قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە جاريالانعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «مەن ەلىمىز مىقتى, ءارى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى, ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋ ءۇشىن بولاشاققا قالاي قادام باساتىندىعىمىز جانە بۇقارالىق سانانى قالاي وزگەرتەتىندىگىمىز تۋرالى كوزقاراسىمدى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىم» دەگەن بولاتىن.
ەلباسى ەلىمىزدىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن جاڭعىرۋ پروتسەسىنىڭ ءححى عاسىرداعى ۇلتتىق سانا تۋرالى جانە تاياۋ جىلدارداعى ەكى ناقتى ماقسات-مىندەتتەرىن ايقىن كورسەتىپ بەردى. قازاقستان حالقىن ناقتى ماقساتقا جەتەلەيتىن وسىنداي باعدارلامالار عانا دامۋدىڭ بيىك شىڭدارىن باعىندىرارى ءسوزسىز. ەلباسى پراگماتيزم قانىمىزعا سىڭگەن كوپتەگەن داعدىلار مەن تاپتاۋرىن بولعان قاساڭ قاعيدالاردى وزگەرتپەيىنشە, ءبىزدىڭ تولىققاندى جاڭعىرۋىمىز مۇمكىن ەمەس ەكەنىن جان-جاقتى اشىپ كورسەتتى. ياعني, پراگماتيزم – ءوزىڭنىڭ ۇلتتىق جانە جەكە بايلىعىڭدى ناقتى ءبىلۋ, ونى ۇنەمدى پايدالانىپ, بولاشاعىڭدى سوعان سايكەس جوسپارلاي الۋ, ىسىراپشىلدىق پەن استامشىلىققا جول بەرمەۋ ەكەنىن مالىمدەدى.
ەلباسى ماقالاسىنىڭ ء«بىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى» بولىمىندە ءبىلىمدى, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ بولۋعا ۇمتىلۋ ءبىزدىڭ قانىمىزدا بار قاسيەت ەكەنىن باياندايدى. ياعني, تابىستى بولۋدىڭ باستى فاكتورى ءبىلىم ەكەنىن اركىم تەرەڭ ءتۇسىنۋى كەرەك. سەبەبى, قۇندىلىقتار جۇيەسىندە ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى. بۇل ورايدا, ەلباسىمىز جاستارعا, ءبىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىن ۇستازدارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن عانا ەمەس, نىق سەنىم دە ارتىپ وتىر. ياعني, وسكەلەڭ جاس ۇرپاقتى ءححى عاسىردىڭ تالاپتارىنا ساي دايارلاۋدىڭ قامى, ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋ, ءوز وتانى, ءوز ەلى, ءوز جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە تاربيەلەۋ – بۇگىنگى ماماننىڭ باستى مىندەتى. مەن ءۇشىن ۇلتتىڭ, ۇرپاقتىڭ پاتريوتتىق رۋحىن جاڭعىرتۋدا ەلباسىنىڭ «تۋعان جەر», «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» اتتى باعدارلاماسىنىڭ ءمانى وتە زور. ويتكەنى, ولكەتانۋ جۇمىستارىن جانداندىرىپ, تۋعان جەردى تۇلەتۋ كەشەندى ءىس-شارانىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى. ەگەر بۇل باعدارلاما ءار وبلىستا, اۋداندا, قالادا, قالا بەردى, اۋىلدىق جەرلەردە دە جۇزەگە اساتىن بولسا, بۇكىل قازاقستان حالقى ءۇشىن يگى ءىس-شارانىڭ ءبىرى بولماق.
مەن ولكەتانۋ عىلىمىمەن ۇستازدىق ەتكەن جىلدارىمنان بەرى اينالىسىپ كەلەمىن. 17 جىلدان اسا اتقارعان ۇستازدىق ەڭبەگىمدە بالاعا ءار گەوگرافيا ساباعىندا ءوز ولكەسىن تانىستىرىپ وقىتۋ كەلەشەك ءبىلىمدى جاستاردىڭ ءوز تۋعان جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ارتتىرىپ قويماي, تابيعات بايلىعىنا دەگەن قامقورلىعىن دا ارتتىراتىنىن اڭعاردىم. ۇستازدىق قىزمەتىم بىرتىندەپ عىلىمعا قۇشتارلىعى ويانعان وقۋشىلارمەن بىرىگىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋعا ۇلاستى. ول زەرتتەۋ جۇمىستارى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق عىلىمي جوبالاردا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولدى.
