تولعاقتى ماسەلەلەر قاشاندا باقىلاۋدا
مەملەكەتتىڭ قارقىندى دامۋى ءۇشىن ءار ءوڭىر بەلگىلى ءبىر تالاپ ۇدەسىنەن شىعا ءبىلۋى ءتيىس. بۇل ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدەرىنىڭ, ياعني جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ ءبىلىكتىلىگى مەن ولاردىڭ اتقارىپ وتىرعان جۇمىستارىنىڭ جۇيەلىلىگىمەن ولشەنەتىنى ءسوزسىز. سوڭعى ۋاقىتتا جىل سايىنعى داستۇرگە اينالعان اكىمدەردىڭ حالىق الدىنداعى ەسەپ بەرۋى – وسى ماقساتتى كوزدەيدى.
استانا قالاسىنداعى ەسىل اۋدانىنىڭ اكىمى قايرات جاڭابەرگەنوۆتىڭ اتالعان اۋداننىڭ 2009 جىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا قاتىستى ەسەپتىك كەزدەسۋىندە حالىق كوكەيىندەگى ماڭىزدى ماسەلەلەر جان-جاقتى ايتىلىپ, بولاشاققا باعىت-باعدار جاسالدى. بۇل كەزدەسۋگە استانا قالالىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى ۆلاديمير رەدكوكاشين, استانا قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي حوروشۋن, سونداي-اق ورتالىق اتقارۋشى ورگاندارعا قاراستى قالالىق باسقارمالار جەتەكشىلەرى قاتىستى. بۇل كۇنگى اكىمنىڭ ەسەپتىك كەزدەسۋىنە حالىق تا كوپ جينالدى.
ەسىل اۋدانى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن 2008 جىلدىڭ 5 تامىزىندا قۇرىلعان-تىن. دەسەك تە, قۇرىلعانىنا از عانا ۋاقىت بولعان بۇل اۋداننىڭ الدىندا تۇرعان ماقسات-مىندەتتەر وراسان. مۇنى اۋدان اكىمى قايرات جاڭابەرگەنوۆتىڭ حالىق الدىنداعى ەسەپتى كەزدەسۋىندە ايقىن اڭعاردىق. ياعني, بۇگىندە جاس اۋدانعا ارتىلار جاۋاپكەرشىلىك جۇگى اۋىر-اق. ارنايى ستاتيستيكالىق مالىمەتكە سۇيەنەر بولساق, قازىرگى تاڭدا ەسىل اۋدانىنداعى حالىقتىڭ جالپى سانى 180 مىڭعا جۋىقتايدى ەكەن. ال سول ءبىرنەشە مىڭداعان حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن تۇرمىس-ءتىرشىلىگىنىڭ قاي دەڭگەيدە بولاتىنى ەندىگى كەزەكتە اۋدان اكىمىنىڭ قارىم-قابىلەتىنە تىكەلەي بايلانىستى.
“ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اكىمدەردىڭ تۇرعىندار الدىنداعى ەسەپ بەرۋى 6 جىل بويى جاقسى داستۇرگە اينالىپ كەلەدى. بۇل – ءبىرىنشى كەزەكتە اتقارۋشى بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى ءۇنقاتىسۋعا قۇرىلعان شارا. سول سەبەپتى, مۇنداي كەزدەسۋلەردە ءبىز ءوزىمىزدىڭ اتقارعان جۇمىستارىمىزعا ءسىزدەر ارقىلى سىن كوزبەن قاراپ, بولاشاققا جوسپار جاساۋعا ءمۇمكىندىك الامىز, – دەدى قايرات مىرزاحان ۇلى ءوز سوزىندە. – وتكەن جىل الەمدى تەگىستەي جايلاعان داعدارىس تولقىنىنىڭ كۇش الۋىمەن ەرەكشەلەنگەنى بەلگىلى. بانك جۇيەسىندەگى قارجى كولەمىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى قۇرىلىس يندۋسترياسى جانە كەيبىر ءىرى ونەركاسىپ ورىندارى توقتاپ قالدى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە جۇمىس قارقىنىن دا ەداۋىر تومەندەتتى. وسىنىڭ سالدارىنان جۇمىس ورىندارى مەن جالاقى ءمولشەرى قىسقارىپ, حالىقتىڭ تولەم قابىلەتتىلىگى ازايدى, شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارىنىڭ ءونىمدەرى مەن قىزمەتتەرىنە دەگەن سۇرانىس كۇرت ازايدى”. وسىلاي دەي كەلە ق.