وتەجان الشىمباەۆ اقساقال تۋرالى وي-تولعاۋ
«تۇتقا», «ەل تۇتقاسى» دەگەن قازاقتىڭ قاسيەتتى سوزدەرى وزدەرىنىڭ تەرەڭ ماعىنالى, قاسيەتتى ۇعىمدارىمەن ماعان تىم ەرتەدەن تانىس ەدى. ەلگە تۇتقا بولا الارلىق قايراتكەر مەملەكەت دارەجەسىنە قانداي قاجەت بولسا, جەكە ايماقتارعا, ءتىپتى شاعىن اۋىلعا دا سونشالىقتى قاجەت ەكەنىن بايقاپ ءجۇرمىز. ولارسىز ەل ەل بولا المايدى ەكەن.
مەن وسى ماقالادا سونداي ادامداردىڭ ءبىرى تۋرالى ايتپاقپىن. بۇل كىسى قيىن كەزدە ماڭعىستاۋ بۇيداسىنىڭ ءبىر شەتى قولىندا بولعان, حالقىمىزدىڭ مۇڭى مەن زارى جۇرەگىنەن وتكەن قايراتكەر بولاتىن.
...1958 جىلى ونجىلدىق مەكتەپتى اياقتاپ, وسى ولكەدە ماماندىق الۋعا مۇمكىندىك بەرگەن العاشقى وقۋ – جۇرگىزۋشىلىك كۋرسقا تۇستىك. ونى 1959 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ءبىتىرىپ, تاۋشىق اۆتوبازاسىنا از عانا ۋاقىت, ودان ماڭعىستاۋ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە جۇرگىزۋشى بولىپ ورنالاستىم. ماڭعىستاۋداي بايتاق ەلدى باسقارىپ وتىرعان اۋداندىق پارتيا كوميتەتى باسشىسىنىڭ جاپ-جاڭا گاز-69 ماشيناسىنا يە بولۋ جاس بالا ءۇشىن ماقتانارلىق دارەجە ەدى.
وسى جەردە وقىعان, ءبىلىمدى اعالاردان تاربيە الىپ, ادامدارعا, جاس جىگىتتەرگە ارتىلار سەنىم ءتۇرلەرىمەن تانىس بولا باستادىق. كىسىلىك مەكتەپتەن وتكەندەي بولدىق...
ماڭعىستاۋلىقتار قازاقستاننىڭ ەڭ قيىر شەتىندە جاتقان تەمىر جولى مەن اۆتوموبيل جولى جوق, راديوسى مەن تەلەفونى دا تۇسىنىكسىز, سۋى مەن وتىنى دا تاپشى, وزەن اقپايتىن, ەگىن شىقپايتىن جەردە ءومىر سۇرەتىن جاندار. بىراق ولاردىڭ وزدەرىنە دە, ءوز ولكەسىنە دە وكپەسى جوق بولاتىن. قاجەت بولسا ەلىن قورعاۋ ءۇشىن قولىنا نايزاسىن الىپ زەڭبىرىككە قارسى شاباتىن بابالارىمىز سولاي وتكەن. ءيا, پاتشا وكىمەتىنە قارسى 1870 جىلعى يسا-دوسان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى بىرنەشە رەت بولعان «ادايلار كوتەرىلىسى», 1988 جىلعى «جاڭاوزەن ەرەۋىلى» سەكىلدى قوزعالىستار حالقىمىزعا تاۋەلسىزدىك پەن ۇلت نامىسى سياقتى قاسيەتتى ۇعىمداردى ەسكە سالۋمەن بولدى ەمەس پە. بۇل وقيعالار حالىق بولمىسىن سەرگەك ۇستاۋعا قالىپتاستىردى...
وسىنداي توڭكەرىسشىل مىنەزدەرىنىڭ اسەرىنەن بولسا كەرەك, كەڭەس وكىمەتى ماڭعىستاۋ ايماعىنا ءبىرىنشى باسشىلاردى كىلەڭ باسقا جاقتاردان قويدىراتىن ەدى. ءۇشىنشى, كەيدە ەكىنشى دارەجەدەگى باسشىلار عانا جەرگىلىكتى ادامداردان تاڭدالاتىن... سولاردىڭ ءبىرى وتەجان الشىمباەۆ اعا ەدى. مەن جۇرگىزۋشى بولىپ ورنالاسقان كەزدە وتەكەڭ ماڭعىستاۋ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى-تىن.
ءبىز وتەجان اعانى سول 1960 جىلدان بەرى بىلەمىز. وسى ەلۋ جىل ىشىندە العىرلىعى مەن ساياساتكەرلىگى, ءبىلىمى مەن ونەرى ارقاسىندا وتەكەڭ ءوز ەلىنىڭ شىلبىرىنان قول بوساتقان ەمەس. ول ۇستاعان تىزگىن حالقىنىڭ تىنىسىن تارىلتپادى, قامشىسى حالقىنىڭ ساۋىرىنا باتپادى.
ول تەك قانا اكىم ەمەس – حالقىنىڭ اقىلشىسى دا, ەل ونەرىنىڭ قامقورشىسى دا بولا بىلگەن كىسى. شەشەن دە, ويلى سويلەيتىن وتەجان اعا باسقا ونەرلەردەن دە قۇر بولمايتىن. مەن بىلگەندە وتەكەڭ الدىمەن اقىن بولاتىن. جەرگىلىكتى جىر سۇلەيى ساتتىعۇل جانعابىلوۆ ولەڭدەرىن اۋەلى وسى كىسى وقىپ, پىكىرىن بىلەدى ەكەن دەپ ەستيتىنبىز. وتەكەڭ اقىندىق قالامىن جاسى توقسانعا كەلگەن قازىرگى شاعىندا دا قولىنان تۇسىرگەن جوق. ول تەك اقىن ەمەس, ونەر زەرتتەۋشىسى, ساراپشى دا.
ءبىر كۇنى ماشينا ىشىندە كەلە جاتىپ قاسىنداعى كىسىگە (كىم ەكەنىن ۇمىتىپپىن) قۋاندىق شاڭعىتباەۆ دەگەن اقىننىڭ ولەڭىن جاتقا ايتىپ, تاڭدانا, اسەرلەنە تالداپ كەلە جاتقانى ەسىمدە قالىپتى. وتەكەڭنىڭ: «قۋاندىق اقىن تاماشا ليريك قوي», دەپ تامسانعانى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. مۇمكىن, كەيىن اقىن اتانعان بىزگە, ولەڭ وقۋدىڭ ادام جانىنا كەرەكتىگى, وقىپ قانا قويماي, ءار ءسوزدىڭ ءدامىن الا ءبىلۋ قاسيەتى اسىلى, وسى وتەكەڭنەن جۇققان بولار؟..
ءبىز بىلەتىن وتەكەڭ جاس بولىپ كورمەگەن سەكىلدى. جىگىت كەزىن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارپالىسىمەن وتكىزگەن ول ەلىنە بىردەن ەرجەتىپ ورالعانداي. قالاي جاس بولسىن؟ جاستىق قىزىعىن قىزىقتاتار زامانى بولدى ما؟ توڭكەرىس, ونىڭ سوڭىنان ەل باسىنا تۇسكەن زاۋال جىلدار, سوعان ىلە-شالا جالعاسقان سوعىس, شىبىنداي قىرىلىپ جاتقان زامانداستارىنىڭ تاعدىرى – وسىلاردىڭ بارلىعى ويلى كىسىنى جاستىق جايباراقاتتىقتان ەرەسەكتىك سەرگەكتىككە بىردەن كوتەرىپ تاستاعان بولار. باسقا تۇسكەن زامان ويرانى مەن وكىمەت وزبىرلىعى تالاي-تالاي ويلارعا دا جەتەكتەمەدى دەيمىسىڭ؟
...ءبىز بىلەتىن وتەكەڭ قاتە باسىپ تا كورمەگەن بولار. ولاي ىستەۋگە قاقىسى دا بولماعان سەكىلدى. تۋعان جۇرتى وكىمەتتىڭ قاھارىنا ۇشىراپ, بۇل ەلدەن باسشىلىققا ادام ۇسىنىلىنباسىن دەپ قۇپيا قاۋلى شىعارىپ, ۇزاق جىلدار بويى كىم قاشان قاتە قادام باسادى دەپ اڭدىپ وتىرعان اجداھانىڭ اۋزىندا ءومىر سۇرگەن جانعا ءبىر قادامىن قاتە باسۋعا بولا ما؟
...ءبىز بىلەتىن وتەكەڭ بايلىققا دا قىزىقپاعان سەكىلدى. تۇركىمەنستان قۇمدارىنان استراحان مەن اتىراۋعا دەيىنگى, كاسپي تەڭىزىنەن ارال تەڭىزىنە دەيىنگى كەڭ القاپتى مەكەندەپ جاتقان باۋىرلارىنىڭ ءوز مالىن ءوزى ازىق ەتە الماي, ءتىپتى اڭىنا دەيىن اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان زاماندا ءبىر شاڭىراقتىڭ ەمەس, تۇتاس ەلىنىڭ اشقۇرساق ءومىر سۇرگەن كەزى دە ونىڭ كوز الدىندا ءوتىپ ەدى.
ءبىر وتىرىستا ءبىر قويدىڭ ەتىن جالعىز ءوزى تۇگەل تاۋىسىپ كەتە بەرەتىن ەرلەرىنىڭ ءبىر تويىنىپ تاماق ىشە الماعانى ويلى كىسىنىڭ جانىنا باتپادى دەيمىسىڭ؟ قىز-كەلىندەرىنىڭ, اپا-جەڭگەلەرىنىڭ ءيىنى ءبىر بۇتىندەلمەي, جىرتىق كۇپىمەن ءومىرىن وتكىزگەنى ونىڭ جانىن جارالامادى دەيمىسىڭ؟
مۇنداي جاعدايلار ازامات رەتىندە وتەكەڭنىڭ تالاي رەت جانىن دا جارالاعان, ەل باسشىسى رەتىندە تالاي رەت ارىن دا ازاپتاعان بولار.
باسقا جۇرت جاپپاي جوعارى ءبىلىم الىپ جاتقاندا قيان شەتتە قالعان بۇل ولكەنىڭ نەبىر تالانتتى جاستارىنىڭ قوي سوڭىندا ءجۇرۋى دە ەل باسشىسىنىڭ ساناسىنا سالماق تۇسىرمەدى دەيمىسىڭ؟
وتەكەڭە ومىردەن وسىنداي «سىباعالار» ءتيدى. ول بار ءومىرىن حالقىمەن بىرگە ءومىر اۋىرتپالىعىن ارقالاي ءجۇرىپ وتكىزدى. سونىمەن بىرگە ارقاسىندا تۇرمىس جۇگى بولعان وعان ەلدىڭ جۇباتۋشىسى ءارى قامقورشىسى بولۋ مىندەتى قوسا جۇكتەلدى.
ءوز وشاعىمىزدان ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەلىك...
ماڭعىستاۋ ەلىنىڭ 60-شى جىلداردان باستاپ جاعدايى تۇزەلە باستاعان بولاتىن. جەتىباي مەن وزەن مۇنايى حالىققا كيىم بولىپ يىعىنا جابىلىپ, نان بولىپ قارنىن تويعىزىپ, اقشا بولىپ قالتاسىنا قۇيىلىپ جاتتى. شارۋالارعا دا ازدى-كوپتى مال بىتە باستادى. ءبىزدىڭ اكەمىز سول جىلدارى «جىلقىلى باي» اتانىپ, جاڭاوزەن قالاسى ماڭىندا تۇراتىن. مال وكىمەت رۇقسات ەتكەن مولشەردەن كوپ بولماۋعا ءتيىس. تىركەلگەن تۇياققا شارۋا «ەت سالىعىن» تولەيدى. وكىمەتتىڭ ەت جوسپارىن ورىنداۋ – باسشىلار ءۇشىن زاڭ.
وتەجان الشىمباەۆ سەكىلدى ويلى باسشىلار جەكەشە مەن وكىمەتتىڭ قامىن جاراستىرا ويلايتىن. ءبىر جولى اكەم وتەكەڭنىڭ سۇراۋى بويىنشا (جاڭاوزەن قالاسىنىڭ جوسپارى ورىندالماي جاتسا كەرەك) ەكى تونناعا جۋىق ەت تاپسىرعانىنا ء(ۇش جىلقى, ءبىر تۇيە) كۋا بولىپ ەدىم. وتەكەڭ ريزاشىلىعىن بىلدىرگەندە اكەم: «بۇل مالدار سىزدەردىڭ ارقالارىڭىزدا ءوسىپ, كوبەيىپ جاتىر. ميليتسيا جىبەرىپ, كۇندە قوقاڭداپ وتىرساڭ, بايتال تۇگىل باس قايعى بولار ەدى. قايتا سىزدەرگە راحمەت, جەرگە يە, ەلگە تۇتقا بولا الدىڭىزدار», – دەپ جاۋاپ قاتىپ ەدى.
ول كەزدە كوپ مال ۇستاۋعا تىيىم سالىنعان. زاڭدى ورىنداۋ وتەكەڭ سەكىلدى جەرگىلىكتى وكىمەت ادامدارىنىڭ قولىندا. مەنىڭ اكەم سەكىلدى ازدى-كوپتى مالى بار جەكەشەلەر قوزى-لاعى جوق تانىستارىنىڭ اتتارىنا جازدىرىپ, وكىمەت زاڭىن اينالىپ ءوتىپ جاتاتىن. وتەكەڭدەر سوعان جول بەرەتىن.
ءبىرىنشى رەت وتەكەڭدى «ەل تۇتقاسى» دەگەن ءسوزدى مەن اكەمنەن سول كەزدەردە ەستىپپىن. و كىسىنىڭ ءتۇسىنىگىنشە, ەل بيلىگى وتەكەڭ سەكىلدى كىسىلەردىڭ قولىندا تۇرعاندا وكىمەت قاھارى دا, زاڭ قاتتىلىعى دا, زامان دا قاۋىپتى ەمەس ەكەن. زاڭدى دا, زاڭنان اۋىتقۋشىلىقتى دا اقىلمەن باسقارا بىلسە – بيلىك باسىنداعى قايراتكەر ونەرى سول ەكەن. سونداي جاندار «ەل تۇتقاسى» اتالادى ەكەن...
ءومىر بويى ەل باسقارسا دا حالقىنان دا, وكىمەتتەن دە ءبىر اۋىز قارعىس ەستىمەي, وسى جىلى توقسانىنا جەتكەن وتەكەڭ اسىلى, وتە ونەرلى جان بولسا كەرەك. قازاق بايتاعىندا كەيبىر ۇرداجىق باسشىلاردىڭ: «اناۋ ماعجاننىڭ ولەڭىن وقىپتى, مىناۋ بۇقاردىڭ ءسوزىن توقىپتى...» – دەپ ايىپتاپ, تالايدى جەر اۋدارتقان مىسالدارى تولىپ جاتىر ەمەس پە؟
ماڭعىستاۋ جەرى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ دە, سان قىرلى ونەرىنىڭ دە قايماعى بۇزىلماي, مىناۋ ەگەمەن زامانىمىزعا امان جەتكەنىن ءبىز ماقتان تۇتامىز. ولار ەندى قازاق بولمىسىن قايتادان قالىپتاستىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ جاتىر. اۋليەلى جەردى ءبىر كورىپ قايتۋعا, بەكەت اتا سەكىلدى كيەلى بابا باسىنا سوعىپ رۋحاني تازارىپ قايتۋعا بار قازاق بالاسى نيەتتى.
بۇل قۇبىلىستى ءبىز تەگىن نارسە دەپ ويلامايمىز. حالىق مۇراسىن, ەل كيەسىن اللا تاعالانىڭ العاشقى بەرگەن قالپىندا ۇستاپ تۇرعان, ساقتاپ قالعان ءبىر كۇش بار ەدى. سول كۇش, سول كيە وتەجان الشىمباەۆ سەكىلدى حالىق اراسىنان شىعىپ, حالىقتىڭ مۇڭى مەن قاسىرەتىن قانىپ ىشكەن, ءوز باسىنا حالىق مۇقتاجىنان باسقا ەشتەڭە ىزدەمەگەن اسىل ازاماتتارىنىڭ ەڭبەگى دەپ ويلايمىز...
ماڭعىستاۋ كەڭەستىك زامان كەزىندە بۇرىن اقىنى بولماعان ەل سەكىلدى ەدى. باسپا بەتتەرىنەن, تەلەراديو حابارلارىنان ماڭعىستاۋلىق ءبىر دە ءبىر اقىننىڭ اتى اتالمايتىن. تەك قانا كوزدەرى ءتىرى بولعاسىن ساتتىعۇل مەن تۇمەن اقىندى ەل امالسىز تانيتىن.
ساتەكەڭ وتەجان اعاعا كەلىپ تۇراتىن, ۇزاق اڭگىمەلەسەتىن. ءبىر جاققا بارعىسى كەلسە وتەكەڭنەن: «ماعان سايىندى بەرشى», - دەپ مەنى سۇراپ الاتىن.
وتەكەڭ – جان-جاقتى ونەرلى ادام. سوندىقتان بولار, بارلىق ونەرلى ادامدار تەك قانا وتەجان اعانى جاعالاۋشى ەدى. ماڭعىستاۋ جەرىمەن تانىسۋعا كەلگەن تولەگەن ايبەرگەنوۆ پەن ءشامشى قالداياقوۆ سەكىلدى ازاماتتار وتەكەڭدى اعالاپ وتكەنى تەگىن ەمەس.
وتەكەڭنىڭ ءوزى دە جاسى توقسانعا كەلگەنىنە قاراماستان قولىنان اقىندىق قالامىن ءالى كۇنگە تۇسىرگەن جوق. سەزىمى ءالى كۇنگە جۇرەكتەن جىر تۋعىزا الارلىق, ويى پروبلەمالىق ماقالالار تۋعىزا الارلىق دارەجەدە.
وتەكەڭنىڭ دومبىرانى جاقسى تارتاتىنىنا دا تالاي رەت كوزىمىز جەتكەن. جۇرت اۋزىندا ول كىسىنىڭ دومبىراسى تۋرالى ءبىر ءازىل اڭگىمە دە بار.
وتەكەڭ ءۇيىنىڭ ءتورى قوناقتان بوساماعان. ءبىر كۇنى قوناقتارىنىڭ كوزىنشە ءبىر بالاسىنا: « ۇلىم, انا دومبىرانى الىپ بەرشى. مەنى دە ءبىر رەت رەتى كەلگەندە جۇمسارسىڭ», – دەپتى. سوندا الگى ۇلى: «اكە, جۇمساعانىم سول بولسىن, دومبىراڭدى ءوزىڭ الا سالشى», دەپ وتىرعان قوناقتاردى كۇلكىگە قارق قىلسا كەرەك. وسى ءبىر مىسال اڭگىمەنىڭ ءوزى وتەكەڭ شاڭىراعىنداعى جاراسىم تۋرالى تولىق حابار بەرگەندەي.
1961 جىلى وتەكەڭ ەكەۋمىز اقتاۋعا جولعا شىقتىق. تاۋشىق پەن اقتاۋ اراسى 100 شاقىرىم. جول جوق. اركىم بىلگەنىمەن, كورگەنىمەن تاۋىپ بارادى. كۇن تۇمان, ب ۇلىڭعىر بولاتىن. شاتقا جەتتىك. مەن وڭ جاق بەتكە قيىستاي بۇرىلا بەرىپ ەدىم, وتەكەڭ باسقا جولدى نۇسقادى. مەن ءوز جولىمنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەۋگە تىرىسىپ جاتىرمىن. سول كەزدە وتەكەڭنىڭ تابان استىندا:
باتىر سايىن, ەر سايىن
شاتقا كەلىپ شاتاستى.
جول مىناۋ دەپ مەنىمەن
قايتا-قايتا تالاستى.
ون شاقىرىم, مال قورا
سوناۋ تۇرعان جار استى.
جاس جىگىتكە سايىنجان,
ۇلكەندى تىڭداۋ جاراس-تى...
– دەپ سارناتىپ بەرگەنى عوي.
ءوزى راحاتتانا ك ۇلىپ الىپ, شۇبىرتىپ ولەڭىن ءالى دە ايتىپ جاتىر, ايتىپ جاتىر. مەنىڭ ەسىمدە وسى جولدارى عانا ساقتالىپ قالىپتى. ءسويتىپ, مەنى قاتتى ۇيالتقان ەدى.
ماڭعىستاۋ – بۇ زاماندا ءار ءسوزى التىنعا باعالانىپ جاتقان ابىل, نۇرىم, اقتان, قالنياز, ارالباي, قاشاعان سەكىلدى ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن اقىنى بار ولكە. ولكە اقىندارىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى اۋزىنا اۋەلى اللاسى ءتۇسىپ, ءسوز ىشىندە ءدىني ۇعىمدارعا كوبىرەك ءمان بەرەتىن بولسا كەرەك. ءدىني بىلىمدەرىن ءبىر-بىرىمەن جارىستىرا, ءومىرلىك كوزقاراستارىن تانىتىپ, سالىستىرا وتىراتىن اقىندار. سول سەبەپتى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ءبىزدىڭ ەلدىڭ اقىندارى وقىلمادى. وقۋلىقتارعا كىرگىزىلمەدى.
ال حالىقتىڭ تاس ونەرى مەن قولونەرى قاجەتسىز شارۋاعا سانالدى. بىراق حالىق وتەكەڭ سەكىلدى «ەل تۇتقا» دەپ اتالاتىن ازاماتتارىنىڭ ارقاسىندا ۇلى جاراتقان سىيلاعان ونەرى مەن قاسيەتتەرىن ساقتاپ قالىپتى. قازىر سول ونەرى قۇردىمعا كەتىپ قالماي, جاس ۇرپاعىنا تابىستالىپ جاتىر. بۇندايدا قازاق: «ولگەن ءتىرىلدى, وشكەن جاندى», – دەيدى.
ەندىگى كەزەك جاستار, سىزدەردىكى! ولە جازداعانداردى ءتىرىلتىپ الىڭدار, وشە جازداعاندى لاۋلاتا بەرىڭدەر. ول ءۇشىن سەندەرگە, تەك قانا, اتا-بابا ءۇردىسىن ساعىنار, اتا-بابا ارۋاعىن قۇرمەت تۇتار جۇرەك كەرەك. ءوزىم دەگىزەر وزىمشىلدىك ەمەس, ەلىم دەگىزەر كوسەمشىلدىك قاجەت, دەر ەدىم مەن.
وتەكەڭدەر ەل الدىنداعى مىندەتىن ابىرويمەن اتقاردى, ەندى تەك قانا سولاردىڭ جولىن جالعاستىرا بەرۋ, دامىتا بەرۋ – جاستاردىڭ مىندەتتەرى, دەيمىز.
سايىن نازاربەك ۇلى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
ماڭعىستاۋ وبلىسى.