ۇكىمەت بەس جىلعا بولجام جاسادى

ۇكىمەت وتىرىسىندا 2018-2022 جىل­دارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بولجامدارى مەن نەگىزگى با­سىم­دىقتارى قا­رال­دى. سونىمەن قاتار, 2018-2020 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋب­لي­كالىق بيۋدجەت جوباسى قابىل­داندى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بول­جامدارى جونىندە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تي­مۋر سۇلەيمەنوۆ بايان­دا­دى. مينيستر بۇل تۇجىرىمداما «قازاق­ستان-2050» ستراتە­گيا­سىن­دا, 30 وزىق ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ تۇجىرىمداماسىندا, بەس ينس­تيتۋتتىق رەفورمادا, سون­داي-اق, قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭ­عىرۋىندا كورسەتىلگەن ماقساتتار مەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ازىرلەنگەنىن مالىمدەدى. 

ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە, تۇ­جى­رىم­دامادا الەمدىك تاۋار نارىقتارىنداعى احۋالدىڭ تۇراق­تىلىعىنا باسا نازار اۋدا­رىلعان. اعىمداعى جىلعى جەتى ايدا مۇنايدىڭ باعاسى ءبىر باررەلىنە 51,7 اقش دوللارىن قۇ­رادى, ال 2016 جىلى 44 اقش دوللارى بولعان. 2017 جىلعا ارنالعان كونسەنسۋس-بولجامعا سايكەس, مۇناي باعاسى 53,5 اقش دوللارى, 2018 جىلعا 55,3 اقش دوللارى دەڭگەيىندە بولجانۋدا. وسى رەتتە ىشكى جانە سىرتقى پارامەترلەردىڭ وزگەرىستەرىنە بايلانىس­تى قازاقستان ەكونوميكاسى دامۋىنىڭ ىقتيمال ءۇش «ستسەناريى» قارالعان. ماسەلەن, وپتيميستىك «ستسەناري» 2018-2022 جىلدارى مۇناي باعاسىنىڭ ءبىر باررەلىنە 55 اقش دوللارىنا دەيىن ءوسۋىن بولجايدى. ال پەسسيميستىك «ستسەناري» بويىنشا باعا ءبىر باررەلىنە 35 اقش دوللارىنا دەيىن تومەندەيدى. 

وسىلايشا, 2018-2022 جىل­دار­عا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق دامۋ بولجامى مەن 2018-2020 جىلدارعا ار­نالعان بيۋدجەت­تىك پارامەترلەردى قالىپ­تاس­­تى­رۋدىڭ نەگىزىنە مۇنايدىڭ ءبىر بار­رەلىنە كونسەرۆاتيۆتى باعاسى 45 اقش دوللارىمەن بازالىق «ستسەناري» الىنعان.  سونىمەن, تۇجىرىمدامادا كور­سە­تىلگەن بولجامعا سۇيەنسەك, 2018 جىلى ءىجو ناقتى ءوسىمى 3,1 پايىز دەڭگەيىندە بولجانعان, ال 2022 جىلى 4,2 پايىزعا دەيىن ءوسىم كۇتىلۋدە. ءىجو ءوسىمىنىڭ ورتاشا جىلدىق قارقىنى الداعى كەزەڭدە 3,7 پايىزدى قۇرايدى. اتاۋلى ءىجو الداعى جىلى 55,9 ترلن تەڭگەدەن 2022 جىلى 75,9 ترلن تەڭگەگە دەيىن وسەدى. حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 2018 جىلى 9 مىڭ دوللاردى, 2022 جىلى 11,700 دوللاردى قۇرايدى دەپ كوزدەلگەن. 

بولجامعا سايكەس, مەملەكەتتىك ين­­دۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دا­مۋ باع­دارلاماسى جوبالارىن ەنگىزۋ, «نۇرلى جول» جانە «نۇر­لى جەر», اوك-ءتى دامىتۋ باع­دارلامالارىن ىسكە اسىرۋدى جال­عاستىرۋ, سونداي-اق, ءۇشىنشى جاڭ­عىرتۋدى ىسكە اسىرۋ بويىنشا جوبالىق باسقارۋدى ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 4,2 پايىز دەڭگەيىندە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 5,7 پايىز, قۇ­رىلىس سالاسىندا – 4,0 پايىز, كو­لىك سالاسىندا – 5,1 پايىز جانە ساۋدادا 3,5 پايىز كولەمىندە ءوسىم­نىڭ جوعارى قارقىنى ورىن الاتىنى ايتىلدى.

