دانيال اعام العاش كەزدەسكەنىمدە, ۇندەمەگەن ەدى. ىشىنە سىيماعان ەكەن. تاعى ءبىر جولىققانىمىزدا, – ءىنىم, سەن قالاي ويلايسىڭ, وسى بىزگە كەرەك پە؟ مۇنى تىڭدايتىن ورتا بار ما ءوزى قازىر؟ – دەپ قۇسالىعىن ءبىلدىردى. ءاپ-ساتتە ۇندەي الماسام دا, ءسوزىمدى: – نەگە كەرەك ەمەس؟ قاجەتتى دۇنيەنىڭ جۇگىن كوتەرىپ جۇرگەن سىزگە ءالى دە بولسا ريزاشىلىق بىلدىرەدى! – دەگەننەن ارىگە بارا المادىم. شىنى كەرەك, اعام ىشتەي جىلاپ تۇر ەدى. ءوزىنىڭ جىلاۋى ەمەس, قازاعىنىڭ ءبىر ونەرىنىڭ كەلمەسكە كەتكەنى مە, دەگەن وكسىكتى تانىپ ەدىم سوندا.
قىرعىز كورشىمىزدە جىر بىرەۋ, بىراق حالىقتىق. قىرعىزدىڭ قارتى نەمەرەسى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاماستان, سول «ماناستى» جاتقا وقۋىن قاداعالايدى ەكەن. بىزدە شە؟ دانيال اعام جىرشىلار مەكتەبىن اشۋ كەرەك دەيدى. سەبەبى, قازاق قارتىنىڭ نەمەرەسى دە سوزگە جاقىن. بىراق ونىڭ اكە-شەشەسى جىرشى بالاسىنان بولاشاق كورمەيدى. ايتپەگەندە دانيال اعام ءبۇلدىرشىندى دايىنداپ كوردى. ونىسى ءساتتى شىقتى. ءۇشىنشى سىنىپ وقۋشىسى ءبىراز جىردىڭ باسىن قايىرۋعا قاۋقارى كەلدى. بالامنىڭ ولەڭدى جاتقا وقۋىن باعالاپ جاتقان ەشكىم جوق. ال ونىڭ ۇزاق-سونار جىرىن قازىر ەشكىم تىڭدامايدى دەگەندى اتا-اناسىنىڭ اۋزىنان ەستىگەن سوڭ دانيال اعام تارتىنشاقتاپ قالدى. جاس ءبۇلدىرشىن كومپيۋتەر ۇستەلىن سەرىك ەتتى. بويداعى بار دۇنيە وسىلاي تۇنشىعىپ قالا بەردى. كىم ۇتتى؟ كىم ۇتىلدى؟
دانيال اسەنوۆ. جىرشى. ابايدىڭ قاي شىعارماسىن قالايسىز؟ شاكارىم داستاندارىن تىڭداۋعا ۋاقىتىڭىز بار ما؟ الدە ءسىزدىڭ ورتاڭىز ءۇشىن م.ارىننىڭ «بەس انىعى» كەرەك شىعار؟ جوق ليرو-ەپوستىق, الدە باتىرلار جىرىن ەستىگىڭىز كەلە مە؟ ءبارى بار. بىراق اباي بابامنىڭ ء«سوز تۇزەلدى, تىڭداۋشى سەن دە تۇزەلى» ءالى دە بولسا عۇمىرلىعىن تانىتىپ-اق وتىر.
دانيال اعانى كەرەكۋ ءوڭىرى جاقسى تانيدى دەسەم, شولاق قايىرعانداي بولامىن. بۇل ەسىمدى ەستىگەن ساتتە, قازاقستاننىڭ باتىسىنداعى ورالدىق, اقتوبەلىك زيالى قاۋىم ەلەڭ ەتەرى ءسوزسىز. ال استانادا دانيال اعا جىر سۇيەر قاۋىمنىڭ قولداۋىمەن جيىرما بەس قازاق مەكتەبىن ارالاپ, جىر وقىعانى كەشە عانا-تىن. م.جولداسبەكوۆ اعامىزدىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن استانا تورىندەگى پرەزيدەنت مادەنيەت ورتالىعىندا, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ اكىمشىلىگىنىڭ ويلاستىرۋمەن بولعان كەشتەردە دە ءوزىن ەرەكشە سەزىنگەنى بار ەدى. شىعىس جۇرتى اباي بابامىزدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىندا تانىپ الدى. ال رەسەيدىڭ ءسىبىر ءوڭىرى مەن تۇركيانىڭ الىپ قالالارىنىڭ (انكارا, انتاليا, ىستانبۇل) قازاقتارى اڭسايتىندارىن جاسىرماي, ىزدەپ جۇرەدى.