سول ەڭبەكتىڭ, ىزدەنىستىڭ سوڭى مەنىڭ ءوز ولكەمىزدىڭ گەوگرافيا وقۋ قۇرالى مەن كارتاسىن شىعارۋىما يتەرمەلەدى. ول وقۋ قۇرالى مەن كارتاسى 2002 جىلدان بەرى زايسان اۋدانىنىڭ مەكتەپتەرىندە گەوگرافيا پانىنە قوسىمشا قۇرال رەتىندە وقىتىلۋدا. ءوز جەرىمنەن كوشىپ, باسقا قالاعا قونىس اۋدارسام دا, مەنىڭ ءوز جەرىمە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىم ارتا تۇسپەسە, كەمىگەن ەمەس. كەرىسىنشە, ىزدەنىسكە دەگەن قۇشتارلىعىم ويانا ءتۇستى. سوندىقتان ولكەتانۋ وقۋ قۇرالىن كەشەندى وقىتۋدى جوسپارلاپ, 2016 جىلى زايسان اۋدانىنىڭ حرەستوماتياسىن شىعاردىم. حرەستوماتيادا زايسان اۋدانىنىڭ العاش قۇرىلعان ۋاقىتىنان باستاپ, سول كەزدەگى وندىرىستەردىڭ قالاي جۇمىس ىستەگەنىن, قانداي ونىمدەر شىعارىلىپ, حالىق يگىلىگىنە جاراعانىن, ال بۇگىنگى جۇمىس ىستەپ جاتقان وندىرىستەردىڭ قالاي وركەندەپ, قانداي باعىتتا دامىپ جاتقانىن اشىپ كورسەتۋگە تىرىستىم. ەندى الداعى ۋاقىتتا جارىققا شىعارسام دەپ جوسپارلاپ جۇرگەن «زايسان اۋدانىنىڭ فيزيكالىق ەكونوميكالىق گەوگرافياسىن» مۋلتيمەديالىق ەلەكتروندى وقۋ قۇرالى رەتىندە شىعارۋعا 3 جىلدان بەرى ۆيدەو-ءتۇسىرىلىم دايىنداۋ ۇستىندەمىن. جاسالىپ جاتقان مۋلتيمەديالىق وقۋ قۇرالى وقۋشىنىڭ بارۋعا قيىن ايماقتارىن دا ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, وقۋىنا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەرى ءسوزسىز. ءار اتقارىلاتىن ءىستىڭ ءوز قيىندىعى بار دەگەندەي, ەلباسىنىڭ «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسۋىندا كەزدەسەتىن ءتۇرلى قيىندىق تۋعىزاتىن جايلاردىڭ دا ورىن الاتىنىن كورەگەندىكپەن جازعانىنا تاڭعالدىم. سودان سوڭ-اق وسى اتقارىپ جۇرگەن ىسىمە كەدەرگى كەلتىرەتىن قيىندىق اتاۋلىنى بىردەن جويىپ جىبەرگەندەي سەزىمدە بولدىم.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «تۋعان جەر» باعدارلاماسى جالپىۇلتتىق ءپاتروتيزمنىڭ ناعىز وزەگىنە اينالاتىن باعدارلاما ەكەنى انىق. تۋعان جەرگە دەگەن سۇيسپەنشىلىك ءوز ەلىڭە دەگەن پاتريوتتىق سەزىمگە ۇلاسپاق. جەرگىلىكتى نىساندار مەن ەلدى مەكەندەرگە باعىتتالعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنان بولەك, ءبىز حالىقتىڭ ساناسىنا ودان دا ماڭىزدىراق جالپىۇلتتىق قاسيەتتى ورىندار ۇعىمىن سىڭىرۋگە ءتيىسپىز. ول ءۇشىن «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى كەرەك دەگەن ۇندەۋىن قولدايتىنىمدى جانە ونىڭ تولىعىمەن ورىندالۋىنا بار كۇش-جىگەرىمدى سالاتىنىمدى جەتكىزگىم كەلەدى.
كۇلزادا ىسقاقوۆا
الماتى