سالتاناتتى باسقوسۋدا سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى اقىلبەك قامالدينوۆ كۋبا مەملەكەتىنىڭ دەلەگاتسياسىن ەكسپو-2017 شەڭبەرىندەگى ءتول مەرەكەلەرىمەن قۇتتىقتادى. ءوز كەزەگىندە كۋبا رەسپۋبليكاسىنىڭ ساۋدا پالاتاسى پرەزيدەنتى ورلاندو ەرناندەس گيلەن قازاقستان بيلىگىنە كورسەتكەن قولداۋلارى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. «ورتالىق ازيادا وسىنداي حالىقارالىق كورمە وتكىزگەن دەمەۋشىلەرگە ريزاشىلىعىم مول. ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ءالى دە نىعايا تۇسەتىنىنە كامىل سەنەمىن», دەدى ول. ورلاندو گيلەننىڭ ايتۋىنشا, ەل ۇكىمەتى بولاشاق ۇرپاققا تۇراقتى, گۇلدەنگەن مەملەكەت قالدىرۋ مودەلىمەن ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ۇمتىلۋدا.
رەسمي شارادان كەيىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ كوميسسارى ءراپىل جوشىباەۆ قوناقتارمەن بىرگە لاتىن امەريكاسى پاۆيلونىن ارالادى. «كۋبا: ەنەرگەتيكالىق رەۆوليۋتسيا» تاقىرىبى قامتىلعان ستەندىنە توقتالىپ, قۇرمەتتى قوناقتار جۋرنالىنا ەستەلىك قولتاڭبا قالدىردى.
قازاقستان مەن كۋبا اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىس 1992 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ورناعان. «بوستاندىق ارالىنىڭ» بالامالى قۋات كوزدەرىنەن ەنەرگيا ءوندىرۋ كولەمى نەبارى 4,3 پايىزدى قۇرايدى. مەملەكەت 2030 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىشتى 24 پايىزعا جەتكىزىپ, ينۆەستيتسيا كولەمىن 3 جارىم ملرد دوللارعا ءوسىرۋدى كوزدەيدى.
ەجەلگى تەحنولوگياعا ەكپىن سالعان ەل
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى قالاشىعىنداعى قاتار پاۆيلونىن ارالادى. ءباسپاسوز تۋرىندا پاۆيلون ديرەكتورى مۇحاممەد سايد ءال-بلوشي الداعى ۋاقىتتا مەملەكەت بارلىق سالادا كۇن ەنەرگياسىن پايدالاناتىنىن اڭگىمەلەدى. وسى ماقساتتا «قاتار-2030» ستراتەگياسى قابىلدانعان ەكەن.
مۇحاممەد سايد ءال-بلوشي جۋرناليستەردى قاتار تاريحىمەن تانىستىرىپ, ەكونوميكاسىنىڭ وزىق سالالارى جانە زاماناۋي تەحنولوگيالارى جايىندا اقپارات بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, «جاڭا ەنەرگيا كوكجيەكتەرى» دەپ اتالاتىن پاۆيلوننىڭ اۋماعى 500 شارشى مەتردى قۇرايدى, 7 بولىمنەن تۇرادى. ولار – «بەلسەندى قاتار», «بولاشاق تەحنولوگياسى», «تۇراقتى قاۋىمداستىق», «بارشاعا ەنەرگيا», ء«بىزدىڭ ماقسات – ادام ەنەرگياسى». «پاۆيلونىمىزعا كەلۋشىلەر كومىرتەگىنىڭ اۋاعا تارالۋىن تومەندەتۋگە ارنالعان جاسىل تەحنولوگيانى كورە الادى. قوناقتار ەنەرگيانىڭ قۇندىلىعى, ونى ورىندى پايدالانۋ جانە ەنەرگورەسۋرستاردى قيساپسىز يگەرۋدىڭ زيانى تۋرالى دا بىلەدى.
مۇندا قۋات كوزدەرىنىڭ وزىق زەرتتەۋلەرى سالاسىنداعى جەتىستىكتەر ۇسىنىلعان. ماسەلەن, قاتار مەملەكەتىندە كۇن ىستىق بولعاندىقتان, عيماراتتى سالقىنداتۋعا ارنالعان ەجەلگى تەحنولوگيانى يگىلىككە اينالدىرعان. ء«بىز جەل ەنەرگەتيكاسىن ەرتەدەن پايدالانامىز. ءار عيماراتتى تۇراقتى سالقىنداپ تۇراتىنداي ەتىپ سالامىز. دەگەنمەن, كەيىن ەلىمىزدە كومىرسۋتەنى كەن ورنى تابىلىپ, ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. كومىرسۋتەگىنە كوپ كوڭىل ءبولىندى. سونداي-اق, مەملەكەت «قاتار-2030» ستراتەگياسىن دا قابىلدادى. بۇل قۇجات بولاشاقتا بارلىق سالادا كۇن ەنەرگياسىن پايدالانۋدى كوزدەيدى», دەيدى پاۆيلون ديرەكتورى.
قاتار, جالپى اراب ەلدەرى 1935 جىلعا دەيىن, كومىرسۋتەگى تابىلماي تۇرىپ, ءىنجۋ شىعارۋ سالاسىندا كوشباسشى بولعان. بىراق كەيىن جاپونيا جاساندى ءىنجۋ جاساي باستاعاننان سوڭ, بۇل ىسپەن اينالىسۋ ءتيىمسىز ىسكە اينالعان. سودان بەرى بۇل تەك تاريح بەتىندە قالدى.
مۇحاممەد سايد ءوز سوزىندە ارابتار, ونىڭ ىشىندە قاتارلىقتار مەن قازاقتارعا ورتاق سالت – ساياتشىلىق ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ولار دا ءبىز سياقتى قۇستى, اسىرەسە, بۇركىتتى جوعارى باعالايدى. ساياتشىلىق ارابتاردىڭ اتا-بابالارىنىڭ ازىق تابۋ ماقساتىنان پايدا بولعان كاسىبى ەكەن. ء«بىز سۇڭقار اڭشىلىعىنا ۇلكەن كوڭىل بولەمىز, بۇل – اڭشىلىق داستۇرىمىزگە دەگەن قۇرمەتىمىز. بۇل تۇرعىدا قازاق ۇلتىمەن ۇقساسپىز», دەدى ول.
پاۆيلون ديرەكتورى قازاقستاندىقتاردىڭ وتە قوناقجاي ەكەنىن جەتكىزدى. «كورمەگە كوپتەگەن ەل قاتىسۋدا. دەگەنمەن, ءبىز ءوزىمىزدى مۇندا باسقا ەلدەن كەلگەن قوناق رەتىندە ەمەس, جاقىندارىمىزدىڭ ورتاسىندا جۇرگەندەي سەزىنەمىز» دەگەن مۇحاممەد سايد العىسىن ءبىلدىردى. قاتارلىقتار وزدەرىنىڭ ءداستۇرلى كوفەسى, شايى مەن ءتاتتى تاعامىن ازىرلەپ, ءدام تاتقىزدى. قوناقتاردىڭ قولىنا قىنامەن سۋرەت سالىپ, ەسىمدەرىن قاعازعا اراب تىلىندە جازىپ بەردى.
جانعىش تاقتاتاستان جارىق وندىرگەن يوردانيا كورمە قالاشىعىندا ۇلتتىق كۇنىن مەرەكەلەدى
ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى اۋماعىندا يوردانيا حاشيميت كورولدىگىنىڭ ۇلتتىق كۇنى تويلاندى. مەرەكەلىك جيىندا اممان قالاسى مۋنيتسيپاليتەتىنە قاراستى يوردانيا ۇلتتىق فولكلورلىق ءانسامبلى ونەر كورسەتتى. 1995 جىلى نەگىزىن قالاعان فولكلورلىق توپ الپىستان استام ادامنان قۇرالعان. ولار «يوردانيالىق دابكا» اتتى ۇلتتىق بي بيلەپ, «رەباب», «شەباب» اسپاپتارىندا ءان شىرقادى.
سالتاناتتى شارانىڭ رەسمي بولىمىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ەرمەك كوشەرباەۆ ءسوز سويلەپ, ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعى جونىندە ايتىپ, قوس تاراپ بارلىق سالالاردا تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. اسىرەسە, فارماتسەۆتيكا, ەنەرگەتيكالىق جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارى بويىنشا قازاقستان – يوردانيا ارىپتەستىك بايلانىس قارقىندى دامىپ كەلەدى.
يوردانيا حاشيميت كورولدىگىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى احمەد يدريس يناب ەل ۇكىمەتىنىڭ ەنەرگيا كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋدى جانە ەنەرگەتيكالىق دەربەستىككە جەتۋدى كوزدەپ وتىرعانىن اڭگىمەلەدى. «مەملەكەتىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى باستى ساياساتى – مۇناي يمپورتىنا دەگەن تاۋەلدىلىكتى شەكتەۋ, تابيعي گازدىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ مەن ونىڭ وڭتايلى قولدانىسىن قامتاماسىز ەتۋ. يوردانيا ءوز حالقىن قاجەتتى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋدە قىرۋار ەڭبەك اتقاردى.
ال ەكسپو-2017 كورمەسى – تۇتاس ادامزاتتىڭ ۇزدىك يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەرىمەن تانىسۋدىڭ بىرەگەي مۇمكىندىگى», دەدى احمەد يدريس.
قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا, دەلەگاتسيا وكىلدەرى يوردانيا پاۆيلونىن ارالادى. عيماراتتا مەملەكەتتىڭ ەنەرگيا سەكتورلارى مەن بولاشاقتاعى ەنەرگيا جوبالارى ايقىن كورسەتىلگەن. پاۆيلونعا كەلۋشىلەر يوردانيانىڭ ونەركاسىپ, عىلىم, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنداعى جەتىستىكتەرىمەن تانىسا الادى. بۇل ەل بالامالى ەنەرگەتيكاعا كوشۋدە ىرگەلى ىستەردى قولعا الىپ ۇلگەرگەن. يوردانيا ءۇشىن بۇل وتە ءتيىمدى. سەبەبى, مۇندا جىلدىڭ 330 كۇنىندە اۋا رايى اشىق بولادى. ۇكىمەت ەلدىڭ مۇناي, گاز سىندى تابيعي رەسۋرستارىنان تاۋەلدىلىگىن جويۋ ماقساتىندا بىرقاتار شەشىمدەر قابىلداۋدا.
«جاسىل ءدالىز» باعدارلاماسى اياسىندا 2018 جىلعا دەيىن جاڭعىرمالى ەنەرگيا ءوندىرۋدى 1000 مەگاۆاتت قۋاتتىلىققا جەتكىزۋ جوسپارلانعان. وسى ماقساتقا بيلىك وكىلدەرى 5 ميلليارد دوللار شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىپتى. قازىرگە دەيىن ينۆەستيتسيا كولەمى 2 ميلليارد دوللارعا تەڭ جوبالار جۇزەگە اسسا, 2020 جىلعا دەيىن ەلدەگى بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن 20 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر.
يوردانيادا جانعىش تاقتاتاس كوپ بولعاندىقتان, ۇكىمەت بۇل شيكىزاتتى دا پايداعا اسىرۋدى ءجون كورىپتى. ونى جاعىپ, ەنەرگيا وندىرەتىن, قۇنى 2,2 ميلليارد دوللارعا تەڭ العاشقى ەلەكتر ستانساسىنىڭ جوباسى ازىرلەنگەن.
ەكسپو قالاشىعىنداعى قاۋىرت تىرلىك
ەكسپو كورمەسىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا سەرپىن بەرەتىنى الدىن الا جازىلىپ, ساراپشىلار دالەلدى دەرەكتەرىن كەلتىرگەنى ەسىمىزدە. حالىقارالىق شارا باستالعالى استانانىڭ تىنىس-تىرشىلىگى قىز-قىز قايناپ, قوناقتاردىڭ كوپتەپ جۇرگەنىن بايقايمىز. ۆوكزال مەن اەروپورتتا, كولىك جولدارىندا بارىس-كەلىس كوبەيگەن. ساۋدا ورىندارى مەن ويىن-ساۋىق نىساندارىنىڭ جۇمىسى قىزعان. قوناقۇيلەر مەن دەمالىس ورىندارىندا دا قىم-قۋىت شارۋا. ءار سالاداعى دەرەكتى قۇر سوزبەن كوپىرتپەي, ماماندار ەسەبىنە جۇگىنسەك.
دارىگەرلەر قاي كەزدە دە دايىن
مامانداندىرىلعان حالىقارالىق ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋ الدىندا ساپالى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ بويىنشا جەدەل شتاب قۇرىلىپ, قالاشىق اۋماعىندا 6 مەديتسينالىق پۋنكت پەن ورتالىق ورنالاسقان. «كورمە كەزىندە 4 506 ادام مەديتسينالىق كومەككە جۇگىندى. ونىڭ 3 862-ءسى قازاقستاندىق بولسا, 647-ءسى – شەتەلدىك ازاماتتار. جاراقات الۋ بويىنشا 556 ادام كومەك سۇرادى, ۋلانۋ بويىنشا – 134, قان اينالىمى جۇيەسىندەگى اۋرۋعا قاتىستى – 420, حيرۋرگيالىق پاتولوگيامەن – 134, اكۋشەرلىك-گينەكولوگيالىق پاتولوگيامەن, جۇكتىلىكتى قوسا العاندا, 116 ادام مەديتسينالىق كومەككە جۇگىندى. اللەر- گيا, جاندىكتەردىڭ شاعىپ الۋى, كۇن ءوتۋ, ىستىق كوتەرىلۋ جاعدايلارى بويىنشا 3 149 ادام دارىگەرلەرگە كەلدى», دەيدى «استانا كونۆەنشن بيۋرو» جشس ديرەكتورى سانيار ايتەكەنوۆ.
شارا بارىسىندا بارلىعى 861 ادام ەۆاكۋاتسيالانسا, ونىڭ 161-ءى اۋرۋحانالارعا جاتقىزىلدى. «ايتا كەتەرلىگى, اۋىر حالدە بىردە-ءبىر ادام تىركەلگەن جوق, ابىروي بولعاندا, سوڭى قايعىمەن اياقتالعان جاعدايلار ورىن المادى», دەيدى مامان.
كورمە قوناقتارىنىڭ دەنساۋلىعىن قاداعالاۋ ءۇشىن 1 335 مەديتسينالىق جەدەل كومەك كورسەتۋ كولىگى جۇمىلدىرىلعان. كورمە كەزىندەگى جالپىقالالىق شارالاردا 222 كەزەكشىلىك جۇرگىزىلدى. بۇدان بولەك, تۇرعىن ءۇي, الەۋمەتتىك, كوممەرتسيالىق جانە قالانىڭ ينفراقۇرىلىم نىساندارى بەينەباقىلاۋ جۇيەسىنە بىرىكتىرىلگەن احۋال ورتالىعى قۇرىلدى.
تۇتىنۋشىلار جىلداعىدان كوپ
ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى كەزىندە قوناقۇيلەر مەن تاماقتانۋ ورىندارىنان تۇسكەن سالىق 2,6 ەسەگە كوبەيىپتى. سونىمەن قاتار, بازارلار, ساۋدا ورىندارى, ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىن ارالاۋشىلار ەكى ەسەگە ارتقان كورىنەدى. ماسەلەن, ماۋسىم ايىندا قوناقۇي, مەيرامحانا جانە وزگە دە تاماقتانۋ ورىندارىنان 142,2 ملن تەڭگە جينالعان. «بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 2,6 ەسە نەمەسە 89 ملن تەڭگەگە ارتىق. بىلتىرعى ماۋسىمدا 53,3 ملن تەڭگە سالىق الىنعان», دەيدى سانيار ايتەكەنوۆ. ونىڭ سوزىنە قارا- عاندا, كورمە اشىلعاننان كەيىن ساۋدا, ويىن-ساۋىق ورىندارىنا كەلۋشىلەر 19 مىڭنان 30 مىڭعا جەتكەن. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە كوپ.
قازىرگى ۋاقىتتا قالادا 9 ساۋدا ويىن-ساۋىق ورتالىعى بار. بازارلارداعى ساۋدا-ساتتىق تا اجەپتاۋىر ۇلعايعان. ماسەلەن, «شارىن» بازارىنداعى ساۋدا 30 پايىزدان 60 پايىزعا, «شاپاعات» ساۋدا ورتالىعىنداعى ساۋدا 40 پايىزدان 80 پايىزعا جەتكەن. بارلىق بازارداعى تۇتىنۋشىلار وتكەن جىلدىڭ ءدال وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 2-2,5 ەسە كوپ.
ءساۋىر ايىنان باستاپ وسى كۇنگە دەيىن استانادا 26 وڭىرلىك اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەسى ءوتتى. وندا 10,6 مىڭ توننا ازىق-ت ۇلىك ساتىلعان. ونىڭ 3,2 مىڭ تونناسى – جەمىس-جيدەك.
ءتۇرلى جولمەن كەلگەن تۋريستەر
ەكسپو-2017 كورمەسى اشىلعان كۇننەن باستاپ استاناعا 1,9 ميلليوننان استام ادام كەلىپتى. ونىڭ 680 195-ءى تەمىر جولمەن, 331 584-ءى ۇشاقتارمەن, 846 692-ءسى اۆتوكولىك قۇرالدارىمەن جەتكەن. جوعارىداعى ساننىڭ 1,2 ميلليونى تۋريستەر ەكەن.
«استانا تەمىر جولىنىڭ جۇكتەمەسى 60 پايىزدى قۇرايدى, كۇن سايىن ءار ءتۇرلى پويىزبەن 16 مىڭ ادام كەلەدى, نەگىزگى ەڭ جوعارى مۇمكىندىك – 27,5 مىڭ ادام. اۋەجاي جۇكتەمەسى 70 پايىز بولسا, كۇندەلىكتى 7 مىڭ ادام ۇشىپ كەلەدى, ال بارىنشا قابىلداۋ مۇمكىندىگى – 10 مىڭ ادام. تۋروپەراتورلارعا دەگەن سۇرانىس وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 78 پايىزعا ارتتى», دەيدى «استانا كونۆەنشن بيۋرو» جشس ديرەكتورى.
ەلوردالىق قوناقۇيلەردىڭ تولۋى 60 پايىزعا وسكەن. وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىندە 28 پايىز بولعانىن ايتا كەتەيىك. ءۇش تىلدە اقپارات بەرىپ, ماتەريال- دار تاراتاتىن 6 اقپاراتتىق دۇڭگىرشەك قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ تۇر. «تۋريستىك اقپاراتتىق دۇڭگىرشەكتەرگە 3 266 تۋريست جۇگىنسە, بىرىڭعاي call-ورتالىقتان 375 ادام اقپارات العان. ەكى قاباتتى اۆتوبۋسپەن ەكسكۋرسيا جاساۋ قىزمەتىن 2,4 مىڭ ادام پايدالاندى. 12 ەلدەن – اۆستراليا, مالايزيا, سينگاپۋر, سلوۆاكيا, رەسەي, ازەربايجان, تۇركيا, گەرمانيا, قىتاي, يسپانيا, پولشا, فرانتسيادان كەلگەن 4013 تۋريست اۋديوگيدتى پايدالاندى», دەيدى س.ايتەكەنوۆ.
رەسمي تۋريستىك «welcometoastana.kz» ينتەرنەت-پورتالىن قولدانۋشىلار سانى 18 مىڭعا جەتىپتى. كىرۋشىلەر سانى – 65 مىڭ ادام. ال «Welcome to Astana» ءموبيلدى قوسىمشاسى 1156 رەت جۇكتەلگەن.
توپتامانى ازىرلەگەن
اسحات رايقۇل, «ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ورىنباي بالمۇرات, «ەگەمەن قازاقستان»