دانيال اعا اقى سۇرامايدى. ءسوزدى ۇعار ورتا ىزدەيدى. ءبىر بولسا, وسى فيلولوگ ماماندار ۇعار دەپ, ستۋدەنتتەرگە كەلەدى. سۋسىنداتىپ الادى, ءوزىنىڭ دە ايىزى قانادى. ال تىڭداۋشى قالاي تاڭدايىن قاققانىن بىلمەي قالادى. قاناتتانىپ العانى سونشالىق, مونوسپەكتاكل جاساپ, حالىق الدىنا شىعادى. ول جەردە اباي بوپ تولعانادى. قازاعىنا كەرەك ەكەنىن تاعى ءبىر ۇعادى. بارىن بايىتا تۇسەدى. مۇدىرمەيدى. ءتىلى ەمەس, كومەكەيى بۇلكىلدەيدى. جاتتىعى جوق جىر جولدارى ءوزى ىزدەپ كەلىپ جاتقانداي بولدى.
جىرشىلىق – بابالاردان جەتكەن ۇلى مۇرا. ال جىرشىعا ءتان بەلگى تەك جاتقا وقۋ بولماسا كەرەك. تىڭدار قاۋىمدى باۋراپ الار ءۇن مەن ارتىستىك تالانت تا كەرەك-اۋ, شاماسى. وسى جاعىنان كەلگەندە, دانيال سابىر ۇلى دارا تۇر. مۇنى عالىم قينايات شاياحمەت ۇلى دا باعالاعان ەكەن. سەمەي ستۋدەنتتەرىنە وقىلعان جىر-داستاننان كەيىن ءسوز العان ۇستازىمىز سابىر اعامىزعا ريزاشىلىعىن بىلدىرە وتىرىپ:
– ەۋروپا, رەسەي ەلىنەن تاراعان, دامىعان ونەردىڭ ءبىر ءتۇرى وسى دەپ ايتىلىپ ءجۇر. شىن مانىندە جىر وقۋ, جىردى جەكە ادامنىڭ وقۋى قازاق ونەرىنىڭ ءبىر پاراسى. ءبىز بارىمىزدى باعالاي الماي ءجۇرمىز. دانيالدىڭ مونوسپەكتاكلدىك پايىمى كىمنەن كەم. بۇل قازىر بىزدە مۇلدەم جوعالۋعا اينالعان دۇنيە دەپ جۇرسەم ءالى دە بولسا ورتامىزدا بار ەكەن, – دەپ ۇلكەن باعا بەرىپتى.
راسىندا اتادان دارىعان داريا دۇنيە وسى ەدى. دانيال اعانىڭ ۇلى اتاسى ءمادي تاستانبەك ۇلى ابايدىڭ بارلىق ولەڭدەرىن جاتقا وقىپتى. اباي شىعارمالارىن زەردەلەۋمەن دە اينالىسقان ەكەن. ق.مۇحامەتحانوۆ ءمادي اقساقالدىڭ جاتقا ايتۋىمەن ابايدىڭ بەس-التى ولەڭىن جازىپ العانىن جەتكىزگەنى بار. ءمادي تاستانبەك ۇلىنان دانيالدىڭ اكەسى سابىر جالعىز ۇل. ول دا دانيال اعا ءبىرىنشى مۇشەلگە تولار-تولماستا و دۇنيەلىك بولعان ەكەن. مۇندايدا قازاق قانىنا تارتتى دەيدى. ايتپەگەندە ەكى جاس-تا جىرشى اتاسى, ون ەكى جاستا اكەسىنەن ايىرىلعان بالاعا جىر جاتتاۋ قالاي سىڭبەك؟ بالكىم, تەگىنە تارتقاننىڭ دالەلى وسى شىعار.
