ديپلوماتيالىق ميسسيا باسشىلارى ەلباسىنىڭ ەقىۇ ءسامميتىن شاقىرۋ باستاماسىن وسىلاي باعالادى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ەلىمىزدە تىركەلگەن شەتەلدىك ديپلوماتيالىق كورپۋسپەن كەزدەستى. ەقىۇ توراعاسى, سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى كەزدەسۋدە ديپلوماتتاردى ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى بارىسىندا نازار اۋداراتىن نەگىزگى ماسەلەلەرمەن تانىستىردى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.
قانات ساۋداباەۆتىڭ ۇيىم ءتوراعاسى رەتىندە ديپلوماتيالىق كورپۋسپەن كەزدەسۋىندە سويلەگەن ءسوزى نەگىزىنەن قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى كەزىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن ناقتى باعدارلامالىق ماقساتتار مەن مىندەتتەرگە قۇرىلدى. ءويتكەنى, ءىس باسىنداعى توراعا – قازاقستان ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ارقىلى كوپتەن بەرى قوردالانىپ قالعان پروبلەمالاردىڭ وڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. ەكىنشىدەن, بۇگىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ قىزمەتىنە كىرىسۋىنە بايلانىستى ۇندەۋى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ, وعان تانىمال ساياساتكەرلەر جوعارى باعا بەرۋدە.
ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ تۇراقتى وكىلدەرىنىڭ باعالاۋىنشا, قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ ەرەكشە كۇش-جىگەرى مەن ماقساتكەرلىگى ۇيىمنىڭ جاڭارۋىنا قۋاتتى سەرپىن بەردى, دەدى قانات ساۋداباەۆ وسىعان بايلانىستى. ۇيىم كەڭىستىگىندە جاڭا ءداۋىردى باستاۋ ءۇشىن ۇجىمدىق كۇش جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ پەرسپەكتيۆالارىن جانداندىردى. ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەقىۇ ءسامميتىن شاقىرۋ تۋرالى باستاماسى اسا وزەكتى جانە دەر شاعىندا كوتەرىلگەندىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. سامميت جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرگە دالمە-ءدال جاۋاپ بەرىپ, ۇيىمدى ايقىندىلىققا بەيىمدەيدى.
مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى اتاپ وتكەندەي, ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ مەملەكەت باسشىلارى مەن ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋىنە دايىندىق جانە ونى وتكىزۋ ۇيىمعا توراعالىق ەتۋشى مەملەكەتتىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتى بولىپ تابىلادى. سامميت جونىندەگى ناقتى ۇسىنىمدار افينادا وتكەن سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ قۇجاتتارىنا كىرگىزىلگەن, ۇسىنىستار ۆەنادان دا قولداۋ تاۋىپ وتىر. ەندى ءسامميتتىڭ كۇن ءتارتىبىن تولىقتىرا ءتۇسۋ ۇدەرىسىن كەشىكتىرمەي باستاۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, ءسامميتتى وتكىزۋدىڭ مەرزىمىن بەلگىلەۋ كەرەك.
ال قازاقستان توراعالىعىنىڭ باسىمدىقتارىنا كەلەتىن بولساق, ونى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەقىۇ-نىڭ توراعالىق قىزمەتىنە كىرىسۋىنە ارناعان ۇندەۋىندە اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ولار ءتورت “ت”-دان تۇرادى: “تراست” (سەنىم) “تراديشن” ء(داستۇر), “ترانسپارەنسي” (اشىقتىق) جانە “تولەرانس” ء(توزىمدىلىك). زەر سالا قارايتىن بولساق, وسى ۇعىمداردا اۋقىمدى باستامالاردىڭ جاتقانىن بايقار ەدىك. جالپىلاي العاندا, قازاقستان ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى كەڭىستىكتە ءارتۇرلى يدەيالار بويىنشا تالقىلاۋلار ءجۇرگىزۋگە دايىن جانە ولارعا بايلانىستى ۇنقاتىسۋلارعا بەلسەنە قاتىساتىن بولادى. قانات ساۋداباەۆ ديپلوماتيالىق ميسسيالار باسشىلارىن, سونداي-اق رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارتتى دايىنداۋ باستاماسىنا قاتىستى پىكىرتالاستىڭ ءارى قاراي جالعاساتىنىنان دا حاباردار ەتتى.
بيىلعى جىلى “ەۋروپاداعى كادىمگى قارۋلى كۇشتەر تۋرالى شارت” كۇشىنە ەنۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدار ايتىلۋدا. اتالعان قۇجات كۇشىنە ەنەتىن بولسا, ول ۇزاققا سوزىلعان جانجالداردى شەشۋگە, زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىمەن, لاڭكەستىك جانە باسقا جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرمەن كۇرەسۋگە ايتارلىقتاي سەرپىن بەرەر ەدى. قازاقستان توراعالىق بارىسىندا وسى ماسەلەلەرگە دە باسا نازار اۋدارادى. قانات ساۋداباەۆ اۋعانستان پروبلەماسىنا دا ارنايى توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋعانستان پروبلەماسى ءبۇگىندە اسا وزەكتى بولىپ وتىر. سوندىقتان قازاقستاننىڭ توراعالىعىندا ۇيىم كۇن تارتىبىندەگى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – اۋعانستان پروبلەماسى بولماق. سونداي-اق, ادامي ولشەمدەرگە دە باسا نازار اۋدارىلادى.
بيىل ەقىۇ-عا قاتىسۋشى 15 مەملەكەتتە پرەزيدەنتتىك جانە پارلامەنتتىك سايلاۋلار وتەدى, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى. ۋكراينادا پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتىپ جاتىر. ءبىز دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋرو مەن پارلامەنتتىك اسسامبلەيانى سايلاۋلاردىڭ تالاپتارعا ساي وتۋىنە بايقاۋشى رەتىندە قاتىسۋعا شاقىرامىز جانە ۇيىم ونى ءۇيلەستىرۋدە بارلىق مۇمكىندىكتەردى جاسايتىن بولادى. مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ءسوزىنىڭ سوڭىندا ەلباسىنىڭ “ەقىۇ-نىڭ جاعىمدى تاريحي رەسۋرسىنىڭ دا ءوز ءليميتى بار” دەگەن ءسوزىن كەلتىرە كەلىپ, جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەر بوي كورسەتىپ تۇرعان زاماندا ولارمەن كۇرەسۋ ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ورتاق مىندەتى ەكەندىگىن, بۇل ۇيىم قىزمەتىن جانداندىرۋعا تىكەلەي ىقپال ەتەتىندىگىن اتادى.
كەزدەسۋدە ديپلوماتيالىق ميسسيالاردىڭ باسشىلارى دا ءسوز الىپ, ەلىمىزدىڭ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق ەتۋىنىڭ العاشقى قادامىنا باعا بەردى جانە ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىمدىقتارىنا توقتالدى. العاشقى بولىپ ءسوز العان ەقىۇ-نىڭ استاناداعى ورتالىعىنىڭ باسشىسى الەكساندر كەلچەۆسكيدىڭ پىكىرىنشە, ۆەنا قالاسىندا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق قىزمەتىنە كىرىسۋ سالتاناتى جوعارى دەڭگەيدە وتكەن. قازاقستاننىڭ جاريا ەتىلگەن ءىس-قيمىل باعدارلاماسى ۇيىم قىزمەتىنىڭ جىل بويعى جۇمىستارىن تولىقتاي قامتىپ وتىر. “بۇل ءبىزدىڭ بارلىعىمىزدىڭ كەڭ تىنىستاۋىمىزعا تاماشا باستاۋ بولماق”, – دەدى ديپلومات وسى جايىندا.
ميسسيا باسشىسى, سونداي-اق, قازاقستان باعدارلامالارى ۇيىم قىزمەتىن جانداندىرۋعا وزىندىك ىقپال ەتەتىندىگىنە توقتالدى. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, ەقىۇ-نى جاڭعىرتۋ ونىڭ قىزمەتىنە جاڭاشا سەرپىن بەرىپ, ۇيىم تاريحىنىڭ جاڭا تاراۋىن اشادى. ەلدەردىڭ كوزقاراستارى مەن ۇستانىمدارىن ءبىر-بىرىنە جاقىنداستىرا تۇسەدى. سونىمەن قاتار, كوپ جىلدارعا سوزىلعان جانجالداردى شەشۋگە دە ىقپال ەتەدى. ورتالىق جەتەكشىسى الەكساندر كەلچەۆسكي ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەقىۇ سامميتىن شاقىرۋ تۋرالى باستاماسىن قولدايتىندىعىن مالىمدەدى. ء“بىزدىڭ بارلىعىمىزدىڭ الدىمىزدا وسى باعىتتا بايسالدى جۇمىستاردى ەڭسەرۋ مىندەتى تۇر, – دەدى ول. – ءسىز ءبىزدىڭ قولداۋىمىزدى تولىق كولەمدە ەسەپكە الۋىڭىزعا بولادى”.
بۇدان كەيىن ەۋروپالىق وداق ەلدەرى اتىنان سويلەگەن يسپانيانىڭ ەلشىسى البەرتو انتون كورتەس تە ۇيىمنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋىن وتكىزۋ جونىندەگى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىن قولدايتىندىعىن ءبىلدىردى. ء“بىز جوعارى دەڭگەيدەگى سامميت شاقىرۋعا اشىقپىز, – دەدى ەلشى. – الدا تۇرعان كەزدەسۋ مازمۇندىلىعىمەن تولىققاندى بولۋى قاجەت. بىزگە كونسەنسۋستىق نەگىزدە كەلىسىلگەن كۇن ءتارتىبى كەرەك. وسىنىڭ بارلىعى تاباندى جۇمىستى, قارقىندى كەلىسسوزدەردى جانە تۇراقتى ساياسي سەرپىندىلىكتى قاجەت ەتەدى”.
“رەسەي باستاپقى كەزدە-اق قازاقستاننىڭ ەقىۇ-نىڭ مەرەكەلىك ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى باستاماسىن بەلسەندىلىكپەن قۋاتتادى, – دەپ جالعاستىردى تاقىرىپقا بايلانىستى ءسوزىن رەسەيدىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ميحايل بوچارنيكوۆ. – جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ بىزدەر ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار دەپ سانايمىز”. رەسەي ەلشىسىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, ون جىلدان بەرى كەيىنگە ىسىرىلىپ كەلگەن سامميت وتەتىن بولسا, ول ۇيىمنىڭ بەدەلىن ءوسىرىپ, قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا جانە ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. سونىمەن قاتار, ۇيىم كەڭىستىگىندە قاۋىپسىزدىكتىڭ ءوتكىر پروبلەمالارىن شەشۋگە جانە ەقىۇ-نىڭ ءوزىن نىعايتۋعا ناقتى ىقپال ەتەر ەدى.
ال اقش-تىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ريچارد حوۋگلاند 2010 جىل ەقىۇ ءۇشىن جۇمىس جوسپارى اسا اۋقىمدى جىل ەكەندىگىن, وسى جىلى “كورفۋ پروتسەسى” بويىنشا جۇمىستار ءارى قاراي جالعاساتىندىعىن, اۋعانستان پروبلەماسىنا ەرەكشە ماڭىز بەرىلەتىندىگىن, ال جوعارى دەڭگەيدەگى سامميت ءوتكىزۋ تۋرالى پىكىرتالاس بولاتىندىعىن اتاپ ءوتتى. اقش ەلشىسىنىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, توراعا ەقىۇ-نىڭ ءۇش ءولشەمىنىڭ ارقايسىسىنىڭ بالانسىن قامتاماسىز ەتۋ بۇلجىماستىعىنا ەرەكشە ماڭىز بەرىپ وتىر. اقش قازاقستاننىڭ ۇيىمعا باسشىلىق ەتۋ كەزىندە وعان ءتيىمدى جانە ساپالى جەتەكشىلىك ەتەتىندىگىنە, شىعىس پەن باتىس اراسىندا مىزعىماس كوپىر قۇراتىندىعىنا سەنىمدى. ال اقش قازاقستاننىڭ ەۋروپانىڭ كەلەشەكتەگى قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ۇيلەسىمدى ۇنقاتىسۋدى جالعاستىرۋ جونىندەگى شاقىرۋىنا قوسىلادى.
“گرەكيانىڭ توراعالىعىندا باستالعان “كورفۋ پروتسەسى” ءسىزدىڭ توراعالىقتا دا ىلگەرى جىلجيتىنىنا سەنىمدىمىز, – دەدى ريچارد حوۋگلاند ءسوزىن اياقتاي كەلىپ. – رەسەيدىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىنا قاتىستى ۇسىنىسى – “كورفۋ پروتسەسىن” تالقىلاۋعا قوسىلعان ۇلەس. ءبىز اتالعان كونتەكستەگى ۇنقاتىسۋدىڭ جالعاسىن اسىعا كۇتەتىن بولامىز”.
ءازىربايجاننىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى لياتيف گانديلوۆ ءوز سوزىنە ەقىۇ الدىندا تۇرعان وزەكتى ءماسەلەلەردى ارقاۋ ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ ۇزاققا سوزىلعان جانجالداردى رەتتەۋ, لاڭكەستىكپەن كۇرەس, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ, اۋعانستاندى تۇراقتاندىرۋ ءجونىندەگى ۇسىنىستارى جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارى ەرەكشە ماڭىزدى. “جالپىلاي العاندا, – دەپ قورىتىندىلادى ەلشى ءسوزىن, – قازاقستان ەقىۇ توراعالىعىنا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلىپ وتىر. ۆەنادا توراعالىق ەتۋ تۇساۋكەسەر سالتاناتىن تاماشا وتكىزدى. ءبىز قازاقستان وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان جاۋاپتى مىندەتتى ويداعىداي ورىندايتىندىعىنا سەنىمدىمىز”.
ءتورت تۇعىر: ءداستۇر
– الەمدەگى تەپە-تەڭدىك پەن قاۋىپسىزدىك ساقتالۋىنىڭ العىشارتى
كامال بۇرحانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور.
پرەزيدەنتتىڭ ەقىۇ-داعى قازاقستان توراعالىعىنىڭ باستى ۇستانىمدارىنىڭ اراسىندا اعىلشىن الىپبيىندەگى “ت”-دان باستالاتىن ءتورت ءسوزدىڭ اراسىندا ءداستۇردى (“تراديشن”) دە اتاۋى وتە ورىندى دەپ بىلەمىن. بۇل ۇعىمنىڭ تەرەڭىنە بويلاۋ ءۇشىن ءسال شەگىنىس جاساۋعا تۋرا كەلەدى.
ءداستۇر دەگەننىڭ ءوزى وتە كۇردەلى, ماعىناسى تەرەڭ ءتۇسىنىك. ءاربىر ەلدىڭ, ۇجىمنىڭ, قوعامنىڭ, ۇيىمنىڭ – ءبارىنىڭ دە ومىرىندە وتە ماڭىزدى ورىن الاتىن ءدۇنيەسى وسى – ءداستۇر. ونى ۇجىمنىڭ, حالىقتىڭ, قوعامنىڭ, ءتىپتى جالپى الەمنىڭ ومىرىندە اسا قاجەتتىلىك رەتىندە قالىپتاسقان جۇيە دەپ اتاۋعا بولادى. ادام قوعامىنا قاجەتتى بارلىق ءتارتىپ, رۇقساتتار مەن ءارەكەتتەر زاڭمەن عانا رەتتەلمەيدى, ءتىپتى ونىڭ اۋقىمىنا سىيمايدى. زاڭداردى قانشا جەردەن توم-توم قىلىپ جازىپ قويساڭ دا ونىڭ قاراستىرا المايتىن, قۇشاعىنا سىيدىرا المايتىن دۇنيەلەرى تولىپ جاتىر. ويتكەنى, بۇل جالعاندا ءبارى دە ءبىر قالىپپەن تۇرمايدى. ول ۇنەمى وزگەرىستە, دامۋ ۇستىندە بولادى.
دەمەك, زاڭعا سىيمايتىن قاتىناستاردىڭ ءبارى داستۇرمەن رەتتەلەدى. سوندىقتان ءداستۇر دەگەندى كەيدە ادامنىڭ سانا-سەزىمىندە زاڭنان دا جوعارى تۇراتىن ۇعىم دەپ تانۋ كەرەك. ارينە, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدا ەمەس, ماسەلەنىڭ وسى جاعىن دا ەسكەرگەن ءجون. ءداستۇرى بار ەل ءوزىن جوعارى ۇستاي بىلەدى. ماسەلەن, ءبىز دە ءوزىمىزدى ۇلى حالىقپىز دەسەك, سول ءداستۇرىمىزدى بەرىك ۇستاعاندىقتان عانا سولاي دەي الامىز. بىزدە قاعاز جۇزىندە زاڭدار بولماعانىمەن, بەرىك ءداستۇرلەر بولدى. بارلىق ءتارتىپ ءداستۇردىڭ شەڭبەرىندە قاراستىرىلاتىن. مىڭداعان جىلدىق ءداستۇرىمىز بار ەل بولعانىمىزدىڭ ارقاسىندا عانا ءبىز ەلدىگىمىزدى ساقتاپ كەلدىك. بۇل ۇدەرىس قوعامىمىزدى ءىرىپ-شىرۋدەن, ازىپ-توزۋدان ساقتاپ قالدى. سوندىقتان ونى ۇلى قۇندىلىعىمىز دەسەك, جاراسادى.
ماسەلەن, ءبىزدىڭ حالىقتا “جەتى اتا” دەگەن ءداستۇر بار. وسى ءداستۇر بويىنشا قازاق جەتى اتانىڭ ىشىندە ءبىر-بىرىنەن قىز الىسپايدى. مۇنداي ءداستۇرى جوق كوپتەگەن ەلدەردە جاقىنىنان قىز الىپ, ۇرپاقتارىنىڭ قاندارى بۇزىلىپ, ولاردىڭ دەنساۋلىقتارى, سانا-سەزىمدەرى, اقىل-ويلارى ازاپ شەگىپ, ءتىپتى ازىپ جاتادى. ال ءبىز وسى ءداستۇردىڭ ارقاسىندا ءوزىمىزدىڭ تازا قالپىمىزدى ساقتاي العان حالىقپىز. مۇنىڭ دۇرىستىعىن مەديتسينا دا عىلىم جۇزىندە دالەلدەپ وتىرعانىن بىلەمىز. سونداي-اق ۇلكەندى سىيلاۋ, ونىڭ ءسوزىن جەرگە تاستاماۋ سياقتى داستۇرلەرىمىزدىڭ دە وزىقتىعىن ءومىر تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىر. ءبىزدىڭ وسىنداي وتە پايدالى, ۇرپاقتىڭ زيانسىز ءوسىپ-وركەندەۋىنە يگى اسەرىن تيگىزەتىن ءداستۇرلەرىمىز كوپ, ءبىز سولاردى ساقتاۋ ارقىلى ۇلتتىق بولمىسىمىزدان, تابيعي قالپىمىزدان ايرىلماي كەلە جاتىرمىز.
ال ەندى ەقىۇ-نىڭ ءداستۇرىنە كەلەتىن بولساق, ول وسىدان 35 جىل بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن ۇيىم ەكەنىن بىلەسىزدەر. وسى ۋاقىتتاردا دا ونىڭ وزىندىك ءداستۇرلەرى, ياعني قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارى قالىپتاستى. ونىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ۇمىتپاۋ, العا قاراي اپارۋ – ءبۇگىنگى كۇننىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.
ۇيىم قۇرىلعان 1975 جىلدى ەسىمىزگە الىپ كورەلىكشى. بۇل كەزدە الەم جاۋلىق پوزيتسيادا تۇرعان ەكى بلوكقا بولىنگەن ەدى. “قىرعي-قاباق سوعىس” شەگىنە جەتىپ, جاپپاي قارۋلانۋدا دا, ەكونوميكادا دا, يدەولوگيادا دا ءوزارا باسەكەلەستىك ءتۇرتىپ قالسا وت شىعاتىنداي جاعدايدا تۇرعان بولاتىن. مىنە, وسىنداي شيرىعىپ تۇرعان شيەلەنىستى باسەڭدەتۋ ءۇشىن ەكى بلوكتىڭ دا وزىق ويلى ادامدارى تارازى باسىن تەڭ ۇستاپ, ءوزارا جاقىنداسۋعا اسەر ەتەتىن, ەكى جاق تا مويىندايتىن ۇيىم قۇرۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندى. سودان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ءجونىندەگى كەڭەس ومىرگە كەلىپ, ونى ەكى جاق تا ءوز مۇمكىندىكتەرىنشە قولدادى. سول كەزدەگى كەڭەستىڭ, بۇگىنگى ۇيىمنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا باعىتتالعان بولاتىن. سونىمەن بىرگە, ۇيىم شەڭبەرىندە ادام قۇقىن ساقتاۋدىڭ دا ماسەلەلەرى قاراستىرىلاتىن بولىپ شەشىلدى. العاشقى قۇرىلعان كەزىندەگى كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى قارايتىن بولساق, ونداعى باسىمدىق كوبىنە-كوپ ەكىجاقتى قارۋسىزدانۋ, قارۋ-جاراقتى شەكتەۋ جانە تاراتپاۋ پروبلەمالارىن قاراستىرعان-تىن. وسىنداي ۇنقاتىسۋلاردىڭ ارقاسىندا ەۋروپادا قاۋىپسىزدىك ساقتالدى.
ودان كەيىن كوپتەگەن وزگەرىستەر بولدى, تەكەتىرەستە اقش باستاعان باتىس بلوك جەڭىپ شىقتى. ولار وزدەرىنە قارسى تۇرعان ساياسي-الەۋمەتتىك جۇيەنى جويۋدى الدارىنا ماقسات ەتىپ قويىپ, ەندى سول ماقساتتارىنا جەتتى. بلوكتىڭ ءوزىن جويۋدى جانە ونى باسقارىپ وتىرعان مەملەكەتكە ءمۇمكىندىگىنشە زيان كەلتىرۋدى جوسپارلاعان ەدى, ول دا ورىندالدى. بلوك تا, ونى باسقارعان مەملەكەت تە ىدىراپ, تاريح قويناۋىنا كەتتى. وسى كەزەڭدە ەقىۇ-نىڭ ساقتالىپ قالۋىنىڭ ءوزى وتە ءبىر تاڭقالاتىنداي جاعداي. ءويتكەنى, ول تارازىنىڭ ەكى باسى تەڭ تۇرعان ورتادا قۇرىلعان ۇيىم بولاتىن. ەندى تەكەتىرەس باسەڭدەگەن تۇستا ونىڭ امان قالۋىنىڭ ءوزى ونىڭ بارلىق ۋاقىتتا دا قاجەتتىلىگىن كورسەتەدى.
وسى كەزەڭدە ءبارىمىز دە سول ۇيىمعا مۇشە بولىپ كىردىك. سول كەزدە ءبىراز وزگەرىستەر بولدى. بۇرىنعىداي پىكىرلەسۋ ۇستىندە دە ءبىر-بىرىمەن تالاسىپ, تارتىسىپ جۇرەتىن تەپە-تەڭدىكتەگى ەكى جاق بولماعان سوڭ, تارازىنىڭ ءبىر باسى باسىپ كەتتى. ەندى بۇكىل باتىستىڭ مەنتاليتەتى, سولاردىڭ دۇنيەتانىمى, دۇنيەگە دەگەن كوزقاراسى ۇستەمدىك الا باستادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ولاردىڭ ومىرىندەگى ۇستانىمداردىڭ ءبارى دەرلىك بىزگە كەلدى. بىراق بۇل كەزدە ۇيىمنىڭ نەگىزگى قاعيداتى – قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى جانە ونى ساقتاۋدا قالىپتاسا باستاعان داستۇرلەر ۇمىتىلا باستادى. ەۋروپالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن ادام قۇقىن ساقتاۋ ماسەلەلەرى العا شىقتى. باسقا حالىقتاردىڭ, ەلدەردىڭ قالىپتاسقان مەنتاليتەتى, داستۇرلەرى ەسكەرىلمەي, تەك ەۋروپالىق ستاندارتتىڭ دۇرىستىعى عانا مويىندالىپ, ودان ءسال اۋىتقۋ بولسا, ۇلكەن سىندارعا ۇشىراپ وتىردى. وسى باعىتتا ەقىۇ-نىڭ بەدەلدى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى – دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار مەن ادام قۇقى جونىندەگى بيۋروسىنىڭ (دياقب) ارەكەتتەرى, ولاردىڭ سايلاۋ قورىتىندىلارىنا بەرگەن باعالارى ۇيىمنىڭ شىعىستىق ارىپتەستەرىن قاناعاتتاندىرمايتىن بولدى.
مىنە, وسىنداي جاعدايدا قازاقستاننىڭ توراعالىققا سايلانۋىنىڭ وزىنە تارازى باسىنىڭ قايتا تەڭەلە باستاۋىنىڭ كورىنىسى دەپ قاراۋ كەرەك. ءاربىر مەملەكەتتىڭ, حالىقتىڭ ءوز مەنتاليتەتى, قالىپتاسقان ءداستۇرى, ءوز فيلوسوفياسى مەن يدەولوگياسى, تاريحى بار. ءتىلى, ءدىنى دە وزگەشە. مىنە, سونىڭ بارىنە ۇيىم ءوز جۇمىسىندا قۇرمەتپەن قاراۋ كەرەك. قازاقستان توراعالىعىنداعى ۇستانىمدا ايتىلعان ءداستۇردى ساقتاۋ, مىنە, وسى ماسەلەنى كوزدەيدى. سونىمەن بىرگە, بۇل ۇستانىم ۇيىمنىڭ ءوزىنىڭ قالىپتاسقان قۇندىلىقتارى مەن قاعيداتتارىن ەستەن شىعارۋعا بولمايتىندىعىن نازارعا سالادى. قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا ۇيىمنىڭ نەگىزگى مىندەتى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ عوي. بىراق قازىر قاراساڭىز ەقىۇ شەڭبەرىندەگى ەلدەردە ول تولىعىمەن ساقتالماي, قايتا كوپتەگەن جاڭا شيەلىنىستەرگە جول بەرىلىپ وتىر. ماسەلەن, بۇرىن مولدوۆانىڭ, تاۋلى قاراباقتىڭ پروبلەمالارى شەشىلمەي تۇرعان بولسا, ەندى وعان گرۋزيا مەن رەسەي اراسىنداعى, قالا بەردى بالقان ەلدەرىندەگى جاڭا پروبلەمالار دا قوسىلدى. وسىنىڭ ءبارى ەۋروپا قاۋىپسىزدىگىنە كەرى اسەرىن تيگىزەتىن جاعدايلار ەمەس پە؟ سوندىقتان ەقىۇ ءوزىنىڭ ەجەلگى ءداستۇرىن قولعا الىپ, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ءبىرىنشى كەزەكتە كوڭىل ءبولۋى كەرەك. ونىڭ ىشىندە اۋعانستان ماسەلەسىن رەتتەۋ دە بار.
سونىمەن قاتار, ۇيىم شەڭبەرىندەگى ەلدەردە ەكونوميكالىق تەكەتىرەستەرگە دە جول بەرىلىپ وتىر. ماسەلەن, رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى گاز پروبلەمالارى – ۇيىمنىڭ ارالاسۋىن قاجەتسىنەتىن پروبلەمالاردىڭ ءبىرى. ويتكەنى, بۇلار دا ءتۇپتىڭ تۇبىندە قاۋىپسىزدىككە كەرەعار ماسەلەلەر تۋىنداتۋى مۇمكىن. قورىتا ايتقاندا, ەقىۇ-نىڭ ومىرگە كەلگەندەگى فيلوسوفياسى, ونىڭ يدەولوگياسى, ماقساتتارى ءداستۇر رەتىندە قالۋى جانە ول العا قاراي ىلگەرىلەتىلۋى كەرەك. ونىڭ ەڭ باستىلارى – الەمدەگى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, ول ءۇشىن بارلىق مەملەكەتتىڭ تەپە-تەڭدىگىن قالىپتاستىرۋ كەرەك, استامشىلىقتى بولدىرماعان ءجون. بارلىق ءماسەلەنىڭ كونسەنسۋسپەن شەشىلەتىندىگى دە سول ءداستۇردىڭ ناتيجەسى ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. مەن ەلباسىنىڭ وسىعان نازار اۋدارعانىن وتە ورىندى سانايمىن. بۇل تۇجىرىمنىڭ كەلەشەككە دە وڭ ىقپال ەتەتىنى كۇمانسىز.
ميروسلاۆ گەرماشەۆسكي:
قازاقستاننىڭ توراعالىققا قول جەتكىزگەنىنە قۋانىشتىمىن
قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋىنە وراي پولشا رەسپۋبليكاسىنىڭ العاشقى ۇشقىش-كوسموناۆى, گەنەرال ميروسلاۆ گەرماشەۆسكي بىلاي دەيدى:
“مەن قازاقستان حالقىن جانە باسشىلىعىن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى توراعالىقتىڭ باستالۋىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. قازاقستانمەن مەنى اسا جىلى ەستەلىكتەر مەن باياعىدان كەلە جاتقان دوستىق قاتىناستار بايلانىستىرادى.
مەن 30 جىل بۇرىن قازاق جەرىنەن عارىشقا اتتانعان العاشقى پولياك كوسموناۆى رەتىندە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ ءمارتەبەسىنە جانە وسىنداي قۇرمەتتى ميسسياعا قول جەتكىزگەنىنە وتە قۋانىشتىمىن. مۇنى مەن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءجۇزەگە اسىرىلىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ جاسامپازدىق پەن ىلگەرىلەتۋ ساياساتىنا سەنىم ءبىلدىرۋىنىڭ بەلگىسى دەپ بىلەمىن. قازاقستان سوڭعى جىلدارى دەموكراتيا مەن ەكونوميكالىق رەفورمالاردى دامىتۋ جولىندا سەنىمدى تۇردە ادىمداپ كەلەدى, ال ءسىزدەردىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋلەرىڭىز تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنداعى جەتىستىكتەرىنىڭ شىڭىنا اينالدى.
پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ تەلەۇندەۋىندەگى سەنىم, ءداستۇر, اشىقتىق جانە توزىمدىلىك اتتى ءتورت قاعيدات قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ مازمۇنىن ءدال سيپاتتايدى, ءارى ەقىۇ-داعى توراعالىقتىڭ ۇرانى رەتىندە ەلىڭىز ءۇشىن ولاردىڭ ەرەكشە باسىمدىققا يە بولاتىندىعىن بايقاتادى.
قازاقستانداعى دەموكراتيالىق دامۋ ءۇردىسىن جانە ەلىڭىزدىڭ الەمدىك قارجى داعدارىسىنا ناتيجەلى تۇردە توتەپ بەرۋىن پولشاداعى دوستارىڭىز قىزىعۋشىلىقپەن باقىلاۋدا. ەقىۇ-نىڭ توراعاسى لاۋازىمىندا ۇيىمنىڭ بارلىق مۇشە مەملەكەتتەرىنىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋدە قازاقستانعا تولايىم تابىس تىلەيمىن”.