ۇستازىمنىڭ جانىندا قانشا جىل ءجۇرىپ, اڭگىمەلەرىن تىڭداسام دا, جاڭاعى ەستەلىگىن بۇرىن ەستىمەپپىن. ۇلتتىق ونەر, ۇلتتىق كينو تۋرالى قانشاما دارىستەرىن, سۇحباتتارىن ۇيىپ تىڭداپ, ماقالالارى مەن كىتاپتارىن تۇشىنا وقىدىق. بىراق ولاردىڭ نەلىكتەن سونشالىقتى اسەر ەتۋ سىرىن سول جولعى اڭگىمەسى ۇقتىرعانداي بولدى. سويتسەك, ونەر تۋرالى ءسوز قوزعايتىن ادامنىڭ وزىندە, جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىندە, ساناسىنىڭ قاتپار-قاتپارىندا جاڭاعىداي كورىنىس ماڭگىلىك قالۋى كەرەك ەكەن. سول اسەر, سول كورىنىس كەيىن ەسەيىپ, ازامات بولعان شاعىندا دا اداستىرمايتىن شامشىراق بولىپ قالا بەرەدى ەكەن. ونەرگە ادال بولۋدىڭ سىرى دا سوندا ما دەپ قالدىم. بالا كەزىنەن كوزىنە وتتاي باسىلىپ, جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىندە تۇمارىنداي ساقتاپ وتكەن سول كورىنىس, سول ءيىس تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا, قازاق ونەرىنىڭ شىن جاناشىرىنا اينالۋىنا بىردەن ءبىر سەبەپشى ەكەنىنە كامىل سەنەمىن.
شىن مانىندە, كەيدە كوپ ادامنىڭ ءىسىن جالعىز ءوزى اتقاراتىن تاۋ تۇلعالار بولادى. بىراق ولار وتە سيرەك كەزدەسەدى. ويتكەنى, ونداي-ونداي اتان جۇگىن جالعىز ءوزى ارقالاۋ ءۇشىن دە ۇلكەن جۇرەك, كەڭ- پەيىل, اسقاق ارمان, ىسىنە دەگەن عاجاپ سۇيىسپەنشىلىك, جانكەشتىلىك قاجەت. وسىدان ءبىر ايدان استام ۋاقىت بۇرىن بۇل پانيدەن ماڭگى مەكەنىنە اتتانعان بەلگىلى كينوتانۋشى, كينوسىنشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ونەرتانۋ پروفەسسورى, ۇلاعاتتى ۇستاز باۋىرجان رامازان ۇلى نوگەربەك – قازاق كينوسى اتتى تۇتاس ءبىر سالانىڭ باعىنا ءومىر بويى قىزمەت ەتكەن, جۇزدەگەن ادامنىڭ جۇگىن جالعىز ءوزى ارقالاعان سول ءىرى تۇلعالاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى ەدى.
ۇلتتىق كينەماتوگرافيانىڭ دامۋ كەزەڭدەرىن, جەتىستىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرىن, باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەرگەن باۋىرجان رامازان ۇلىنىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرى مەن شىعارماشىلىق جولى قازاق كينوسىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. «ەرتەگىلەرگە جان بىتكەندە», «قازاقستان كينوسى», «قازاقفيلم» ەكرانىندا», «قازاق كوركەمسۋرەتتى كينوسىنداعى ەكراندى-فولكلورلىق داستۇرلەر» اتتى كىتاپتاردىڭ, «قازاق كينوسىنىڭ تاريحى» وقۋلىعىنداعى «قازاق انيماتسيالىق كينوسىنىڭ تاريحى» ءبولىمىنىڭ, 280-گە جۋىق ماقالانىڭ اۆتورى, ەڭبەكتەرى كوپتەگەن شەت تىلدەرىنە اۋدارىلعان باۋىرجان رامازان ۇلىنىڭ قازاق ۇلتتىق كينوسىنا جانە ونى زەرتتەۋ سالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.
باۋىرجان رامازان ۇلى كيەلى ۇلىتاۋ جەرىندە دۇنيە ەسىگىن اشتى. بولاشاق كينوتانۋشىنىڭ العاشقى كينومەكتەبى دە سول اۋىلدان باستالدى. اكەسى رامازان اۋىلداعى جالعىز كينوكلۋبتا كورسەتىلەتىن فيلمدەرگە ىلعي دا ۇلىمەن بىرگە بارىپ تاماشالاپ, سوڭىنان جاڭاعى فيلم تۋرالى پىكىر الماسىپ وتىرۋدى قالىپتى ادەتكە اينالدىرادى. شىن مانىندە, اكەسى رامازان بولاشاق كاسىبي كينوسىنشىنىڭ العاشقى رۋحاني ۇستازى بولدى. باۋىرجان رامازان ۇلىنىڭ ءوزى كەيىن ءبىر سۇحباتىندا بىلاي دەپ ەسكە الادى: «اكەم كورگەن فيلمدەر تۋرالى مەنىمەن اڭگىمەلەسىپ وتىراتىن. كەيدە داستارقان باسىنداعى پىكىرتالاسىمىزعا بىرنەشە ساعات كەتەتىن. ەكەۋمىزگە دە قاتتى اسەر ەتكەن – «توراعا» («پرەدسەداتەل») ءفيلمى بولدى. ال گريگوري كوزينتسەۆتىڭ «گاملەت» فيلمىنەن كەيىن, كينەماتوگرافيستىڭ وقۋىنا بارامىن دەپ ناقتى شەشىم قابىلدادىم».
الايدا, كينو ونەرىن قانشالىقتى ۇناتسا دا, اكەسىنىڭ ارمانى – ۇلىنىڭ ينجەنەر ماماندىعىن الۋى بولىپتى. اقىر سوڭى اكەسىنىڭ كەلىسىمىن العان بولاشاق كينو زەرتتەۋشى اسقاق ارمانىن ارقالاپ, ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىنداعى (ۆگيك) ستسەنارلىق-كينوتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ «كينوتانۋ» بولىمىنە وقۋعا تۇسەدى. كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىن 1971 جىلى تامامداعان باۋىرجان نوگەربەك «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنداعى مۋلتيپليكاتسيا بىرلەستىگىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ الماتىعا ورالادى. بۇل ەلىمىزدە ەندى عانا قانات قاعىپ كەلە جاتقان مۋلتيپليكاتسيالىق ونەردىڭ العاشقى كەزەڭى ەدى. «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» فيلمىمەن (1967 ج.) قازاق مۋلتيپليكاتسيالىق كينوسىنىڭ شىمىلدىعىن اشقان امەن قايداروۆ 1970 جىلى بۇكىلوداقتىق مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەن ەل جاستارىمەن تانىسىپ, مۋلتيپليكاتورلار توبىن قۇرۋ ماقساتىمەن ارنايى ماسكەۋ قالاسىنا كەلەدى. 4-كۋرستا وقىپ جۇرگەن باۋىرجان رامازان ۇلىنىڭ قازاق انيماتسيالىق كينوسىنىڭ اتاسىمەن العاش وسى وقۋ ورنىندا كەزدەستى. امەن قايداروۆپەن كەزدەسۋ الدىندا عانا بەكىتىلىپ قويعان «دزيگا ۆەرتوۆ جانە قازاق دەرەكتى كينوسى» اتتى ديپلومدىق جۇمىسىنىڭ تاقىرىبىنان باس تارتىپ, قازاق انيماتسيالىق كينوسى تۋرالى تاقىرىپتى تاڭداۋىنا سەبەپشى بولادى. الايدا, بار-جوعى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ ىشىندە بەس قانا فيلم جارىق كورگەن قازاق مۋلتيپليكاتسيالىق كينوسى تۋرالى ديپلومدىق جۇمىس جازۋ وڭايعا تۇسپەيدى. بىراق ماتەريالدىڭ جۇتاڭدىعى بولاشاق تەرەڭ زەرتتەۋلەرگە جول سالعان ديپلومدىق جۇمىستىڭ جازىلىپ شىعۋىنا كەدەرگى بولمايدى.
«قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ مۋلتيپليكاتسيا بىرلەستىگىندە جۇمىس ىستەگەن ون جىل ىشىندە فيلمدەردىڭ رەداكتورى بولا ءجۇرىپ, ماقالالار مەن عىلىمي جۇمىستار جازىپ, رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءجيى جاريالانادى. ناتيجەسىندە قازاق مۋلتيپليكاتسيالىق كينوسى ءۇشىن ماڭىزى اسا زور «ەرتەگىلەرگە جان بىتكەندە» اتتى سۇبەلى ەڭبەگى جارىق كورەدى. ەگەر امەن قايداروۆ وسى ونەردىڭ نەگىزىن قالاپ, ونىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا وراسان قىزمەت ەتسە, باۋىرجان نوگەربەك وسى ونەر تۋرالى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جازىپ, تەوريالىق ەڭبەكتەر جاريالاعان تۇڭعىش كاسىبي كينوتانۋشى بولدى. بۇل ەڭبەكتەر ۇلتتىق انيماتسيالىق كينونىڭ پراكتيكاسى مەن تەورياسىنىڭ قاتار ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك بەردى.
ۇلتتىق دۇنيەتانىمدى ىزدەۋدە كينوتانۋشى ەندىگى نازارىن قازاق كوركەمسۋرەتتى كينوسىنا اۋدارادى. 1988 جىلى «ۇلگىدەن باس تارتۋ» («وترەچەنيە وت سحەمى») اتتى ماقالاسى جارىق كورەدى. وندا 80-ءشى جىلدارى تۇسىرىلگەن فيلمدەردىڭ كوپشىلىگى شىنايى ومىردەن الىس ەكەنى, سىرتقى فورماليزمگە ۇرىنعانى, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرگە كەلگەندە سىرتقى بەلگىلەردەن اسا المايتىنى, كەرىسىنشە, «قۇلاگەر», «ينتەرۆال» سەكىلدى تالانتتى شىعارمالاردىڭ سورەدە قالۋى سياقتى ت.ب. وزەكتى تاقىرىپتاردى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كوتەرەدى. جالپى, باۋىرجان رامازان ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعى تاريحي-بيوگرافيالىق فيلمدەر, بەلگىلى كينەماتوگرافيستەردىڭ شىعارماشىلىعى مەن ءومىرى, انيماتسيالىق كينو, «جاڭا تولقىن» كينوسى, كوركەمسۋرەتتى جانە انيماتسيالىق كينوداعى ەكراندى-فولكلورلىق داستۇرلەر, كينووندىرىس, كينوپروكات, كينوفەستيۆالدار, كينوماماندار دايارلاۋ, جاس كينەماتوگرافيستەردىڭ فيلمدەرى سياقتى قازاق كينوسىنا قاتىستى بارلىق ماڭىزدى تاقىرىپتاردى قامتىدى.
ب.نوگەربەكتىڭ ماقالالارىنداعى, زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندەگى, ءباسپاسوز بەتتەرىنە بەرگەن سۇحباتتارىنداعى تۇشىمدى وي-پىكىرلەرى مەن تەوريالىق تۇجىرىمدارىنىڭ ۇلتتىق كينو ونەرىمىزدىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگى ءۇشىن ماڭىزى وتە زور. ەڭبەكتەرى شىن مانىندەگى قازاق كاسىبي كينوتەوريا سالاسىنىڭ نەگىزىن قالادى دەۋگە تولىق نەگىز بار. وسى رەتتە قازاق كوركەمسۋرەتتى كينوسىنداعى فولكلور داستۇرلەرىن تاريحي-تەوريالىق تۇرعىدان قاراستىرىپ, ۇلتتىق كينو ونەرىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋ كەزەڭدەرى تۋرالى تىڭ كوزقاراس قالىپتاستىرعان «قازاق كوركەمسۋرەتتى كينوسىنداعى ەكراندى-فولكلورلىق داستۇرلەر» اتتى ءىرى تەوريالىق ەڭبەگىن ەرەكشە ايتۋىمىز كەرەك. وسى ەڭبەگى تەك ءوز ەلىمىزدە عانا ەمەس, شەتەل كينوماماندارى اراسىندا دا كەڭىنەن تانىمال جانە ولاردىڭ تاراپىنان وتە جوعارى باعالاندى. مىسالى, رەسەيلىك كينوتانۋشى, ونەرتانۋ دوكتورى, پروفەسسور, الەمدىك دەڭگەيدەگى تانىمال كينوتەورەتيكتەردىڭ ءبىرى ۆ.ي. فومين مونوگرافيا تۋرالى پىكىرىندە: «اۆتوردىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ساراپتامالىق ويلاۋ قابىلەتى, اسا بىلىمدىلىگى مەن دارىنى قازاق كينوسى تۋرالى ءىرى كاسىبي تەوريالىق ەڭبەكپەن تانىسۋىمىزعا مۇمكىندىك بەردى», دەپ جازدى.
