعدارلامالىق ماقالاسى جاريالانعان كۇننەن بەرى «ەگەمەن قازاقستاندا» قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ ىسىنە قاتىستى كوپتەگەن پايىمدى پىكىرلەر جارىق كورىپ كەلەدى. بۇل لاتىن الىپبيىنە قاتىستى تاعدىرشەشتى جوبانىڭ تاريحي ماڭىزىن ايقىنداي تۇسەدى.
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى وسى جوباعا قاتىستى ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى, تامىرلاس جۇرتتاردىڭ تاجىريبەسىن سارالاپ, ارنايى مونوگرافيا جاريالادى. زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە كوز جەتكىزگەنىمىز, لاتىن ءالىپبيىنىڭ تۇركولوگيانىڭ ورتاق ءالىپبيى ەكەندىگى. ماسەلەن, كونە تۇرىك جازبالارىن تاڭبالاعاندا تۇركولوگتار لاتىن ترانسكريپتسياسىن قولدانادى. بۇعان باسكاكوۆتار باسقارعان «سوۆەتسكايا تيۋركولوگيا» دا سۇيەنگەن. بۇل ءۇردىس رەسەيدە ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. ال نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى لاريسسا بونفانتە سىندى عالىمدار لاتىن ءالىپبيىنىڭ ءتۇپ تامىرى ەجەلگى ەترۋسك جازۋىنا تىرەلەتىنىن جازادى. تۇركى حالىقتارى تۋرالى اۋقىمدى ەنتسيكلوپەديالىق مۇرا بولىپ سانالاتىن ورتاعاسىرلىق «كودەكس كۋمانيكۋس» لاتىن الىپبيىندە قاعازعا تۇسكەن. بەرتىندە, 1926 جىلعى باكۋ قۇرىلتايىندا بۇكىل عالىمدارىمىز لاتىن ءالىپبيىن تاڭداپ العان. 1990 جىلداردىڭ باسىندا تۇركى ەلدەرىنىڭ عالىمدارى تاعى وسىنداي توقتامعا جۇگىنگەن. بۇدان اڭعاراتىنىمىز, لاتىن ءالىپبيى – ءبىزدىڭ فونەتيكامىز بەن دىبىس جۇيەمىزگە ەڭ جاقىن ءالىپبي دەۋگە بولادى.
جاڭا ءالىپبي جاڭارعان ەلدىڭ نىشانى رەتىندە كونەنى كەلمەسكە كەتىرىپ, سانانى سىلكىندىرەدى, جادىنى جاڭعىرتىپ, تىلگە تاۋەلسىزدىك اپەرەدى, مادەني تۇتاستىقتى ورنىقتىرىپ, اقپارات كەڭىستىگىن دەربەستىككە جەتەلەيدى. الىپپە مادەنيەتتىڭ ولشەمى, سونىمەن قاتار ول – ۇلتتىڭ تاڭباسى, ەلدىكتىڭ ايشىعى, مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعىن ايقىندايتىن سيمۆولداردىڭ ءبىرى. بۇل تۇرعىدان العاندا تاڭبا تاڭداۋ – وركەنيەت جولىن دا تاڭداۋ دەگەن ماعىنا بەرەدى. سوندىقتان وسى ارقىلى ماڭگىلىك ەل مۇراتىن تۇعىرلى ەتەتىن تاريحي تاڭداۋ جاسالدى دەپ ويلايمىز.
ءالىپبي الماستىرۋ ارقىلى ءبىز قوسامجار ورفوگرافيادان قۇتىلامىز. مىسالى, قازىر مەملەكەتىمىزدىڭ اتاۋى 3 ءتۇرلى جازىلىپ ءجۇر. لاتىن ءالىپبيى ارقىلى مۇنى Qazaqstan دەپ تىلدىك ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, ءبىر-اق سوزبەن جازۋعا مۇمكىندىك الامىز.
سونىمەن قاتار, جاڭا ءالىپبي ارقىلى شەت تىلدەردەن ەنگەن سوزدەردى دە ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرگە يكەمدەي الامىز. لاتىن ءالىپبيىن قازاق ەملەسى ارقىلى قابىلداۋ بۇل ماسەلەنى ءبىر ىزگە تۇسىرەدى. ورفوگرافيالىق, ورفوەپيالىق تۇتاستىقتىڭ تىلدىك تۇتاستىققا باستايتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ ءتىل سىندىرۋىنا, ءسويتىپ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ توڭىرەگىنە توپتاسۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەيمىز. ەندەشە, ەلباسى ماقالاسىندا اتاپ وتكەندەي, لاتىن ءالىپبيى بۇقارالىق سانانى وزگەرتىپ, قوعامنىڭ ىشكى تۇتاستىعىن قالىپتاستىراتىن باستى قۇرالدىڭ ءبىرى بولادى دەگەن ويدامىز.
قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدەگى ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارىندا لاتىن ءالىپبيى كەڭىنەن قولدانىلۋدا. ينتەرنەتتە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە بۇعان الدەقاشان كوشىپ كەتكەندەر از ەمەس. بىراق لاتىن ءالىپبيىن اركىم ءارتۇرلى پايدالانىپ ءجۇر. سوندىقتان ماقۇلدانعان جاڭا ءالىپبيدىڭ قولدانىسقا ەنۋى بۇل ماسەلەنى ءبىر جۇيەگە كەلتىرەدى.
جاھاندانۋ جاعدايىندا اعىلشىن ءتىلى مەن لاتىن ءالىپبيىن مەڭگەرۋ – جۋرناليستەرگە الەمدىك اقپارات ايدىنىنا ەركىن ەنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» جاڭارعان پورتالى بيىلعى جىلدىڭ باسىنان بەرى ورىس تىلىندە قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. شەتتەگى قانداستارعا ارنالعان لاتىن الىپبيىندەگى نۇسقاسى ءبىرازدان بەرى بار. سايتقا سالىنعان ماتەريالدار كونۆەرتەردىڭ كومەگىمەن اۆتوماتتى تۇردە لاتىن قارپىنە اۋدارىلادى. ال وسى قىركۇيەك ايىنان باستاپ ءبىز اعىلشىن تىلىندە اقپارات تاراتا باستادىق. شەتەلدەگى وقىرماندار مەن ەلدەگى ەلشىلىكتەر ەندى جاڭالىقتاردى «ەگەمەن» ارقىلى وقيتىن بولادى.
جالپى, ەل گازەتىنىڭ 1929-1940 جىلدارى ارالىعىندا, «ەڭبەكشى قازاق» جانە «سوتسيالدى قازاقستان» كەزىندە لاتىن الىپبيىمەن شىققانىن جاقسى بىلەسىزدەر. سوندىقتان, باس باسىلىم رەتىندە لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ءبىز ءۇشىن تابيعي جالعاستىق بولادى!
ارينە, ءالىپبي وزگەرتۋ ءبىر كۇندە, ءتىپتى ءبىر جىلدا دا جۇزەگە اساتىن پروتسەسس ەمەس. قاناتقاقتى جوبا رەتىندە قولدانىسقا ەنگىزىلگەننەن كەيىن, ۋاقىت وتە كەلە قول دا, كوز دە ۇيرەنىپ كەتەدى. ەڭ باستىسى, رۋحاني جاڭعىرۋعا ناقتى قادام جاسالدى. ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن!