اق مونشاعىن تاعىنعان الاكول

ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا, وزگە ەلدى قىزىقتىرۋعا, قۇدايعا شۇكىر, قازاقتا جەر جەتەدى. وسىدان 4-5 جىل بۇرىن عانا «شىركىن-اي, الا­كولدى نەگە پايدالانبايمىز, نەگە دامىتپايمىز؟!», دەپ بايبالام سالۋ ءسوز ۇستاعان كىم كىمنىڭ دە ۇي­رەن­شىكتى گوي-گويى بولاتىن. ۇي­رەن­­شىكتى بولعاسىن, ايتىلعان ءسوز ايتىلعان جەردە, قاقساۋىق كارى­نىڭ بوس بايبالامىنداي ەلەۋسىز قالا بەرە­تىن. ايتا تۇرىپ, ءوزىمىز دە ون­شا قۇنتتاي قويمايتىنبىز. ايت­­سە دە, سوڭعى جىلدارى بۇل تاراپتا اكىمشىلىك تاراپىنان ماسەلە قوزعالىپ, ارنايى باعدارلامالار جا­سال­عان. ءار ءىستىڭ باستالۋى دا, نا­تي­­جەسى دە ەلدىڭ كوز الدىندا. الا­­كولگە قا­­تىستى ايتقاندا, كۇنى كە­شە عانا قول­دانۋعا بەرىلگەن ءۇش­ارال اۋە­جايىنىڭ ءوزى نەگە تۇرا­دى! بۇل اۋەجايدىڭ قۇرىلىسى باستال­عان 2015 جىلى بۇدان وزگە دە شارۋالار قولعا الىنعان. ودان بەرى دە ەكى جىل وتە شىعىپتى.

ەندى بۇگىن قاراساق...

الاكول تۋريستىك  ايماق­قا  اينا­لىپ كەلەدى ەكەن. الما­تى وبلىس­تىق ىشكى ساياسات باسقارما­سىنىڭ ۇيىمداس­تىرۋىمەن بارعان ارنايى ساپاردا وسىعان كوز جەتتى.

* * *

تالدىقورعان-الاكول باعىتىن­داعى ەڭ كوپ ايتقان ءسوزى­مىز – «جول توزىپتى-اۋ» بولعان شىعار. الما­تى توڭى­رەگىندەگى كىمدى سويلەتسەڭ دە, وسى جول ماسە­لەسىن ايتادى. ال­­­­دا­­­عى كۇن­­­دەردە انە-مىنە قۇرى­لى­سى باس­تالايىن دەپ تۇرعان جا­ڭا جول كەلەر جىلى الاكولگە اسىعۋ­شى­لاردى كولدىڭ ىستىق قۇشاعى­مەن تەزىرەك قاۋىشتىرادى دەيدى. «ەرتەڭ جوندەلمەك جول بولسا, بۇل ازاپ­تى كورۋشىنىڭ سوڭى ءبىز ەكەن­بىز عوي», دەپ, ءدات بەكىتىپ, كۇش جيىپ دەگەندەي, التى جارىم ساعات­تىق جولدى ارتقا تاستاپ, جەتكە­نىمىزدە... الاكولدە كۇن جانىپ, قۇيىن ويناپ تۇر ەكەن. «جاڭبىر ءبىر جاۋسا, اعاش ەكى جاۋىپ» دەيتىن بە ەدى ءبىر جولاۋ­شى؟ بىزدىكى دە سو­عان ۇق­ساس كەپ: كۇن ءبىر كۇيدىرسە, جەل ەكى كۇي­دىرىپ, اپشىنى قۋىرىپ با­را­دى.

ءبىز توقتاعان «Aquamarin resort» دە­مالىس ايماعى – ات شاپتىرىم جەر­دى الىپ جاتقان, حالىقارالىق دەڭ­گەيدە قىزمەت كورسەتەتىن وسى ماڭ­داعى الدىڭعى قاتارلى ورتالىق ەكەن. قوناق ءۇي كول جاعاسىنا ورنا­لاس­قان. دەسە دە, كولدى ءالى كورە قوي­­عان جوق­­پىز. ءبىر-بىرىنە جالعاس تى­زى­لە قال­عان مەدپۋنكتتەن باستاپ بي زالىنا دەيىن سالىنعان ەڭسەلى عيماراتتار نازارىڭدى الىسقا جىبەرە قويمايدى. جول ۇستىندە بە­تىنە مۇ­نار قوناقتاپ, كوگەرىپ-سۇر­لا­نىپ قانا كو­رىنگەن ماقتاۋلى كول­دىڭ اق تولقىنىنا قول ارتپاي, كور­دىم دەي المايتىنىڭ تاعى انىق.

سويتسەك, بۇل ۋاقىت  – الاكول­دىڭ تول­قى­نى جاعانى كۇشە­نە سو­عىپ, اسا بۋىر­قانباسا دا, ءبىراز سەر­­گىپ الۋ­عا بەل بۋعان كەزى ەكەن. ءبىز كەلەردىڭ الدىندا عانا دەمالۋ­شىلاردى جاعادان قايتارىپ, با­رار جولدى جاۋىپ تاستاپتى. جار­تى ساعات وتپەي, تىنشىعانداي كورىن­گەسىن, قايتا اشتى. ءبىزدىڭ تابانى­مىز جاعاعا تيگەن شاقتا – كول اجەپ­­تاۋىر جۋا­سىپ قالىپتى, سودان دا بولار, ايگىلى اققۋ-كوبىكتى كورە الما­دىق. ءبىز ەستىگەندە, مايدا تولقىنداردان تۋاتىن ۇساق كوپىر­شىكتەر كوز ۇشىندا مىڭداعان اققۋ ءجۇ­زىپ جۇرگەندەي كورىنەدى دەپ ەدى. الا­­كولدىڭ الاكول اتانۋى دا سول «اققۋلار­دىڭ» ارقاسى دەسەدى. ال سۋى – ماقتاسا ماقتاعانداي-اق. جاعا­لاۋدا جۇرگەن مىڭداعان ادام­­نىڭ اياعى جابىلا كەشكەنمەن, تۇنى­عىن شايقاي الماپتى. جا­عا­لاۋ دەسە كوز الدىمىزعا قۇم ەلەس­­تەي­تىن, بۇل ارا – ۇساق, قيىر­شىقتى, قاپ-قارا مالتا تاس. كولدىڭ قۇرا­مىندا ادام دەنساۋلىعىنا پاي­دالى يود پەن تۇز كوپ دەگەن, بال­كىم سونىڭ اسەرى, سۇلۋدىڭ قارا­شى­عىنداي مولدىرەپ جاتىر. تاس تازارسا – قارايادى ەكەن-اۋ دەپ ويلا­دىق. سول تۇستا ءبىزدىڭ ءبىر ارىپ­تەس ازىلدەپ ايتتى: ء«بىزدىڭ الدا­عى مىن­دەت – ءۇش كۇن ىشىندە وسى تاس سياق­تى قاپ-قارا بولۋ», دەپ. كەيىن بىل­دىك, تاستىڭ قارا بولىپ كورى­نۋى دە الدامشى كورىنىس ەكەن, ەر­تە­ڭىنە, ءتۇس الەتىندە كوردىك, ءوزىنىڭ ادەپكى سۇرعىلت ءتۇسىن تاۋىپتى. سوي­تسەك, كۇننىڭ ءار مەزگىلىنە وراي كول كەلبە­تىنىڭ قۇبىلۋىمەن تاستىڭ ءتۇسى دە وزگەرىپ وتىرادى ەكەن. ءتۇس مەز­گى­لىندە كول كوگىلجىم تۇسكە ەنىپ, بار سۇ­لۋ­­لىعىمەن الدىڭا تارتى­لادى. بەسىن اۋا كول بەتىن ءال­سىز مۇ­نار بۇر­كەيدى دە, كوكجيەك قى­زارا باستاعاندا تاراپ كەتەدى ەكەن. تاس­تىڭ قارا تۇسكە كوشەتىن مەزگىلى وسى مۇنار­مەن بايلانىستى كورىنەدى.

تەرەڭگە سۇڭگىپ كورگەن جان بى­لە­دى, ادەت­­تە وزگە كولدەردە سۋ­دىڭ بەتى جىلىم­شى بولادى دا, ءسال تەرەڭ­­دەسەڭ, سالقىنداپ سالا بەرە­تىن. الا­كول بۇل جاعىنان تۇراق­تى ەكەن, قالاي سۇڭگىسەڭ دە بىركەلكى تەم­پە­راتۋراسىن وزگەرتپەيدى. اسا اساۋ بول­ماسا دا, تىنىمسىز جاعا­نى تەپكىلەيتىن دە جاتاتىن تول­قىن­دارىنىڭ تىنىمسىزدىعى كول­دى ىلعي دا قوزعالىستا ۇستايدى. تۇ­نىق­تىعى دا, ءبىر كەلكىلىگى دە سونىسى­نان.

تۇرعىلىقتى حالىق الاكولگە شىڭعىس حاننىڭ جورىق ۇستىندە توق­تاپ, قوسىن تىگىپ, ەرۋ بولعانىن اڭىز قىپ ايتادى. كوكبورى بولىپ كۇن كەش­كەن سوناۋ ءبىر زامانداردا ايلاپ-جىلداپ جورىقتا بولىپ, شايقاستان قايتقان قازاق جاۋىن­گەرلەرىنىڭ جاراسىن جالاپ جازار قو­نال­قاسى دا – وسى كول بول­عان دەسە­دى. ءتىپتى كۇنى كەشەگى ەكىن­شى دۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىستان جارالانىپ قايتىپ, جاراقاتىنىڭ ورنى بىت­پەي قويعان سولداتتار دا وسى سۋ­دان ءدارۋ تاۋىپتى. وداق كەزىندە سالىن­عان عارىشكەرلەر ءۇيى دە جايدان جاي سالىنا سالدى دەيمىسىز! وداق كو­لەمى ەمەس, الەمدىك عارىش ستانسالارىنان ادامدار ارنايى كە­لىپ, ات بايلاعان ايگىلى كول بۇ­گىن دە ىزدەۋسىز, سۇراۋسىز ەمەس. عا­رىش­كەرلەر قازىر دە ۇشۋ كەزىندە ال­عان رادياتسيانىڭ اسەرىنەن وسى جاعا­لاۋدا جاتىپ ايىعۋدى قۇپ كورەدى. ادام دەنەسىندە ءومىر بويى ساقتالاتىن, زاردابى ادەت­تەگى ۆيرۋستاردان الدەقايدا قاۋىپ­تى سانالاتىن رادياتسيانىڭ ءوزىن جەڭىل­دەتەرلىك قاۋقارى بار سۋ – قاسيەتتى ەمەي نە؟! دەمەك, الاكولدىڭ مۇم­كىن­دىگى شەكسىز. الدىمەن, مىناداي سۇ­لۋ كورىنىس, ودان سوڭ, الگىندەي ەمدىك قاسيەتى كىم كىمدى دە مۇحيت اسىپ كەلىپ, اپتالاپ-ايلاپ جاتۋعا ماج­بۇرلەمەي مە!

الماتى وبلىستىق اكىمدىگى تا­را­پىنان اتقارىلىپ جاتقان شا­رۋا­لار دا وسى ماقساتقا ءبىر تا­بان جاقىنداتا تۇسەرى ءسوزسىز. ولاي دەي­تىنىمىز, وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىنعى بوس جاتقان وڭ­تايلى جاعالاۋدىڭ تالايىندا بۇ­گىن­دە تىرشىلىك قايناپ جاتىر. بۇرىن­دارى, اركىم ءوز بىلگەنىمەن قونىپ, قا­لاۋىنشا شومىلىپ, الاڭسىز لاس­تاپ, جونىنە جۇرە بەرەتىن, شاراپ ءىشىپ, شال­قىپ قايتاتىن ايماق – جاقىن ماڭداعى اعايىننىڭ عا­نا ماڭدايىنا بۇيىرعان ەنشىلى سى­با­عاسىنداي ەسەپتەلسە, بۇگىندە رەسپۋبليكانىڭ ءار تۇكپىرىنەن اعى­لىپ كەلىپ جاتقانداردىڭ قاراسى از كورىن­بەدى. ءبىز توقتاعان دەمالىس ورنىنان بولەك, قاتارلاس, يىقتاس ور­نا­­لاسقان قانشاما زاماناۋي ۇلگى­­دەگى ورتالىقتار مەن اقشي اۋى­­­لىنىڭ تۇر­عىندارى شاما شار­قىن­شا جاساعان ارزانداۋ قوناق ۇي­لەر­گە تۇسكەن دەمالۋشىلار ارعى-بەر­گى جاعالاۋدى قاراقۇرىم كىسىگە تول­تىرىپ-اق جىبەرەدى ەكەن.

مۇنىڭ ءبارى «تەڭىزدىڭ ءدامى تام­­شى­سىنان» دە­­گەندەي, ءبىزدىڭ ءبىر عا­نا اي­ماق­تى شامالاپ شولىپ شىق­قان­داعى كورگەنىمىز. ناقتى مالى­­مەت­تەرگە سۇيەنسەك, الاكولدىڭ اي­نا­­لاسىندا ورنالاسقان دەمالىس ءۇيى, دەمالىس ايماعى, پانسيونات, ەم­دەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارى جا­نە تۋريستىك كەشەندەردىڭ جالپى سانى – 132-گە جەتكەن. بۇل كور­سەت­كىش ءبىر قاراعاندا جەتكىلىكتى كو­رى­نۋى دە مۇمكىن, بىراق, الاكول اۋدا­نى اۋماعىندا جاز ماۋسىمى اسا ۇزاق بولا قويمايدى, سول سەبەپتى, دەمالۋشىلاردىڭ دەنى قاپتاپ كەلەتىن كەز – جاز ايلارى. مۇنداي كەزەڭدە كەلۋشىلەردىڭ ءبا­رىن قابىلداي العانمەن, كەي رەتتەردە ورىن تاپپاي قالىپ جاتاتىن دا جاعدايلار بولماي تۇرمايدى. تاپ­سا دا, ءبىراز سارساڭعا ءتۇسىپ, ورىن ىزدەپ كوپ ءجۇرىپ قالعان تۇ­تى­نۋشىلار ەكىنشى مارتە كەلۋگە ونشا قۇمارتا قويماسى انىق. سول سە­بەپتى, كەز كەلگەن جاعالاۋدا جەت­كىلىكتى جاعداي جاسالۋعا ءتيىس. سوڭعى ۋا­قىتتاعى كولگە دەگەن قۇمارلىق ارت­قان. ايتالىق, 2015 جىلى شا­ما­مەن 150 مىڭعا جۋىق ادام كەلسە, بىلتىرعى كورسەتكىش بۇدان ءۇش ەسە (452700) جوعارى بولعان. ءبىر جىل­دا وسىنشا كورسەتكىشكە ءوسۋ – كول تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بول­ماعان. 2014 جىلدان بەرگى ءوسۋ كور­سەت­كىشىنە كوز جۇگىرسەك (2014 جى­لى 91440 ادام), كولگە ەرەكشە كوڭىل بول­گەن سوڭعى ءۇش جىلدىڭ ۇل­كەن ناتيجە بەرگەنىن كورەمىز. بيىل­عى دەمالۋشىلاردىڭ سانى 700 مىڭنان اسادى دەپ جوس-پارلانىپ وتىر.

سۇرانىس ارتقان جەرگە ينفرا­قۇرىلىم دا كوپتەپ سالىنادى. ال­ماتى وبلىسىنىڭ تۋريستىك الەۋەتى ينۆەستورلاردىڭ كوپتەپ تارتىلۋى­نا ىقپال ەتكەن. بىلتىر وبلىستا جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ ەسەبىنەن 43 تۋريزم نىسانى قولدانىسقا بەرىلسە, ولاردىڭ 30-ى الاكولدىڭ جاعالاۋىنا سالىنعان. بيىل دا 30 نىسان ىسكە قوسىلماق ء(بىرازى جۇمىسىن باستاپ ۇلگەرگەن). مۇنىڭ سىرتىندا كول جاعاسىن اباتتاندىرۋ, زاماناۋي كولىك جولدارى, جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە ارنالعان جولدار سياقتى وزگە دە شارۋالار قولعا الىنۋدا. ماسەلەن, بيىل ەلدىڭ ەڭ كوپ كەلەتىن اقشي كەنتى اۋماعىنا قاراستى كولدىڭ سول جاعالاۋىندا 15,53 شاقىرىم, وڭ جاعالاۋىندا 8,25 شاقىرىم اۆتوكولىك جولدارى قايتا جاڭعىرتىلماق. وسى جانە وزگە دە جوسپارلار ويداعىداي جۇزەگە اسسا كەلەشەكتە اۋداندىق بيۋدجەتتىڭ 50 پايىزىن تۋريزم سالاسى تولىقتىرادى دەيدى. وبلىس بويىنشا ءبىر جىلدا سالىنعان 43 نىساننىڭ 30-ىن جەكە دارا يەمدەنگەن الاكول ءۇشىن 50 پايىزدىق پايدا اكەلۋ دە اسا قيىن شارۋا ەمەس سياقتى...

* * *

ساپارىمىزدىڭ ەكىنشى كۇنى وبلىس­تىق ىشكى ساياسات باسقارماسى مەن وڭىرلىك كومۋنيكاتسيالار قىزمەتى ۇيىمداستىرعان ارناۋلى شارالارمەن باستالدى. نە­گىزگى تاقىرىپ – رۋحاني جاڭعىرۋ. وب­لىستىق اۋماقپەن شەكتەلمەي, رەسپۋبليكانىڭ ءار تۇكپىرىنەن جينالعان بلوگەرلەر باسقوسۋىن «BlogCamp Alakol summer school» دەپ اتاپتى. «جازعى مەكتەپتىڭ» نەگىزگى ماقساتى − باق پەن الەۋ­مەتتىك جەلى ارقىلى ەلىمىزگە كە­ڭى­نەن تانىلعان مامانداردىڭ شە­بەر­لىك ساعاتىن وتكىزىپ, بۇگىندە اقپا­رات الەمىندە بەلسەندىلىك تانىتىپ جۇرگەن جاستارعا ۇلگى بەرۋ. سالتاناتتى اشىلۋ اشىق كۇننىڭ استىندا ءوتتى. الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆتىڭ اتىنان قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ, جاقسى باستاماعا ساتتىلىك تىلەگەن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاقسىلىق ومار باستاپ, الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» تەلەارناسىنىڭ ديرەكتورى بەيسەن قۇرانبەك, ورتالىق كوم­مۋنيكاتسيالار قىزمەتىنىڭ ديرەك­تورى ارتۋر نىعمەتوۆ جا­نە وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقار­ما­سىنىڭ باسشىسى رۋستام الپىس­باەۆ ءسوز سويلەدى.

الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىن­­باسارى ءوز سوزىندە قىزىق ستاتيستيكا كەلتىردى. ايتۋىنشا, 2008 جىلى الەۋ­مەتتىك جەلى قولدانۋشىلارى الماتى وبلىسىندا نەبارى 7,3 پايىزدى قۇراسا, 2016 جىلعى كورسەتكىش – 88,2%-عا جەتكەن. سەگىز جىل ىشىندە وسىنشا دەڭگەيگە وسكەن كورسەتكىش وبلىس جۇرتشىلىعىنىڭ ينتەرنەت مۇمكىندىكتەرىن جەتكىلىك­تى دەڭگەيدە پايدالانا الاتىنىن كورسەتەدى. بۇدان بىلاي الەۋ­مەت­­تىك جەلى ارقىلى اقپارات تاراتۋ­شىلاردىڭ ءرولى ارتا بەرەتىنى انىق. سول سەبەپتى, بلوگەر اتاۋلى نە جازىپ, نە قويۋ كەرەگىن, الەۋمەتتىك جە­لى­نى قالاي پايدالانۋدى بىلۋگە ءتيىس. سون­دىقتان, بۇل شەبەرلىك ساباق­تار­دىڭ ماڭىزى جوعارى.

بۇل تاراپتاعى تىزگىندى ءبىرىنشى بو­لىپ جەلىدە 45 مىڭ وقىرمانى بار الىشەر ەلىكباەۆ ۇستادى. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ تاريحىنان باس­تاپ, بۇگىنگى كۇنى قوعامداعى ما­ڭىزى مەن ىقپالى جايىندا; ينتەر­نەتپەن جۇمىس ىستەۋدەگى قارا­پايىم, نەگىزگى قاعيدالار, نە جازۋ كەرەك, قانشا جازۋ كەرەك دەگەن اڭگى­مەدەن باستالعان لەكتسياسىندا بلوگەر بەلگىلى ادامداردىڭ, سايا­سات­كەرلەردىڭ ءساتتى پوستتارىنا توق­­تالىپ, الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى رەس­پۋبليكالىق دەڭگەيدە قارالعان ماسە­لەلەرگە دەيىن ءسوز قىلدى. ونىڭ اي­تۋىنشا, «الەۋمەتتىك جە­لى – ءار ادامنىڭ جەكە اقپارات قۇرا­لى». جاقسى جازساڭ, اۋقىمدى, بەل­دى ماسەلەلەردى كوتەرسەڭ – وقىر­ما­نىڭ وسە تۇسەدى. ءبىزدىڭ ەڭ كوپ سۇرى­نەر جەرىمىز جويداسىز كوپ جا­زۋ. ونىڭ وزىندىك ۇستانىمدارى بار: قىسقا, نۇسقا, ناقتى جازۋ. ەڭ كوپ دەگەندە كۇنىنە 1-2 پوست, اپتا­سىنا كەم دەگەندە 2-3 پوست جازباق ءلازىم. ءبىر اپتاداعى بارلىق جازعانىڭنىڭ اسسا بىرەۋى ءوزىڭ جايلى بولۋى مۇمكىن, قالعانى, قوعامداعى كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە ارنالسا, سەن دۇرىس جولداسىڭ دەگەن ءسوز. سوسىن, الدەبىرەۋلەردىڭ وتىنىشىمەن قانداي دا ءبىر تاۋاردى جارنامالاۋ, جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ اتقارعان شارالارىن جازا بەرۋ دە بلوگەردىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى. ارينە, جازۋ كەرەك, بى­راق, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە.

بەلگىلى ساياساتتانۋشى ايدوس سارىمنىڭ لەكتسياسى ءبىز كوپ ءمان بەرە بەرمەيتىن تاقىرىپقا ارنالىپتى: «Google» اقپاراتتىق جۇيە­سىن ءتيىمدى پايدالانۋ. قۇرىلۋى 1998 جىلعا بارىپ تىرەلەتىن بۇل جۇيەسىز بۇگىنگى اقپارات كەڭىستىگىن ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. دۇنيەنىڭ قاي بولىگىندە دە, قوعامنىڭ قاي سالاسىندا دا اسا ماڭىزعا يە. ءبىز, ادەتتە, ەسىمىزگە تۇسىرە الماعان فرازالاردى, ناقتى ءبىر تسيفرلاردى ىزدەگەندە «گۋگليت» ەتىپ جىبەرەتىن جۇيەنى – بيزنەستى, ءتۋريزمدى دامى­تۋعا قالاي پايدالانۋ كەرەك دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ناقتى مالىمەت­تەرگە سۇيەنە وتىرىپ, قىزىقتى ءدارىس وتكىزدى. ول عانا ەمەس, ەلىمىز, ونىڭ ىشىندە ءار ءوڭىر تۋرالى قانداي مالىمەتتەر بار, قانداي جەتىستىگىمىز ورنالا­سقان دەگەن سۇراقتىڭ اينالاسىندا دا كوپتەگەن ستاتيستيكا كەلتى­رىلدى. ءبىر قىزىعى, وسى لەكتسياعا دايىن­دىق كەزىندە, ساياساتتانۋشى ەشقانداي ستاتيستيكالىق ورتالىقتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنبەي-اق, ءوزى زەرتتەپتى. بۇل تاراپتا ەڭ الدىمەن ءمان بەرىلەتىن دۇنيە – ءتىل ماسەلەسى. قازاق ءتىلدى اقپاراتتىڭ ازدىعى. قازاقستاننىڭ قاي ءوڭىرىن ىزدەسەڭىز دە ورىس ءتىلدى اقپاراتتار باسىم. قازاق تىلىندەگى اقپاراتتار ورتا ەسەپپەن العاندا 10 ەسە از بولىپ كەلەدى ەكەن. ماسەلەن, «الما­تينسكايا وبلاست» دەگەن سۇرانىسقا 5,4 ميل­ليون, «الماتى وبلىسى» دە­گەن­گە – 643 مىڭ اقپارات شىعادى.

ءبىز جايلى بىلگىسى كەلگەن جات ەل­دىك­­تەر مىندەتتى تۇردە ءتۋريزمدى قاراي­دى. قانشالىقتى جولعا قو­يىل­عان, نە بار, نە جوق؟ مىنە, وسى كەز­دە اتالعان جۇيەنى پايدالا­نۋ­دىڭ ماڭىزى ارتادى. ماسەلەن, «Google» جۇيەسىندە العاشقى ون­دىق دەگەن ۇعىم بار. ەل كوپ ىزدەيتىن تاقىرىپتار ەڭ جوعارىعا ورنالاسادى. ء«بىر قىزىعى, كەي ايماق­تاردىڭ ءتۋريزمىن ىزدەسەڭ, جەر­گىلىكتى اكىمشىلىكتىڭ سايتى, اكىم­نىڭ سۋرەتى شىعا كەلەدى. بۇل – ءبىزدىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەمەي­تىندىگىمىزدى كورسەتەدى», – دەيدى ا.سا­رىم. «Google» كومپانياسى­مەن كەلىسىپ, العاشقى وندىققا ءتۋ­ريزم­دى, قازاقستاننىڭ قاسيەتتى ورىن­دارىن, تاريحىن, سوڭعى جاڭالىق­تارىن ورنالاستىرۋعا بولادى. وزگە ەل­دىڭ وكىلى «قازاقستان» دەپ ىزدەگەندە, ءبارى رەت-رەتىمەن شىعىپ تۇ­رۋعا ءتيىس.

ء«تۋريزمدى دامىتۋ جول جوندەپ, قوناقۇي سالۋمەن بىتپەيدى. تۋريس­تەر­دى تارتۋ ءۇشىن – جارناما جاسا­لۋعا ءتيىس. ال, جارناما دەگەنىڭىز وسىن­داي قاراپايىم دۇنيەلەردەن باس­تاۋ الادى. «Google» جۇيەسىندە جاعىم­سىز اقپاراتتاردى تومەن ءتۇسىرۋ دەگەن وپتسيالار بار. كومپا­نيا وكىلدەرىمەن كەلىسە وتىرىپ, ءار وبلىستىڭ وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيا­لار قىزمەتى وسىمەن اينالىسۋى كەرەك» دەپ ەسەپتەيدى ساياساتتانۋ­شى. سونىمەن قاتار, تاعى ءبىر قى­زىق ۇسىنىس ايتىلدى. ەلىمىزگە الەم­دىك دەڭگەيدەگى تانىمال تۇل­عالاردى شاقىرعاندا جاسالاتىن كەلىسىمشارتقا: «الەۋمەتتىك جەلى­دەگى جەكە پاراقشاڭدا ءبىزدىڭ ەل تۋ­را­لى (نەمەسە بەلگىلى ءبىر نىسان) ءبىر اۋىز جاقسى ءسوز, ءۇش-ءتورت سۋرەت سالا­سىڭ» دەگەن شارت ەنگىزۋ كە­رەك دەيدى. سەبەبى, بۇگىنگى نەگىزگى جار­نا­ما الەمدىك تۇلعالاردىڭ اينالاسىندا ءجۇرىپ جاتىر. اتاقتى فۋتبولشى كريشتيانۋ رونالدۋدىڭ پاراقشاسىنا 10 ميلليوننان استام ادام تىركەلگەن. ونى ارى قاراي بو­لىسەتىندەردى قوسساڭىز, ناعىز جارناما دەگەنىڭىز سول. وسىن­داي ۇساق-تۇيەك دۇنيەلەردىڭ ءوزى ەلى­مىزدىڭ الەم الدىنداعى بەدەلىن قا­لىپتاستىرۋعا ىقپال ەتە­دى. كو­مۋنيكاتسيالار قىزمەتى اينا­لىسۋعا ءتيىس ءبىر شارۋا وسى جانە وزگە دە زاماناۋي تەتىكتەردى پاي­دالانۋدى يگەرۋ دەپ سانايدى ساياساتتانۋشى.

* * *

ەستۋىمىز بويىنشا الاكولدىڭ جان­عا داۋا, اۋرۋعا ءدارۋ بولار كەزى – تاڭعى ساعات 4 پەن 6-نىڭ اراسى دەگەن. كۇن شىقپاي تۇرىپ, ءتۇن كو­بە­سى سوگىلە سۋدىڭ بەتىن جۇقا يود قاباتى جاباتىن كورىنەدى. سول سەبەپتى, كولگە وسى ەكى ساعات ارا­لىعىندا قالاي دا ءتۇسۋ كەرەك! كولگە بارا قالساڭىز, وسى ءبىر ءسوزدى ەستىمەي قايتۋىڭىز مۇمكىن ەمەس. كىمنەن سۇراساڭىز دا سونى ايتادى: الاكولدە دەمالۋدىڭ ءبىر شارتى وسى. حالىقتىق سيپات الۋ دەگەنىڭىز وسى بولسا كەرەك.

...شىعىستىڭ جۇزىنە قان جۇگىرە باس­تاعاندا اپتىعىپ كول جاعاسىنا ءبىز دە جەتتىك. كوز الدىڭ تۇگەل كوك­جيەك. ال, ودان ءسال بەرىدە جۇرت ارال­توبە دەپ اتايتىن كول ورتا­س­ىن­داعى توبەشىك كۇندىزگىدەي مۇ­نار­تپاي, بار بولمىس-بىتىمىمەن كوز ۇشىندا كەرىلىپ جاتىر. تاڭعى تىنىش­تىق دەگەن ءسوزدى كولگە قاراپ سە­زىنۋ كەرەك شىعار, ءسىرا. بى­لاي­­عى كەزدە دە اسا اساۋلىق تا­نى­­تا قويمايتىن كول ۇساق تول­قىن­­دارىمەن جاعانى ءالسىز عانا قى­تىق­تايدى. تەپكىلەنبەيدى, ەكى­لەنبەيدى. جاي عانا سيپاي سوعا­دى. جاعاداعى ءالسىز تولقىن الىس­تاعان سايىن بولىمسىز دىرىلگە ۇلا­سا­دى. ارى قاراي اسپاننان مون­شاق توگىپ تاستاعان سياقتى. بىلى­نەر-بىلىنبەس بۇلكىلدەپ قايناپ جات­قان­داي. جاعانى ءالسىز عانا سو­عىپ, كەرى سەرپىلگەن تولقىنمەن بىر­گە كولدىڭ قۇشاعىنا قويىپ كەت­كىڭ كەلەدى. ءتىپتى, سوناۋ قىزارىپ جات­قان كوكجيەككە دەيىن سۋ ەمەس ما­مىقتىڭ ۇستىمەن قالقىپ, جەتىپ با­را سالاردايسىڭ.

كورىكتەن شىققانداي قىزا­رىپ, كۇن دە كورىندى-اۋ, اقىرى. شىعىس­تان ەمەس, كولدەن شىققانداي. سۋ­دىڭ جىپ-جىلى بولىپ تۇرعانى, تۇنى­مەن وسى كۇندى قۇشاعىنا قى­سىپ الىپ جاتقان ەكەن عوي دەگەن با­لاڭ قيال يەكتەيدى, ءبىر ءتۇرلى. دۇ­نيە تۇگەل قىپ-قىزىل. كۇن دە, سۋ دا, اس­پان دا, جەر دە – ءبارى قىزارا ءبور­تىپ, تىرشىلىكتىڭ جاڭا ءبىر كۇنىن باس­تادى. تىرشىلىك جاعالاۋدان باس­تالادى ەكەن. الاكولدەن باستالادى ەكەن...

ايتارى جوق, كورەرگە كوز, كەس­تەلەۋگە ءتىل كەرەك. اقىن بولما­عا­نىڭا وكىنەسىڭ...

تاڭ قالارلىعى, وسى ءبىر ساتپەن اس­تاسىپ, ءجۇزى الاۋلاپ قانشاما ادام ءجۇر جاعادا. الاكولدىڭ تاڭعى شاعى دا – وزىنشە ءبىر بازار ەكەن.

كۇنى بويى كولدىڭ وسى سۇلۋلى­عىن ايتىپ, ەلدىڭ قۇلاعىن از قا­جا­عان جوق شىعارمىز. قايتار قار­ساڭ­دا, ءتۇس اۋا جاعاعا تاعى بار­دىق. مۇ­نىمدى دا كورىپ قال دە­دى مە ەكەن, ال­گى ەل كوپ ايتاتىن اق­قۋ-تولقى­نىن ءجۇز­دىرىپ, جاعادان باس­تاپ كوز ۇشى­نا دەيىن اعارا شاي­قالىپ, شالقىپ جاتىر. ەندى كۇ­مان جوق, الاكولدىڭ سيم­ۆولى – اق­قۋ تولقىن. اققۋ بار دەپ ەستىدىك, بى­راق, سول اققۋىڭىز الا­كولدىڭ ءوزى مۇ­سىن­دەگەن اققۋدىڭ جا­نىندا اسا سۇ­لۋ كورىنە المايدى-اۋ.

قيماي قوشتاستىق. الاكول ارۋ – اق مونشاعىن تاعىنىپ, اشەكەيىن جاسا­نىپ, الىستان قول بۇلعايدى. كوز ۇشىندا مىڭ-ميلليون اققۋ ءجۇزىپ ءجۇر...

الماس ءنۇسىپ, «ەگەمەن قازاقستان»

الماتى وبلىسى

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن

جەڭىس ىسقاباي