باۋىرجان نوگەربەكتىڭ قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ تاريحىندا قالاتىن تاعى ءبىر وراسان ەڭبەگى – ەلىمىزدەگى كينوپەداگوگيكانىڭ قالىپتاسۋىنا قوسقان ۇلەسى بولدى. سوناۋ 90-جىلداردىڭ باسىندا امەن قايداروۆ, كامال سمايىلوۆ, اكىم تارازيلەرمەن قاتار ءجۇرىپ, كينو ماماندارىن دايىندايتىن بولىمدەردىڭ ەلىمىزگە اسا قاجەت ەكەنىن دالەلدەپ, سول ماماندىقتاردىڭ اشىلۋىنىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, العاشقى وقۋ باعدارلامالارىن دايىندادى. ناتيجەسىندە, كسرو تاراپ, ونىڭ قۇرامىندا بولعان ءار رەسپۋبليكا ءوز الدىنا جەكە وتاۋ قۇرىپ جاتقان سول جىلدارى جوعارى وقۋ ورىندارىندا كينو ماماندارىن دايىندايتىن بولىمدەر اشپاق تۇگىلى, كينو ءوندىرىسىن ساقتاپ قالۋ-قالماۋىنىڭ ءوزى ەكىتالاي بولعان كورشى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا, ءبىزدىڭ جاعدايىمىز بولەكتەۋ بولدى. ەڭ ماڭىزدىسى – ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك تەاتر جانە كينو ينستيتۋتىندا (قازىرگى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى) كينو ماماندارىن دايىندايتىن بولىمدەردىڭ اشىلۋى ەدى. باۋىرجان نوگەربەك وسىلاردىڭ ىشىندەگى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اشىلعان كينوتانۋ ماماندىعىنا 11 شاكىرت قابىلدادى. وسى جىلى رەجيسسەر-انيماتورلار بولىمىنە دە ستۋدەنتتەر قابىلدانادى. كەلەسى جىلى كينودراماتۋرگتەر, كينورەجيسسەرلەر, تەلەۆيدەنيە سالاسىنىڭ ماماندارىن دايىندايتىن بولىمدەر اشىلدى. جىل وتكەن سايىن كينوعا قاجەت ماماندىقتار بىرىنەن كەيىن ءبىرى دۇنيەگە كەلىپ جاتتى. ءدارىس بەرىپ, مامان تاربيەلەۋ ىسىنە بەلگىلى كينەماتوگرافيستەر تارتىلدى جانە ەڭ ماڭىزدىسى, كينوعا قاجەت بارلىق ماماندىقتارعا جىل سايىن شاكىرت قابىلداۋ ءداستۇرى قالىپتاستى. ۇلتتىق كينوپەداگوگيكا تاريحىنىڭ قاينار كوزى بولعان باۋىرجان رامازان ۇلى كەڭەس ۇكىمەتى جىلدارى تەك ماسكەۋدەگى ۆگيك-تە دايىندالىپ كەلگەن, ال ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت 1993 جىلى اشىلعان كينوتانۋ ماماندىعىنىڭ جولعا قويىلۋىنا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قىزمەت ەتتى. باستى نازار اۋدارعانى دا – قازاق كينوسىن قازاق تىلىندە جازىپ, زەرتتەيتىن مامانداردىڭ ءوسىپ-جەتىلۋى بولدى. «قازاق كينوسى تۋرالى شەتتەن كەلىپ ەشكىم جازبايدى. ويتكەنى, ونى ءتۇسىنىپ, تالدايتىن دا سول ۇلتتان شىققان ماماننىڭ ءوزى. سوندىقتان, سەندەر قازاق كينوسى مەن كورەرمەننىڭ اراسىنداعى كوپىر ىسپەتتىسىڭدەر», دەپ شاكىرتتەرىنە ءجيى ايتىپ وتىردى. قازاق كينوسى, كينەماتوگرافيستەردىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى زەرتتەلگەن ەڭبەكتەر جازىلسا دەپ ارماندادى. 2010 جىلى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە كينو ماماندارىن دايىندايتىن ءبولىم اشىلدى. سولاردىڭ ءبىرى – باۋىرجان رامازان ۇلى قابىلداعان كينوتانۋ ءبولىمى ەدى. ءسويتىپ, كەشەگى الماتىدا باستالعان ۇستازدىق جول ەندى استانادا جالعاستى. كەلەسى جىلى اشىلعانىنا 25 جىل تولاتىن قازاق كينوتانۋ مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ءوزى وعان ءومىر بويى قىزمەت ەتكەن باۋىرجان رامازان ۇلىنىڭ شاكىرتتەرى بۇگىندەرى كينوپەداگوگيكادا, كينووندىرىسىندە, تەلەۆيدەنيەدە, راديودا, عىلىمدا, كينوفەستيۆالداردا, ت.ب. سالالاردا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. شاكىرتتەرى ءۇشىن ۇستاز الدىندا تىڭداعان دارىستەرى عانا ەمەس, قاراپايىمدىلىق, مەيىرىمدىلىك, ىشكى مادەنيەت, پاراساتتىلىق سەكىلدى جەكە باسىنىڭ قاسيەتتەرى دە ۇلگى بولىپ قالارى انىق.
قانشاما سۇبەلى ەڭبەكتەرى مەن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن شاكىرتتەرى, قۇرمەتتەيتىن دوستارى مەن ارىپتەستەرى بار باۋىرجان رامازان ۇلى شىن مانىندە تامىرى تەرەڭگە جايىلعان بايتەرەككە اينالدى. جۇبايى گۇلجيحان بەكحوجينامەن بىرگە ساتتار, ساكەن, التىناي, باۋبەك سەكىلدى ۇل-قىز تاربيەلەپ, نەمەرە سۇيگەن باقىتتى اتا بولدى. اكە-شەشەنىڭ ونەگەلى تاربيەسىن كورىپ وسكەن ۇرپاعى دا بۇگىندەرى قازاق رۋحانياتىنا ەڭبەك ەتىپ, ۇلەسىن قوسىپ ءجۇر. قازاق كينوسىن تانۋدا باۋىرجان رامازان ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرى تەك ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, ودان تىس جەرلەردىڭ دە مادەني كەڭىستىگىندە اتقاراتىن قىزمەتى زور. جاقىندا عانا استانا قالاسىندا وتكەن XIII «ەۋرازيا» حالىقارالىق كينوفەستيۆالىنىڭ جابىلۋىندا حالىقارالىق كينوسىنشىلار فەدەراتسياسىنىڭ (فيپرەسسي) باس حاتشىسى, بەلگىلى كينوتانۋشى, كينوسىنشى كلاۋس ەدەردىڭ (گەرمانيا) ساحنادا فيپرەسسي قازىلار القاسىنىڭ جۇلدەسىن تاپسىرىپ تۇرىپ: ء«بىز, ەۋروپالىقتار, ازيا, سونىڭ ىشىندە قازاق, قىرعىز كينوسى تۋرالى سىنشىلاردىڭ ەڭبەكتەرى ارقىلى بىلەمىز. قازاق كينوسىن باۋىرجان نوگەربەك ارقىلى تانىدىق. وكىنىشكە قاراي, ول كىسى ومىردەن ءوتىپتى. سىزدەر ۇلكەن تۇلعادان ايىرىلدىڭىزدار», دەگەن ءسوزى سونىڭ ءبىر ايعاعى بولسا كەرەك.
ۇلتتىق ونەر مەن مادەنيەتكە ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن, سوڭىندا وشپەس ءىز قالدىرعان باۋىرجان رامازان ۇلى نوگەربەكتىڭ قازاق كينوسى دەپ سوققان جۇرەگىنىڭ توقتاعانىنا دا قىرىق كۇندەي بولىپتى. ەل رۋحانياتى تاۋ تۇلعاسىنان ايىرىلدى. ۇلىتاۋدا شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلىپ, سونداعى شاعىن كينوكلۋبتا اكەسىمەن بىرگە فيلم تاماشالايتىن كەشەگى جاس ءورىم ماڭگىلىك مەكەنى – ۇلىتاۋىنا قايتا ورالدى. العاشقى ۇستازى – اكەسىنىڭ جانىنا...
ء نازيرا راحمانقىزى, كينوتانۋشى, ونەرتانۋ كانديداتى