بۇل رەتتە 250-دەن استام مۋزىكا اسپاپتارىن جيناپ, ساقتاعان, 500 جىل بويى جوعالدىعا سانالعان شەرتەر مەن جەتىگەندى تاۋىپ, قازاقتىڭ كوپتەگەن كونە مۋزىكالىق اسپاپتارىن حح عاسىردا زەرتتەپ, حالقىمەن قايتا قاۋىشتىرۋعا بۇكىل سانالى عۇمىرىن سارپ ەتكەن, 1968 جىلى ولاردان ارنايى انسامبل ۇيىمداستىرعان بەلگىلى عالىم بولات سارىباەۆ ەسىمىن ءاردايىم ارداق تۇتامىز.
سول ءداستۇردى جالعاستىرۋشى شاكىرتتەرىنەن بۇگىندە بەلگىلى مۋزىكا زەرتتەۋشىسى جارقىن شاكارىمنىڭ ەڭبەگى ايرىقشا اتالادى. ويتكەنى, تاريحي-مادەني مۇرالارىمىزدى جاڭعىرتىپ, حالقىمەن قايتا تابىستىرۋدا وراسان زور تەر توككەن مۇنداي تۇلعالار ءھام تولاعاي ەڭبەكتەر ەشقاشان ەل ەسىنەن شىقپاق ەمەس. سونداي-اق, كونە اسپاپتاردىڭ ويناۋ تاسىلدەرىن قايتا وڭدەۋگە, قالپىنا كەلتىرۋگە, ءداستۇرلى ءتۇر-تۇرپاتىن ساقتاپ قالۋعا ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن ەلىمىزدەگى ەتنوگرافيالىق-فولكلورلىق وركەسترلەر مەن انسامبلدەرگە, جەكەلەگەن ەتنوتوپتارعا راحمەت. ەجەلدەن كەڭ تاراعان دومبىرا, قوبىز اسپاپتارى قاتارىن جەتىگەن, سازسىرناي, سىبىزعى, ۇسكىرىك, ادىرنا, شەرتەر, اساتاياق, داۋىلپاز ءتارىزدى ت.ب. ۇلتتىق مۋزىكالىق مۇرالارمەن تولىقتىرىپ, اتا-بابالارىمىز كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتىپ تاپسىرعان مۋزىكالىق اسپاپتاردى تۇرلەنتىپ, تۇلەتۋگە ايرىقشا اتسالىسىپ كەلە جاتقاندىعى ءۇشىن.
الايدا, ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى مۋزەيلەرىنىڭ قورلارىندا 400-دەن استام كونە مۋزىكالىق اسپاپتار ساقتاۋلى دەگەن دەرەكتى كوزىمىز شالعاندا, اپىر-اي, بۇل سان ءبىز ءۇشىن جاعىمدى جاڭالىق پا, الدە تولعاندىرار ماسەلە مە دەگەن ويعا تىرەلدىك. سەبەبى, مۇنشاما بايلىعى بار قازاق نەتكەن باقىتتى ەدى. دەدىك. ال بىراق ولاردىڭ كوبىنىڭ تەككە مۋزەيدە «مۇزداپ», مۇلگىپ تۇرعانىنان نە پايدا؟ ولاردى ەلىمىزدەگى ۇلت-اسپاپتار وركەسترلەرىنە ەنگىزۋگە نە كەدەرگى بولىپ وتىر دەيمىز عوي باياعى. وسى ءۇشىن قازاق ۇلت اسپاپتارى وركەسترلەرىندەگى مۋزىكالىق اسپاپتارعا ادەيىلەپ نازار اۋدارىپ كوردىك. ولار: دومبىرا, قىلقوبىز, قوبىز, شەرتەر, الت-قوبىز, كونتراباس قوبىز, پريما قوبىز, سىرناي, باس دومبىرا, دومبىرا كونتراباس, فلەيتا, گوبوي, ليتاۆرا, بارابان, تارەلكا, توقىلداق اسپاپتارى ەكەن. دومبىرا مەن قوبىزدىڭ جاڭعىرتىلعان تۇرلەرى قوسىلدى دەگەنىمىز بولماسا, اراسىنان جوعارىدا اتالعان بايىرعى ساز اسپاپتارىنىڭ بىردە-ءبىرىن كورمەيسىز. ال ءبىرلى-جارىم ءتول اسپاپتىڭ زاماناۋي تالاپقا ساي جاڭعىرتىلىپ, دامىتىلۋى ەشكىمگە بۇگىندە تاڭسىق ءىس ەمەس. مۇنداي ءۇردىس باسقا حالىقتاردا دا كەزدەسەدى. مىسالى, ورىستىڭ مۋزىكالىق اسپاپ شەبەرى ۆ. اندرەەۆ ارىپتەسى س. ناليموۆپەن بىرىگىپ ءحىح عاسىردىڭ اياق شەنىندە بالالايكانىڭ پريما, الت, باس, كونتراباس تۇرلەرىن جاساپ شىعارعان بولاتىن. سوعان قاراماستان بۇلاردان ءبىزدىڭ حالىقتىڭ ەرەكشەلىگى – مۋزىكالىق مۇرالارىمىزداعى كوپتەگەن قۇندى بايلىق (مىسالى, كۇيلەر) ءتول اسپاپتاردىڭ قۇدىرەتىمەن ورىندالدى. دانادان دالاعا جەتكىزۋشى ناسيحاتشىسى, ءۇنى جالعىز سولار بولدى. وسى رەتتەن كەلسەك, بىزدە تولىپ جاتقان تاماشا مۇرالار بار ەمەس پە, سولاردىڭ جۇزىنە نەگە قان جۇگىرتپەسكە, دومبىرا مەن قوبىزدىڭ ۇنىمەن وسىلاردى نەگە جاراسىمدى ۇيلەستىرمەسكە دەگەن اڭساردىڭ ارناسى ەرنەۋىنەن اسىپ تاسي جونەلەدى. مىنا اڭگىمەنى ورتاعا سالۋ سەبەبىمىز – كەلەشەكتە ۇلت اسپاپتارى جانە فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق وركەسترلەر ساحناعا ءجۇز پايىز ءوزىمىزدىڭ ءتول مۋزىكالىق اسپاپتارىمىزبەن جارقىراپ شىعار كۇن تۋار ما ەكەن دەگەن ايپارا وي عوي. ارينە, بىراق بۇل ءىس وپ-وڭاي وڭ جامباسقا وڭگەرىلەر ولجا بولادى دەپ ايتا المايمىز.
بەلگىلى كومپوزيتور, اكادەميك احمەت جۇبانوۆ: «حالىق اسپاپتارىنىڭ شەكتەرىندە عاسىرلار بويعى دانالىق تۇنىپ تۇر» دەگەن ەكەن. سايىپ كەلگەندە, ەل پرەزيدەنتىنىڭ بيىلعى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنىڭ تۇپكى يدەياسى, جالپى باستى ماقسات-مۇراتى دا نەگىزىنەن سول قۇندىلىقتى حالىق بولىپ, قازاق ەلى بولىپ جۇمىلا قورعاي ءبىلۋ ەمەس پە؟ «ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز, ءتىلىمىز بەن مۋزىكامىز, ادەبيەتىمىز, جورالعىلارىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋعا ءتيىس» دەلىنگەن مۇندا. دەمەك, بىردە-ءبىر ءتول اسپاپ نازاردان تىس قالىپ قويماۋى ءتيىس. حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق مۋزىكالىق ءتول اسپاپتارىنىڭ ءبارى بىردەي ويناپ, ءاردايىم ارەكەتتە, ۇدايى ۇمتىلىستا, قوزعالىستا بولۋى كەرەك. ەشكىم ويناماي, كەرەگەدە بوسقا ءىلۋلى تۇرعان دومبىرانىڭ ءۇنى بىتەلىپ, تارتا باستاعاندا-اق شەكتەرى قۇمىعا ىزىڭداپ, باستاپقى قاسيەتىنەن مۇلدە ايىرىلىپ قالماي ما؟ سونى ويلاعاندا سىبىزعى, قۋراي-ىسقىرعىش, ۇشپەلەك, ساز سىرناي, ۇسكىرىك, تاستاۋىق, ىسقىرۋىق, ۇران, قامىس سىرناي, قوس سىرناي, قاۋىرسىن سىرناي, ءمۇيىز سىرناي, ۇران, بۇعىشاق, كەرنەي, داڭعىرا, كەپشىك, دابىل, دۋدىعا, داۋىلپاز, شىڭداۋىل, شاڭقوبىز, اساتاياق, شىڭ, سىلدىرماقتى قامشى, قوڭىراۋ... ت.ب. بايىرعى مۋزىكالىق اسپاپتار ءۇنى نەگە بۇگىن ءوشىپ تۇر, ادىرنا نەگە ادىرا قالدى دەگەن جارتاسقا بارىپ ءبىر-اق تىرەلەسىڭ...
قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان»