جۋىردا استانادا ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا «زەرە» اتتى درامانىڭ پرەمەراسى ءوتتى. «زەرە» سپەكتاكلى – ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ دراماتۋرگيا باعىتىنداعى العاشقى تولىمدى پەساسى دەۋگە بولادى. دراما كەمەڭگەر جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» اتتى رومان-ەپوپەياسىنان تانىس كلاسسيكالىق كەيىپكەرلەر تاعدىرىن كوركەمدىك پاراللەل ارقىلى جەتكىزىپ, تۇتاس زامانا كەلبەتىن سۋرەتتەيدى. قويىلىم رەجيسسەرى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇرقانات جاقىپباي. قويۋشى سۋرەتشىسى – بەرىك بۋرباەۆ. ىشكى بايلانىس پەن مىقتى ديناميكا قاتار ورىلگەن سپەكتاكلدىڭ ءار ساحناسىنان سۋرەتكەرگە ءتان سەزىمتالدىق اڭعارىلاتىنداي. اتالعان پەسانىڭ جازىلۋى مەن ساحنالانۋى تۋراسىندا اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ۇلىقبەك ەسداۋلەتپەن از-كەم اڭگىمە وربىتتىك.
– ۇلىقبەك اعا, پرەمەرا قۇتتى بولسىن! بۇل – زەرە وبرازىنىڭ تۇڭعىش رەت قازاق ساحناسىنا شىعۋى ەكەن. زەرەدەن بولەك قازاق رۋحانياتىنىڭ كەمەلدەنۋ جولىندا ايرىقشا ورنى بار اجەلەر كوپ. تاڭداۋىڭىزدىڭ نەلىكتەن زەرەگە تۇسكەنى قىزىقتىرىپ وتىر.
– شىنىمدى ايتسام, مەندە تاڭداۋ بولعان جوق. دالىرەگى – تاڭداۋدى جاساعان قاللەكي تەاترى. قىسقاسى, ماسەلە بىلاي بولعان. 2016 جىلدىڭ باسىندا تەاتر باسشىلىعى مامىر ايىندا حالىق ءارتىسى گۇلجان اسپەتوۆانىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى كەلە جاتقانىن ەسكەرىپ, ودان قانداي ءرولدى ويناعىسى كەلەتىنىن سۇراپتى. گۇلجان اسپەتوۆا «ارمانىم – زەرەنى ويناۋ» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. سودان شۇعىل زەرە تۋرالى پەسا جازاتىن اۆتوردى ىزدەۋ باستالادى. جان-جاققا سۇراۋ سالىنادى. بىراق ەشكىم بەلسەنىپ شىعا قويماعان سىڭايلى. ويتكەنى زەرە انا تۋرالى تاريحي دەرەك تام-تۇم عانا. كۇردەلى تاقىرىپ, عاسىرلار قويناۋىندا كومىلىپ جاتقان كورىنىستەردى تىرىلتە قويۋ قيىننىڭ قيىنى. جوقتان بار جاساۋ وڭاي شارۋا ەمەس. «اباي جولىنداعى» زەرە انا جونىندەگى شاعىن دەرەكتەرمەن كەڭ كوسىلە المايسىڭ. بىراق قۇنانباي زامانى تۋرالى قالام تارتاتىن كەز-كەلگەن جازۋشىعا «اباي جولى» اداستىرماس تەمىرقازىق, وشپەس باعدارشام بولارى ءسوزسىز. سودان بىلتىر كوكتەمدە تاماشا اقىن ءىنىم, دراماتۋرگ باقىت بەدەلحان قاللەكي تەاترىنىڭ اتىنان ۇسىنىس جاسادى. ءومىرى پەسا جازىپ كورمەگەن مەن بىردەن باس تارتتىم. ءبىر اي وتپەي جاتىپ, ول ەكىنشى رەت قولقا سالدى. ء«سىزدىڭ پوەمالارىڭىزدا دراما ەلەمەنتتەرى كوپ, قولىڭىزدان كەلەدى, كىرىسىپ كورىڭىزشى», دەدى. تاعى كونبەدىم. بىراق بۇل جولى, دراماتۋرگياعا ەرتە مە, كەش پە تۇرەن سالىپ كورۋ تۋرالى ىشىمدە بالا كەزدەن بۇعىپ جاتقان وي باسىن كوتەرىپ الدى. مەنىڭ كەزىندە اق ولەڭمەن باستاپ, اياقتالماي قالعان درامالىق پوەمالارىم بار. وسىدان 15 جىل بۇرىن ايتقالي مەن ارمان جايىموۆتاردىڭ «بەيبارىس» وپەراسىنا ليبرەتتو دا جازعام. ءسويتىپ, «بەكەر باس تارتتىم با» دەپ وكىنە باستاعانىمدا باقىت باۋىرىم كەزدەسە كەتىپ, تاعى دا: «اعا, ويلانىپ بولدىڭىز با؟ زەرەگە كىرىسەسىز بە؟» دەگەندە قالاي كەلىسە كەتكەنىمدى ءوزىم دە بايقاماي قالدىم. سودان باستاپ, جاتپاي-تۇرماي زەرە انا تۋرالى دەرەك, مالىمەت جيناۋعا كىرىستىم. بىلتىر جازدا شىعىستا, قالباتاۋدا زەرە اناعا ەسكەرتكىش اشىلعاندا, سەمەيدە عىلىمي كونفەرەنتسيا بولعاندا بارعىم-اق كەلدى. بىراق مەنى شاقىرعان ەشكىم بولمادى.
– پەسانىڭ كوركەمدىك جانە يدەيالىق مازمۇنىنىڭ تەرەڭ اشىلۋىندا ساحنالىق ءتىلدىڭ ماڭىزى وراسان. قويىلىمنىڭ تىلدىك شىعارماشىلىق قۋاتىنىڭ ەكپىندى ەكەنىن بايقادىق. كەيىپكەرلەردىڭ ديالوگتارىنىڭ شەشەندىك ونەرمەن استاسىپ جاتۋى سپەكتاكلدىڭ ستيلدىك ەرەكشەلىگى بولعان ءتارىزدى. وسى تۇستاعى ىزدەنىستەر تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– بۇل ەندى مەنىڭ زەرتحاناما ءۇڭىلۋ. م.اۋەزوۆتىڭ. ع.مۇسىرەپوۆتىڭ, ت.احتان, ءا.كەكىلبايدىڭ, ق.ىسقاقتىڭ, ا.سۇلەيمەنوۆتىڭ درامالىق شىعارمالارىنداعى تىلدىك قولدانىستار تۋرالى كەزىندە كوپ جازىلعانى وزدەرىڭىزگە بەلگىلى. زەرە انا زامانى – بيلىك ينستيتۋتىنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان ءداۋىرى. جۇرت اتالى سوزگە توقتايتىن, ەردىڭ قۇنىن ەكى اۋىز سوزبەن شەشەتىن ۋاقىت تۋرالى جۇتاڭ تىلمەن جازۋعا بولمايتىنىن ۇعىندىم. بيلەر ءوز زامانىنىڭ تىلىندە سويلەۋى كەرەك. دەمەك, ولاردى وزىمشە سويلەتۋىم كەرەك ەكەنىن باعامدادىم. «بولماساڭ دا ۇقساپ باق» دەگەن. اۋەزوۆتىڭ اسەرىنەن شىعا الماي قالارمىن دەپ, «اباي جولىن» دا جىلى جاۋىپ قويدىم. ويتكەنى ۇلى مۇحاڭنىڭ مۇحيتى سۇراپىل, تەرەڭىنە ءبىر سۇيرەپ كەتسە شىعۋ قيىن, ماگنيتى اسا كۇشتى. سودان ءوزىمنىڭ بويىمداعى تىلدىك قورىمدى قوپارىپ بايقادىم. بۇل وزىمە دە قىزىق بولىپ كورىندى.
– سپەكتاكل باستالعانداعى كەلىن زەرەنى پايىمى مەن پاراساتى توعىسقان قازاق قوعامىنىڭ داناگوي قارياسى بيىگىنە شىعارا الدىڭىزدار ما؟ قازاق وقىرماندارىنا اۋەلدەن تانىس ادەبي نۇسقاداعى كەيىپكەرلەردى ساحنالىق كەڭىستىككە دۇرىس كوشىرە الدىق دەپ ويلايسىز با؟
– بۇل جەردە اۆتور ءوز شىعارماسى, ءوز كەيىپكەرى تۋرالى نە ايتا الادى؟ زەرە انانى مىنا بيىكتىكتە, مىنا كەڭىستىكتە بەينەلەدىم دەپ كۇپىرلىك جاسامايىن. بۇل جاعىن مارتەبەلى كورەرمەندەر مەن تەاترتانۋشى ماماندار ايتا جاتار. مەن جۇرتقا تانىس-بەيتانىس تاريحي فاكتىلەر مەن شىندىقتان اۋىتقىماۋعا تىرىستىم. ىزدەنىس بارىسىندا بەلگىلى تاريحي كەيىپكەرلەرگە دەگەن ءوز كوزقاراسىم, ءوز تانىمىم قالىپتاستى. مەن سونى كوركەم تۇرعىدان بەينەلەدىم. ناتيجەسىندە 60 بەتتەن تۇراتىن كولەمدى پەسا ومىرگە كەلدى. ەڭ الدىمەن جاس رەجيسسەر اسحات ماەميروۆ قولعا العان ەدى, تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەي باستاعانىمىزدا ونى ەكسپو-عا شاقىرىپ اكەتتى. قويىلىم جۇمىسى توقتاپ قالدى. سودان تاڭداۋ كورنەكتى رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپباەۆقا ءتۇستى. ال ول مەندەگى كولەمدى پەسادان وزىنە كەرەگىن ويىپ الىپتى. ماعان ءتىپتى حابارلاسقان دا جوق, ءوز بەتىنشە قويىپ شىقتى. ەكەۋمىز درامانىڭ تۇساۋكەسەرىندە ءبىر-اق جولىقتىق. «پەسانى وقىعاننان-اق, بىردەن قويۋعا بەل بۋدىم. ماعان جازىلۋ ءستيلى, قۇنارلى, كوركەم ءتىلى بىردەن ۇنادى. مەنىڭ قولايىما جاعاتىنى پوەتيكالىق قويىلىمدار عوي. سوعان سايكەس كەلە كەتتى» دەدى ول تۇساۋكەسەر كەزىندە ماعان.
«وزگە ەمەس, ءوزىم ايتام ءوز جايىمدا» دەمەكشى, پەسا مەن قويىلىم ءمىنسىز شىقتى دەپ ايتا المايمىن, تۇزەيتىن, وڭدەيتىن, قابىستىراتىن تۇستارى بايقالىپ قالدى. مىسالعا, بەسىكتە جاتقان ء سابي ابايدى شاقپاق بولعان جىلاندى ج ۇلىپ الىپ, لاقتىرعاندا زەرەنىڭ قولىن شاعىپ الاتىن تۇسى ساحناعا كىرمەي قالىپتى. ابايدى قۇتقارامىن دەپ, ۋلى ءتىس تيگەن زەرە انانىڭ تالىپ قۇلايتىن جەرى بار ەدى. كەيبىر ديالوگتار قىسقارعاندا جاۋاپتار پايدا بولعان. كەي تۇستاردا اكتەرلەر ءوز ماتىندەرىن تولىق يگەرمەگەنى سەزىلىپ قالىپ جاتتى. ايتالىق, ەكى كۇن بويى «شىپ-شىرعاسىن شىعارماي» دەگەن تىركەس «شىم-شىتىرىعىن شىعارماي», «ۇكىلەگەن جەبەڭدى ءۇي ىشىندە اتقانىڭ نەتكەنىڭ» دەگەن تىركەس, «جەبەلەگەن ۇكىڭدى ءۇي ىشىندە اتقانىڭ نەتكەنىڭ», نەمەسە «ناسىبايىڭدى قويمادىڭ دەپ مۇرنىن كەسىپ العان» دەگەن ءسوز «نامازىڭدى قويمادىڭ دەپ مۇرنىن كەسىپ العان» دەپ قاتە, جاڭساق ايتىلدى. بىراق مۇنىڭ ءبارى جۇرە-بارا وڭدالىپ, تۇزەلىپ كەتەتىن كەمشىلىكتەر دەپ ايتار ەدىم. ءبىز پرەمەرا بارىسىندا رەجيسسەر ن.جاقىپباەۆ ەكەۋمىز بۇدان بىلاي تىزە قوسا وتىرىپ, پەسانىڭ ارتىق-كەمىن وڭدەپ, جوندەي تۇسۋگە ءسوز بايلاستىق.
– جۋىردا 37-دۇنيەجۇزىلىك پوەزيا كونگرەسى وتكەن موڭعولياعا ساپارىڭىز تۋرالى دا ايتا وتىرساڭىز. وسى جىر فەستيۆالىندە الەمدىك ونەر جانە مادەنيەت اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ماۋريس يانگ (فرانتسيا) وزىڭىزگە اكادەميانىڭ التىن مەدالىن تابىستاعانىن ەستىدىك.
– بۇل اكادەميا – ءارتۇرلى مەملەكەتتەردە 37 رەت ۇزدىكسىز ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقان دۇنيەجۇزىلىك جىر كونگرەسى مەن فەستيۆالدەردىڭ نەگىزگى ۇيىتقىسى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ, يۋنەسكو-نىڭ اياسىنداعى شىعارماشىلىق ۇيىم. امەريكا قۇراما شتاتتارىندا تىركەلگەن, شتاب-پاتەرى پاريجدە. باسقارما قۇرامىندا نوبەل سىيلىعىنىڭ نومينانتى تايۆاندىق يۋ سي, يسپاندىق دوسىمىز حۋستو حورحە پادرون, موڭعوليالىق گومبوجاۆ مەند-وويوو جانە باسقالار دا بار. موڭعولدار سوڭعى 12 جىلدا مۇنداي كونگرەستى ەكىنشى رەت وتكىزىپ وتىر. اقىندارعا ءوز قازانىندا قايناي بەرمەي, سىرتقا شىققان پايدالى ەكەنىنە الدەقاشان كوزىم جەتكەن. سودان دا بولار, شەتەلدەردە بولىپ جاتاتىن ءتۇرلى ادەبي باسقوسۋلارعا شاقىرۋ السام قالماۋعا تىرىسامىن. تۇركياداعى, كولۋمبياداعى جىر فەستيۆالدەرىنىڭ ارقاسىندا الەمنىڭ ءبىراز ايگىلى اقىندارىمەن تانىسىپ-ءبىلىسىپ, ارالاسا باستادىم. كولۋمبياداعى دۇنيەجۇزىلىك ءداستۇرلى فەستيۆال بيىل 25-رەت ءوتتى. مەن ونىڭ 22-شىسىنە قاتىسقان جالعىز قازاقپىن. ولار اقىنداردى ءبىر مەملەكەتتەن قايتا-قايتا شاقىرا بەرمەيدى ەكەن. وسى 25 جىلدا اتالعان فورۋمعا رەسەيدەن بار بولعانى ءۇش-اق اقىن شاقىرىلىپتى, ولار ا.ۆوزنەسەنسكي مەن ە.ەۆتۋشەنكو, ءۇشىنشىسى – اعىلشىن تىلىنە اۋدارماشى. سول فەستيۆالدىڭ نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىسى اقىن فەرناندو رەندون مەنىمەن ءالى كۇنگە بايلانىسىپ, وزدەرىنە شاقىرۋعا جىل سايىن ءبىر ورتا ازيا اقىنىنىڭ كانديداتۋراسىن سۇراپ وتىرادى.
ال موڭعولياداعى دۇنيەجۇزىلىك پوەزيا كونگرەسى 37-رەت ءوتىپ وتىرسا, بۇعان دەيىن وعان قازاق اقىندارى قاتىسىپ كورمەگەن. ءبىز قازاقستاننىڭ اتىنان تۇڭعىش رەت قاتىسىپ وتىرساق تا, الەم پوەزياسىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا ءبىزدىڭ قازاق پوەزياسىنىڭ ءوز ورنى بارىن دالەلدەي الدىق دەپ ايتار ەدىم. قۇرامىندا قاسىمحان بەگمانوۆ, جۇكەل حاماي, قازىبەك يسا, عالىم قاليبەك بار ءبىزدىڭ پوەزيالىق كوماندامىز الەمدىك كونگرەسكە قاتىسقان 250-گە تارتا اقىننىڭ ىشىندە ەلەۋسىز قالماي, ءوز ەرەكشەلىگىمىزبەن كورىنە بىلدىك. ەڭ الدىمەن اشىلۋ سالتاناتىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ماعان ءسوز ءتيدى. ارتىنشا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن اقىندار قازاق شايىرلارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتا باستادى. سويلەسكەندەردىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدى تانيتىنىن ايتىپ جاتتى. ءبىر جاقسىسى, بۇل ساپارىمىزعا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى دە كوڭىل ءبولىپ, قاتىسۋشىلارعا مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ا.مۇحامەدي ۇلى ارنايى قۇتتىقتاۋ جولداعان بولاتىن. دەگەنمەن, ءبىز بەس قازاق اقىنى ءوز قاراجاتىمىزبەن بارىپ قاتىستىق, ال قىتاي مەملەكەتى 25 اقىنىنىڭ بار شىعىنان كوتەرىپ الىپتى.
جىر كونگرەسى مەن فەستيۆالىنىڭ ءوتۋ بارىسىندا ءار كۇنىمىز جاعىمدى جاڭالىققا تولى بولدى. ماعان جوبا يەسى – الەمدىك ونەر جانە مادەنيەت اكادەمياسىنىڭ التىن مەدالى بۇيىردى. ونى موينىما اكادەميا پرەزيدەنتى ماۋريس يانگ ءوز قولىمەن تاعىپ, ديپلومىن موڭعوليا پوەزيا اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اقىن گومبوجاۆ مەند-وويوو تابىس ەتتى. مۇنداي مەدالدى ەكى-اق اقىن يەلەندىك, ەكىنشىسى – موڭعوليانىڭ حالىق اقىنى نيامبا. قاسىمحان بەگمانوۆقا وسى اكادەميانىڭ گۋمانيتارلىق سالا بويىنشا دوكتورى اتاعى بەرىلدى. اقىن جۇكەل حامايعا موڭعوليا پوەزيا اكادەمياسىنىڭ «جىر پىراعى» كۋبوگى جانە تايۆان پوەزيا اكادەمياسىنىڭ «التىن تىرنا» جۇلدەسى تابىس ەتىلدى. اقىن عالىم قاليبەك موڭعوليا پوەزيا اكادەمياسىنىڭ «التىن قالام» سىيلىعىنا يە بولدى. جۇكەل حاماي, قازىبەك يسا, عالىم قاليبەك تورتەۋىمىز الەمدىك ونەر جانە مادەنيەت اكادەمياسىنىڭ مۇشەلىگىنە قابىلدانىپ, اكادەميگى اتاندىق. ەڭ باستىسى, ەندى الەمدىك اكادەميانىڭ ۇلتتىق بولىمشەسى رەتىندە ءوز حالىقارالىق اكادەميامىزدى قۇرىپ, تىركەتۋگە رۇقسات الدىق. ءبىر ايتا كەتەر ءجايت, موڭعوليادا وتكەن الەمدىك جىر كونگرەسىندە حالىقارالىق ورىس ءتىلى تۇككە جاراماي قالدى. مەنىڭ ادەبيەت ينستيتۋتىندا بىرگە وقىعان كۋرستاسىم, رەسەيلىك جازۋشى ۆ.سليپەنچۋك پەن ءورىستىلدى بۋريات اقىنىنان باسقا ەشكىم بۇل تىلدە سويلەگەن جوق. ءلام-ءميمسىز قالعان ءبىزدى قيىندىقتان قۇتقارىپ, ءسوزىمىز بەن ولەڭىمىزدى موڭعول تىلىنە اۋدارعان تالدىقورعاندىق اقىن جۇكەل حامايعا ەرەكشە ريزاشىلىق بىلدىرەمىز.
موڭعوليا بۇل كۇندە تۋريستىك ەلگە اينالىپ ۇلگەرىپتى. ۋلان باتوردىڭ كوشەسىندە ەۋروپالىقتار ءورىپ ءجۇر. مەنى تاڭىرقاتقانى – موڭعول اقىندارىنىڭ از جىلدىڭ ىشىندە اعىلشىن ءتىلىن يگەرىپ, ەۋروپا تىلدەرىنە اۋدارىلعانى بولدى. ءار موڭعول اقىنىنىڭ قولىنان 10-15 ولەڭنەن تۇراتىن اعىلشىن تىلىندەگى شاعىن جيناقتارىن, بۋكلەتتەرىن كورۋگە بولادى. كوبى سول تىلدە ەمىن-ەركىن سويلەسىپ ءجۇر.
بىرنەشە كۇندىك باسقوسۋ قورىتىندىسىندا الەمدىك اكادەميا تاراپىنان كەلەسى جىلعى جىر كونگرەسىن وتكىزەتىن ەلگە تاڭداۋ جۇرگىزىلدى. ەل قاتارلى ءبىز دە ۇسىنىس بەردىك. الايدا, ونى وتكىزۋ قۇقىنا بۇعان دەيىن ءۇش رەت قۇلاپ, ءتورتىنشى رەت ۇسىنىس بەرگەن قىتاي ەلى يە بولدى. بۇل فورۋمعا تاس-ءتۇيىن دايىندىقپەن كەلگەن ولار كەلەر جىلعى 38-كونگرەستى سيان پروۆينتسياسىندا, جىر كەشتەرىن بەيجىڭ, گونكونگ, شانحاي قالالارىندا وتكىزەتىنىن مالىمدەدى. ءتىپتى, ءبىر توبى ولەڭ وقىپ, بولاشاق فەستيۆالدى باستاپ تا جىبەردى. ۇيىمداستىرۋشىلار تاراپىنان بىزگە 2019 جىلى وتكىزۋ قۇقىعى بەرىلۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلدى. ونى وتكىزۋگە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى, شىعارماشىلىق وداقتاردان باستاپ, استانا, الماتى قالالارىنىڭ جانە كەز-كەلگەن وبلىستىڭ باسشىسى ۇسىنىس بەرۋىنە بولاتىنىن بىلدىك. بۇل اقىندار مەن اكىمدەرگە قۇلاققاعىس.
اڭگىمەلەسكەن ايا ءومىرتاي