اقيقاتى سول, دانيال اعانىڭ ءومىربايانىنا كوز جىبەرسەڭ, قازاقتىڭ وسى ونەرىنە جول سالاتىن ازامات ەمەس ەدى. ول سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن ورىس ءتىلى جانە ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا بىتىرەدى. ۇزاق جىلدار ىشكى ىستەر ورگاندارىندا قىزمەت ىستەيدى. اتالعان ەكى باعىت تا جىرشىلىقتان الىس جاتىر. بىراق اعانىڭ ساناسىن توڭكەرگەن ۇلتىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ەدى. جاد جارقىلى دا وسى بولسا كەرەك. اۋعانستان جەرىندە اسكەري قىزمەتتە ءجۇرىپ, پارسى ءتىلىن ۇيرەنەدى. ءوز بەتىمەن اراب, تۇرىك تىلدەرىنە دەن قويادى. ءبارى دە وڭ جامباسقا كەزىگە بەرەدى. بىرتىندەپ ولەڭ جولدارىن وقيدى. ۇزىن-سونار داستاندار دا وڭاي جىعىلا بەرەدى. ءبىر كەزدە اتا وقىعان ولەڭدەر سانادا جاڭعىرادى. قۇيما قۇلاقتىق سانات قايتا باس كوتەرگەندەي بولادى. «مەنىڭ جولىم دا, تاعدىرىم دا قارا ولەڭ مەن قارا ءسوز ەكەن» دەگەن ويلار اقىرى جىر بولىپ شاشىلادى. الداماپتى, الدانباپتى. سۇلتانماحمۇت پەن مۇقاعالي ولەڭدەرى ءيىدى الدىمەن, ماعجان جۇماباەۆتىڭ ورگەندەرى دە جارق ەتە ءتۇستى. «قالقامان-مامىر» دا كوپ توستىرمادى. الپامىستىڭ شۇبارىنا, قۇرتقا باپتاعان بۋرىلعا تىزگىن تۇزگەن تۇلپار اعا دانيال اسەنوۆ دەسەم قالاي بولار ەكەن؟ ايتپەسە, قىرىققا كەلىپ, جاد قاتقان جاستا قازاقتىڭ ءتول ونەرىن سەرىك ەتەر مە ەدى؟!
ايتەۋىر دەپ توقمەيىلسىنسەك تە, قايدام دەپ كۇماندانساق تا, قازىرگى وقۋدىڭ شەڭبەرىنە سىيمايتىن جىرشىلىق ءداستۇر جالعاسىن ەندى تابا ما دەگەن كۇدىك سۇراق تۇرادى الدا؟ قازاعى باردا مۇنداي ونەر ولمەيدى, بىرگە جاسايدى دەگىڭ-اق كەلەدى. بىراق كەيدە وسىعان سەنىڭكىرەمەي قارايتىنىمىز دا انىق. ەندى ءبىر وي ايتادى: ورتا بار عوي, بىراق سوعان جەتكىزەتىن دەلدالدىق جوق دەپ. وندا تاعى دا ساۋعا ايتامىن, اعايىن. بالكىم, ءسىزدىڭ ورتاڭىز ىزدەگەن عالامات دۇنيە ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدە شىعار؟ مۇمكىن, ول جىرشى دانيال اسەنوۆ شىعار؟!
سوڭعى ءبىر قوڭىراۋ شالعانىندا دانيال اعام: ءىنىم, مەن سەنىڭ ستۋدەنتتەرىڭنىڭ الدىندا تۇنەۋگۇنى وقىعان «قىز جىبەگىمنىڭ» جالعاسىن ايتسام قايتەدى؟ مەن ءوزىم ۇمىتپاۋىم ءۇشىن كەرەك بولىپ تۇر دەدى.
وسى سوزدەردى «ەگەمەننىڭ» وقىرماندارىنا قاراتا ايتتىم: – اعايىن, مۇمكىن ءسىز جۇرگەن ورتا قازاقتىڭ جىرى مەن جىرشىسىنا ساۋعا ايتار.
بەكەن ساعىندىق ۇلى, پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ وقىتۋشىسى
پاۆلودار