ەلىمىزدەگى ەلدى مەكەندەردىڭ قالا مارتەبەسىن الۋى ءۇشىن تۇرعىندارىنىڭ سانى 8 مىڭنان اسۋى ءتيىس. 100-205 مىڭ حالقى بار قالا – ۇلكەن قالا, 250-500 مىڭنان اسسا – ءىرى قالا, 500 مىڭنان 1 ميلليونعا جەتسە – اسا ءىرى قالا اتانادى. جاقىندا وتكەن ورال قالالىق ءماسليحاتىنىڭ 15-ءشى كەزەكتەن تىس سەسسياسىندا ورال قالاسىنىڭ اكىمى مۇرات مۇقاەۆ وبلىس ورتالىعى تۇرعىندارىنىڭ سانى 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 6 پايىزعا ءوسىپ, 300128-گە جەتكەنىن مالىمدەدى.
قالادا حالىق سانى عانا ەمەس, ءوندىرىس تە وسۋدە. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى بيىلعى العاشقى جارتىجىلدىقتا 71,4 ملرد تەڭگە بولدى, بۇل بىلتىرعىعا قاراعاندا 8,3 پايىزعا وسكەنىن كورسەتەدى.
قالادا كاسىپكەرلىك سالاسى دا ارتىپ كەلەدى. قۇرىلىس تا سوڭعى جىلدارى قارقىندى دامۋدا. «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا 9,3 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, ونىڭ 7,7 ملرد تەڭگەسى كوپ قاباتتى 9 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسىنا باعىتتالدى. 4 كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. جىل اياعىنا دەيىن تاعى ءۇش تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلەدى. قالا اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جونىنەن باتىس قازاقستان وبلىسى ەلىمىز بويىنشا العاشقى ورىننان كورىنۋدە.
ورالدىڭ جولدارى دا بيىل ەرەكشە جاڭارىپ جاتىر. 67 كوشەدە 72 شاقىرىم اۆتوكولىك جولى جاڭادان سالىنۋدا. ءدال قازىر قالا تۇرعىندارىنا ءجۇرىپ-تۇرۋعا قولايسىزدىق بولعانىمەن, جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ شاھار ءبىر جاڭارىپ قالاتىن بولدى.
– 2015 جىلى قالا مەكتەپتەرىندە 37 579 بالا وقىعان بولسا, بيىل وقۋشىلاردىڭ سانى 44 000-نان استى. قازىرگى تاڭدا قالا بويىنشا 48 مەكتەپ بولسا, سونىڭ 38-ءى ەكى اۋىسىمدا, 6-ى ءبىر اۋىسىمدا, 4-ءى ءۇش اۋىسىمدا وقيدى. ءۇش اۋىسىمدا وقيتىن مەكتەپتەر دەركول مەن زاشاعان كەنتىندە ورنالاسقان. وسىعان وراي, بيىل دەركولدە ارقايسىسى 600 ورىندىق ەكى مەكتەپ جانە زاشاعان كەنتىندە 900 ورىندىق ءبىر مەكتەپ سالىنۋدا. سونداي-اق, ابدەن ەسكىرگەن №4 مەكتەپتىڭ دە عيماراتى قايتا تۇرعىزىلدى. سوڭعى 4 جىلدا 7 مەكتەپ كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن. بيىل ءبىلىم سالاسىنىڭ بەس نىسانى تولىقتاي جوندەلمەك. قالادا 100-گە جۋىق بالاباقشا بار, سونىڭ 23-ءى جەكە بالاباقشا. ەگەر قالادا بالاباقشا كەزەگىندە 17 مىڭ ءبۇلدىرشىن تۇرعانىن ەسكەرسەك, قازىرگى قولدانىستاعى بالاباقشالار تىم ازدىق ەتەدى. سوندىقتان, قوسىمشا بالاباقشالار قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ قاجەت, بۇل جۇمىستى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى ارقىلى جۇرگىزگەن جان-جاقتى ءتيىمدى بولماق, – دەگەن قالا اكىمى جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردى وسى جۇمىسقا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىردى.
مۇرات مۇقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2018-2020 جىلدار ارالىعىندا قالاداعى جاڭا شاعىن اۋدانداردا جەتى بالاباقشا عيماراتىن سالۋ جوسپارلانۋدا.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»