سونداي-اق, ۇلتتىق بانك 2018 جىلى 5-7 پايىز ارالىعىندا, 2019 جىلى 4-6 پايىز ارالىعىندا جا­نە 2020-2022 جىلدارى 3-4 پايىز تومەندەتۋ ارقىلى جىل­دىق ينفلياتسيانىڭ ماقساتتى ءدالى­زىن ساقتاعان. جۇمىسسىزدىق دەڭ­گەيى 2018 جىلى 4,9 پايىزدان 2022 جىلى 4,7 پايىزعا دەيىن قىس­قارماق.  ءوسىم پارامەترلەرىنە قول جەت­كىزۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق سايا­سات­تىڭ ماك­روەكونوميكالىق تۇ­راق­تى­لىقپەن قام­تاماسىز ەتۋ, جە­دەل­د­ە­تىلگەن تەحنو­لو­گيا­لىق جاڭ­عىر­تۋ, بيزنەس ورتانى تۇبەگەيلى جاق­­سارتۋ مەن كەڭەيتۋ, ادام كاپي­­تا­لىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, ينس­­تيتۋتتىق قايتا قۇرۋ سياقتى نە­گىزگى باعىتتارىنا باسىمدىق بەرىلەدى. 

ۇكىمەت وتىرىسىندا, سونداي-اق, قارجى ءمينيسترى باقىت سۇل­تانوۆ «2018-2020 جىلدارعا ارنال­عان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭنىڭ نەگىزگى پارا­مەترلەرىن تانىستىردى. ءمينيس­تر­دىڭ مالىمدەۋىنشە, جوبا­نىڭ نەگىزگى سيپاتتامالارى جاڭا بيۋدجەت ساياساتى تۇجى­رىمداماسىنا جانە 2022 جىلعا دەيىنگى الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق دامۋ بولجامىنا سايكەس اي­قىندالعان. ماسەلەن, بولجام­داردىڭ كەرەعارلىعىنا قارا­ماستان, بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىم­دەر قۇرى­لىمى ساپالىق تۇرعىدان وزگەرگەن.  ب.سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنايدان تىس تۇسىمدەر كولەمى 2018 جىلى 5 271,4 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى, بۇل بيىلعى جوس­پاردان 19,3 پايىزعا ارتىق.

ءوسىمنىڭ نەگىزگى فاكتورلارى رەتىندە ەل ەكونوميكاسىن جاڭعىرتۋ, ىشكى جا­نە سىرتقى ماكروەكونوميكالىق جاع­داي­دى تۇراقتاندىرۋ جانە سالىقتىق اكىم­شىلەندىرۋدى جاقسارتۋ قاراستىرىلىپ وتىر. ب.سۇلتانوۆ سونىمەن قاتار بيۋدجەتكە مۇناي تۇسىمدەرىنىڭ كولەمى بيىلعى جىلمەن سالىستىرعاندا 1 901,3 ملرد تەڭگەگە تومەندەگەنىن جەتكىزدى. وعان كەپىلدەندىرىلگەن ترانس­فەرتتى كەزەڭ-كەزەڭىمەن تومەن­دەتۋ, ۇلتتىق قوردان ماقساتتى ترانس­فەرتتى تارتۋدان باس تارتۋ, سونداي-اق, مۇناي باعاسىن ءبىر باررەلى ءۇشىن 50-دەن 45 دوللارعا دەيىن تۇزەتۋ ناتيجەسىندە ەلەك­تروندى ساۋدا الاڭىنان تۇسە­تىن تۇسىمدەر كولەمىن ازايتۋ سياق­تى فاكتورلار اسەر ەتكەن. سو­نىمەن قاتار مينيستر شىعىن­دارعا وڭتايلاندىرۋ جۇرگىزىل­گەنىن ايتتى, بۇل تۇستا بيۋدجەت جوباسى ۇكىمەت الدىنا قويىل­عان بارلىق مىندەتتەردى ىسكە اسى­رۋدى قامتاماسىز ەتەدى. مالىم­دەۋىنشە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىندارى 2018 جىلى 9 217,9 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى, بۇل بيىلعى جوسپاردان 134,6 ملرد تەڭگەگە ارتىق.

شىعىندار قۇرىلىمىندا باسىم بولىگىن نەمەسە 44,5 پايىزىن الەۋمەتتىك سەكتور شىعىندارى قۇرايدى, ولار بيىلعى جىلمەن سالىستىرعاندا 400 ملرد تەڭ­گەدەن استامعا ءوستى, دەدى مينيستر. ماسەلەن, ءوسىمنىڭ نەگىزگى قۇراۋشىسى زەينەتاقى مەن بالا تۋعاندا تاعايىندالاتىن جاردەماقى كولەمىن ءوسىرۋ, ونىڭ ىشىندە ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭ­گەيىنىڭ قۇرىلىمى مەن زەينەتاقى تاعايىنداۋ ءتارتىبىن قايتا قا­راۋ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. 2018 جىلى ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن دامىتۋعا 1,4 ترلن تەڭگە قاراستىرىلعان. بيىل­عى جىلمەن سالىستىرعاندا شىعىندار كولەمىن تومەندەتۋگە ەكى نەگىزگى فاكتور ىقپال ەتكەن. ياعني, باعدارلامانى قارجى­لان­دىرۋ كوزدەرىن ۇلتتىق قوردىڭ ماقساتتى ترانسفەرتىنەن مۇناي­دان تىس كىرىستەرگە وزگەرتۋ, سون­داي-اق, بيىلعى جانە الداعى جىلعى بيۋدجەت قاراجاتىن كۆازي­مەم­لەكەتتىك سەكتورلار سۋبەكتى­لەرىنىڭ يگەرۋ بولجامدارى سەبەپ بولعان.  «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرۋعا 512,6 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى شى­عىن­دار قاراستىرىلعان, ونىڭ ىشىندە 2018 جىلعا 243,3 ملرد تەڭگە دەپ بولجانعان. «نۇرلى جەر» تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدار­لاماسىنا 208,8 ملرد تەڭگە با­عىتتاۋ ۇسىنىلادى, ونىڭ ىشىن­دە 125,2 ملرد تەڭگەسى 2018 جىلعا باعىتتالعان. اگروونەر­كاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ باعدار­لاماسى بويىنشا 2018 جىلعا قارجى قىزمەتتەرىنىڭ قولجەتىم­دىلىگىن ارتتىرۋ (سۋبسيديالار), سۋ شارۋاشىلىعى مەن ۆەتە­ري­ناريانى دامىتۋ, فيتوساني­تارلىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاما­سىز ەتۋ شارالارىنا 195 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. ال ين­دۋس­تريالىق-يننو­ۆا­تسيا­لىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­سىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن ىسكە اسى­رۋعا 232,9 ملرد تەڭگە سوماسى كولەمىندەگى شىعىندار قاراس­تى­رىلعان, ونىڭ 76,1 ملرد تەڭگەسى 2018 جىلعا ەسەپتەلگەن. سونىمەن قاتار, كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا 2018 جىلى 292,6 ملرد تەڭگە باعىتتالادى. مەملەكەتتىڭ قورعانىس قابىلەتى مەن قاۋىپ­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, قوعام­دىق ءتارتىپتى ساقتاۋعا جانە ىشكى تۇ­راقتىلىقتى قولداۋعا جۇمسا­لاتىن شىعىندار 2018 جىلى 1 088,9 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.  ۇكىمەت مۇشەلەرى زاڭ جوباسىن قول­دادى. قۇجات پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قا­راۋ­ىنا الداعى قىركۇيەك ايىندا ۇسى­نىلادى. 

ۇكىمەت وتىرىسىنىڭ قورىتىن­دى­سىندا, سونداي-اق, پرەمەر-مينيستر 25 تامىزدا جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قىزمەتىنىڭ ماسەلەلەرى بويىنشا وتكەن كەڭەستە جۇكتەلگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرمالار بەر­دى. ال وتىرىس اياقتالعان سوڭ ۇكى­مەتتىڭ ءباسپاسوز ورتالىعىندا مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان­نىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جا­ھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جولداۋىنىڭ «ماكروەكو­نو­مي­كالىق تۇراقتىلىق» ءۇشىنشى باسىمدىعىن ىسكە اسىرۋ بارىسى تۋرالى بريفينگ ءوتتى. وعان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تي­مۋر سۇلەيمەنوۆ پەن قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ قاتىسىپ, تاقىرىپ توڭىرەگىندە تىلشىلەر تاراپىنان قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى.

دينارا بىتىك,  «ەگەمەن قازاقستان»