جاڭابەرگەنوۆ بۇل ءوز كەزەگىندە قالا قازىناسىنىڭ كىرىس بولىگىن ءتومەندەتپەۋ ءۇشىن كەيبىر بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى قىسقارتىپ, كەيىنگى جىلدارعا اۋىستىرۋعا اكەلىپ سوققاندىعىن, الايدا مەملەكەتتىڭ دەر كەزىندە قولعا العان شارالارى داعدارىستىڭ بەتىن قايتارۋعا سەپ بولعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. ء“ماسەلەن, ەلباسىنىڭ ستراتەگيالىق ساياساتى ارقاسىندا بىرقاتار ماڭىزدى باعدارلامالار قولعا الىندى. سولاردىڭ قاتارىنا “جول كارتاسى” باعدارلاماسىن جاتقىزۋعا بولادى. بۇل جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس ماسەلەسىندە ۇلكەن ءرول اتقاردى”, دەدى اۋدان اكىمى. ونىڭ ايتۋىنشا, “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا اۋداندى قارجىلاندىرۋ 496 ملن. 510 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان ەكەن. بۇل رەتتە ءار ءتۇرلى قوعامدىق جۇمىسقا 324 ادام تارتىلعان. اۋدان اۋماعىن اباتتاندىرۋدا ايتارلىقتاي شارۋالار اتقارىلعان.
بۇدان كەيىن اۋدان اكىمى ءوز ءسوزىندە قۇرىلىس سالاسىندا اتقارىلعان جۇمىستارعا دا توقتالىپ ءوتتى. ماسەلەن, 2009 جىلى ەسىل اۋدانى بويىنشا بارلىعى 44 جاڭا نىسان بوي كوتەرىپتى. ولاردىڭ اراسىندا “وليمپ پالاس”, “اقجايىق”, №3 قالا قۇرىلىسى كەشەنى سەكىلدى ءبىرقاتار تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى بار. “ەلوردانىڭ 11 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا بىرنەشە بىرەگەي نىساندار اشىلدى. ولار 30 مىڭ ورىندىق جابىق ستاديون, رەسپۋبليكالىق جەدەل-جاردەم مەديتسينالىق عىلىمي ورتالىعى, “قازاقستان تەمىر جولى” ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ اكىمشىلىك عيماراتى. ال تاۋەلسىزدىك كۇنىنە وراي 3500 ورىنعا ارنالعان “قازاقستان” امبەباپ كينوكونتسەرت زالى, “ازيا پارك” ساۋدا جانە ويىن-ساۋىق ورتالىعى, ايەلدەر كونسۋلتاتسياسى بار پەرزەنتحانا اشىلدى”, دەدى اكىم ءوز سوزىندە. وسىلاي دەي كەلە قايرات مىرزاحان ۇلى ەسىل – استانانىڭ ورتالىق, ەليتالىق جانە نەگىزگى اكىمشىلىك اۋدانى بولعاندىقتان, وزدەرىنە قويىلار تالاپ تا جوعارى ەكەندىگىن باسا ايتتى.
ق.جاڭابەرگەنوۆ اۋدان تۇرعىندارىنا ونوماستيكالىق باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار ءجونىندە دە بايانداپ بەردى. ماسەلەن, جاس اۋداننىڭ نومىرلەنگەن كوشەلەرى بۇعان دەيىن اتاۋسىز بولىپ كەلگەندىكتەن, 2009 جىلى اۋدان بويىنشا 83 كوشەگە اتاۋ بەرىلىپتى. ال وسى جىل ىشىندە اۋدانعا قاراستى ۇيلەردىڭ جاقتاۋلارىنا 689 دانا انشلاگ ورناتىلعان. بۇل ءوز كەزەگىندە ءورت ءسوندىرۋ, جەدەل مەديتسينالىق كومەك سەكىلدى قىزمەت تۇرلەرىنىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتكەن.
ءوزىنىڭ ەسەپتىك بايانداماسىندا اۋدان اكىمى الەۋمەتتىك سالا بويىنشا باسى قايىرىلعان ءىس-شارالار ءجونىندە دە اقپار بەرىپ ءوتتى. ءماسەلەن, اۋداندا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ينتەللەكتۋالدى مەكتەبىن قوسا ەسەپتەگەندە 5 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ ورنالاسقان. بولاشاقتا ولاردىڭ قاتارىن ۇلعايتۋ باستى نازاردا تۇر. بۇعان قوسا ەسىل اۋدانىندا كوپ بالالى انالار, از قامتىلعان وتباسىلار, مۇگەدەكتەر, زەينەتكەرلەر سياقتى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك توپتارىمەن جۇمىس ىستەۋگە باسا نازار اۋدارىلىپ كەلەدى ەكەن.
بۇل كۇنگى كەزدەسۋ كەزىندە اكىم اۋدان الدىندا ءالى دە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر تۇرعاندىعىنا دا توقتالا كەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋداندا بالاباقشا مەن مەكتەپتەر, مەملەكەتتىك سپورت كەشەندەرى مەن ەمحانالار جەتىسپەيتىن كورىنەدى. وسىعان ءسايكەس, 2010 جىلى 4 جاڭا بالاباقشا قۇرىلىسى اياقتالماق. بۇعان قوسا, 1200 ورىندىق 2 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلەتىن كورىنەدى.
ەسىل اۋدانى اكىمىمەن كەزدەسۋ كەزىندە تۇرعىندار دا كوكەيلەرىندە ءجۇرگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىمەن ءبولىسۋگە مۇمكىندىك الىپ, وزدەرىن تولعاندىرعان ساۋالدارىن دا قويىپ جاتتى. ءبىر بايقاعانىمىز, اۋدان حالقىن كوبىنەسە الەۋمەتتىك جاعداي مازالايدى ەكەن. ماسەلەن, كەزدەسۋدە مۇگەدەك بالالاردىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگى, قالادان شەتكەرىرەك ورنالاسقان ەسكى ۇيلەردىڭ ەشبىر تالاپقا ساي كەلمەيتىنى, مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, تۇرعىندار “7 بوشكە” دەپ اتاپ كەتكەن تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ تالاپ ۇدەسىنەن شىقپاۋى, “تريۋمف استانى” سەكىلدى تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىندەگى قىزمەت كورسەتۋ تاريفتەرىنىڭ تىم جوعارى ەكەندىگى جانە كەيبىر كوپ قاباتتى ەليتالىق ۇيلەرگە جىلۋدىڭ دۇرىس بەرىلمەۋى سەكىلدى ماسەلەلەر كولدەنەڭ تارتىلدى. اۋدان اكىمى ءوز كەزەگىندە بۇل ماسەلەلەردى ءوز باقىلاۋىندا ۇستايتىندىعىن جانە ولاردىڭ شەشىلۋىن ۇنەمى قاداعالاپ وتىراتىندىعىن جەتكىزدى. “ارينە, كوپتىڭ كوڭىلىن تابۋ وڭاي ەمەس. استانا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان جىلدان جىلعا قارقىندى دامىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى ماسەلەلەر دە كۇن سايىن تۋىنداپ جاتادى. وتكەن جىلى بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەر شەشىمىن تاپتى. بيىل دا كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە جەتەمىز دەگەن ۇمىتتەمىز”, دەدى ق.جاڭابەرگەنوۆ ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا.
ءلايلا ەدىلقىزى.
ەركىندىكتەردىڭ سەنىمى بەرىك
تالدىقورعان قالاسىنا قاراستى ەركىن اۋىلى مەن شاھاردىڭ اراسىن اعىندى قاراتال وزەنى ءبولىپ تۇر. وسىعان قاراماستان, “شىعىس” اۋدانىمەن قاتارلاس جاتقان اۋىلدىڭ وركەندەۋىن قالا ەكونوميكاسىنىڭ قارىشتى دامۋىمەن بايلانىستىرعان ءجون. ەلباسىنىڭ جارلىعىنا سايكەس بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ ەل الدىنداعى ەسەبىنە بايلانىستى ەركىن اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى نۇرلان سىدىباەۆ ايماقتاعى وتكەن جىلعى اتقارىلعان ىستەر ءجونىندە ەسەپ بەردى. ءتورت ەلدى مەكەننىڭ حالقى قاتىسقان جيىندى تالدىقورعان قالاسىنىڭ اكىمى ءساكەن جىلقايداروۆ باسقارىپ, تۇرعىنداردىڭ سۇراعى مەن تالابىنىڭ ەسكەرىلۋىنە وراي اشىقتىققا كوڭىل ءبولدى.
بۇگىنگى كۇنى اتالعان وكرۋگكە قاراستى ەلدى مەكەندەردى 14 مىڭعا جۋىق حالىق مەكەندەيدى. قارجى داعدارىسىنا قاراماستان, ەل ەكونوميكاسىنىڭ قالىپتى دامۋىنا بايلانىستى دەموگرافيالىق وسۋدە ىلگەرىلەۋشىلىك ورىن العان. ونىڭ ناقتى دالەلى وتكەن جىلى اتالعان ايماقتا 255 نارەستە ءومىر ەسىگىن اشسا, وسى جاقسىلىقتاردىڭ بارلىعىنا دا اكىمدىك تاراپىنان قولداۋ شارالارى جۇرگىزىلىپتى.
بۇگىندە حالىقتىڭ ومىرگە دەگەن بەلسەندىلىگى ارتىپ, قوعام دامۋىنا دەگەن ۇلەس-ىنتاسى ەسەلەنە تۇسكەن. اۋىل اكىمدىگىنە وتكەن جىلى مىڭنان استام ادام جەكە سۇراقتارى بويىنشا قابىلدانىپ, ەلباسى جولداۋىن حالىققا جەتكىزۋ, الەۋمەتتىك, اۋىلدى كوركەيتۋ, اباتتاندىرۋ, تاعى باسقا جۇمىستار بويىنشا ۇيىمداستىرىلعان جيىنداردىڭ كۇن ءتارتىبىنە قويىلعان ماسەلەلەرى وڭ شەشىلگەن.
تالدىقورعان اسەم استاناعا, ەركىن اۋىلى تالدىقورعانعا قاراپ بوي تۇزەپ, شاھار ىرگەسىندەگى اۋقىمدى اۋىلدىڭ جاڭارىپ-جاسارۋىنا نازار اۋدارىلعان. بۇگىندە اۋىل كەڭەيىپ, جەر تەلىمىن الىپ, ءۇي سالعانداردىڭ قاتارى ەداۋىر. ولاردىڭ اراسىندا اتامەكەنىنە ورالعاندار دا بار. كوكتەمدە كوشەلەردى كورىكتەندىرۋ ماقساتىندا ءارتۇرلى 1200 ءتۇپ اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلسا, قىس بويى جينالعان كۇل-قوقىس شىعارىلىپ, قۇرمانعازى, اقاجان ۇلى كوشەلەرىنە اسفالت توسەلگەن. تۇرعىنداردىڭ ءوتىنىشىمەن بىرنەشە كوشە تەگىستەلىپ, قيىرشىق تاس ءتوگىلىپ, كەنجەباەۆ, قازاقستان, قاراتال, مومىش ۇلى, گاگارين, تاعى باسقا كوشەلەر اعىمداعى جوندەۋدەن ءوتىپ, بۇل جۇمىستارعا تۇرعىندار دا اتسالىسقانى اتاپ ايتىلدى.
بۇگىنگى اۋىل حالقى تىرشىلىكتەرىنىڭ تىرەگى رەتىندە ءوز كاسىپتەرىن اشىپ, جىل بويى تەر توگىپ كەلەدى. اۋىلدىق وكرۋگتە 178 شارۋا قوجالىعى تىركەلسە, وتكەن جىلى 344 گەكتارعا ءداندى داقىل سەۋىپ, ءار گەكتاردان مول ءونىم جينالىپ, ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىسىن كورگەن. سونىمەن قاتار, حالىق ءتورت ت ۇلىك ءوسىرىپ, ءونىمدىلىگىن ارتتىرۋدا. كوبىنەسە ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن ءوز قولدارىمەن جاساعان ەركىندىكتەر قالا بيۋدجەتىنە دە قوماقتى قارجى اۋدارىپ, ناقتىلى ءىستەرىمەن تانىلعان. ارينە, ولاردىڭ وسىنداي ىرگەلى باستامالارى ارقىلى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني دامۋى دا وڭ شەشىمىن تابا باستاعان.
وتكەن جىلى قولعا الىنعان “جول كارتاسى” باعدارلاماسىمەن كوكتال ەلدى مەكەنىندەگى ورتا مەكتەپتىڭ اسحاناسى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, قۋات كوزىنە ارنالعان ترانسفورماتورلار ورناتىلعان. بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيە الۋىنا دا كوڭىل ءبولىنىپ, ءبىلىم ساپاسىنا دەگەن وڭ كوزقاراس قالىپتاسقان. ناتيجەسىندە اششىبۇلاق, المالى, №3 بولىمشە ساياجايلارىنان قاتىنايتىن وقۋشىلاردى مەكتەپكە تەگىن تاسىمالداۋ ماسەلەسى شەشىلگەنىن ايتۋعا بولادى. تالدىقورعان قالاسى مەن اۋىلدىڭ ارالىعىندا تۇرعىنداردىڭ سۇراۋى بويىنشا ۇلكەن اۆتوبۋستار ءبولىنىپ, جول قاتىناسى شەشىلگەن.
اۋىل اكىمى ەلدى مەكەندەردەگى الەۋمەتتىك جاعىنان جەتكىلىكسىز قامتىلعان 50-دەن استام وتباسى اتاۋلى كومەك, 137 ادام مەملەكەتتىك ءجاردەماقى, 359 ادام ارنايى مەملەكەتتىك جاردەماقى الاتىنىن ورتاعا سالىپ, ولاردىڭ كۇنكورىس دەڭگەيىن جاقسارتۋ ماقساتىنداعى جۇمىستاردىڭ شەشىمىن تاپقانىن جەتكىزدى.
اۋىل – حالقىمىزدىڭ التىن قازىعى, سالت-ءداسۇرىمىزدىڭ مايەگى ورنىققان مەكەن. دەمەك, مۇنداعى جاستاردىڭ ەڭبەككە دەگەن قۇلشىنىسىن ارتتىرۋ, تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسى دە ءاردايىم قالا اكىمىنىڭ قامقورلىعىمەن جاراسىم تاپقانىن كورۋگە بولادى. ەلدى مەكەندەردەگى مەكەمەلەرگە جاستاردى جۇمىسقا تارتۋ, ورنىقتىرۋ ماسەلەسى ءاردايىم نازاردا. وتكەن جىلى “ديپلوممەن – اۋىلعا” باستاماسىمەن ورتا مەكتەپكە 4 جاس مامان كەلىپ, ءشاكىرتتەردى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتۋدا. تۇرعىنداردىڭ بوس ۋاقىتىن كوڭىلدى وتكىزۋ, قوعامدىق ءومىرگە دەگەن بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى دە زەردەلەنىپ كەلەدى. مىنە, وسىنداي اۋقىمدى ىستەر ورتاعا سالىنعان جيىندا تۇرعىندار ەرەكشە بەلسەندىلىك كورسەتىپ, ءالى دە اتقارىلاتىن باياندى جۇمىستاردى اتاپ ايتتى.
اۋىل اكىمىنىڭ ەسەبىنەن كەيىن قالا اكىمى قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. بارىس جىلى بايانى كەلتىرىلەتىن اۋقىمدى باعدارلامالاردى ءتاپتىشتەي ايتىپ, تۇرعىن ءۇي, جەر ءماسەلەسىنە بايلانىستى ويىن ورتاعا سالدى.
اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن تولىقتاي قامتىعان جيىندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ مەن قولداۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان جۇمىستار دا قامتىلدى. وسىلايشا ەركىندىكتەردىڭ ەرىك-جىگەرى ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمدەرىنىڭ بەرىكتىگىمەن ايقىندالدى. اۋىل اكىمىنىڭ جۇمىسىنا تۇرعىندار قاناعاتتانارلىق باعا بەردى.
كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى.