– جاۆلون كاميلجان ۇلى, ەلوردا تورىندە وڭىرلىك وزبەك تەاترى العاش رەت ونەر كورسەتكەن ەكەن. ونەر بايگەسىنە بۇل سپەكتاكل تەگىن تاڭدالماسا كەرەك-ءتى؟
– «سايرامدا بار سانسىز باپ» دەپ كۇللى مۇسىلمان بالاسى زيارات ەتىپ كەلەتىن قاسيەتتى وڭىرگە قونىس تەپكەن ءبىزدىڭ تەاتر ونەر بايگەسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاسى بولعانمەن, قويىلىمدار, ۇلتتىق مۋزىكا مەن دەكوراتسيا, ءان مەن مانەر قايتالانبايدى. مادەني-تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە تولى, ءتۋريزمنىڭ وشاعىنا اينالۋعا لايىق ولكەدە ورنالاسقاندىقتان قارابايىر قالىپتا, اۋداندىق دەڭگەيدە قالىپ قويۋعا تاعى حاقىمىز جوق. ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز قولىمەن تۇساۋىن كەسكەن تەاترعا بيىل 15 جىل تولماق. كۇزدە مۇنى ارنايى اتاپ وتكەلى وتىرمىز. ال استاناداعى قازاقستان ۇلتتىق (ەتنيكالىق) تەاترلارىنىڭ IV رەسپۋبليكالىق فەستيۆالىنە لەونيد سولوۆەۆتىڭ شىعارماسى بويىنشا وزبەكستاننىڭ تانىمال رەجيسسەرى, اكتەر سايفيددين مەليەۆ ينستسەنيروۆكالاعان «قوجاناسىر سايرامدا» مۋزىكالىق سپەكتاكلىن الىپ كەلدىك. كومەديا جانرى بولعانمەن, قويىلىم تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ مەن تۇلعالارعا قۇرمەت كورسەتۋ يدەياسى جاعىنان وتە قۇندى.
– تەاتر ارتىستەرىنىڭ كاسىبي دەڭگەيى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟
– ولاردىڭ سەكسەن پايىزى كاسىبي ءبىلىمى بار اكتەرلەر. كوپشىلىگى تاشكەنت ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە, شىمكەنت قالاسىنداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتە تەاتر ۇجىمىنا جەتەكشىلىك ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم العاندار.
– قوجاناسىرمەن قازىر حالىقتى كۇلدىرۋ مۇمكىن بە؟
– كومەديا دەسەك, قوجاناسىر دەسەك, جۇرتتىڭ ءبارى جاپپاي كۇلە بەرەدى ەكەن دەۋ – قاتە تۇسىنىك. كۇلدىرتە وتىرىپ, كوزگە جاس الدىرتۋ – ۇلكەن ونەر. ال قوجاناسىر شىعىس حالىقتارىنا ورتاق تۇلعا بولعاندىقتان, ول تۋرالى ءار وڭىردە ءتۇرلى نۇسقالار, قويىلىمدار ساقتالعان. ءبىزدىڭ سپەكتاكلدىڭ ولاردان ەرەكشەلىگى, مۇندا حيكاياتتى تۇگەل قامتىماي, ءىشىنارا تەك حالىققا قىزىقتى-اۋ دەگەن تۇستارىن عانا تاڭداپ الدىق. مۇنان كەيىنگى تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, قوجاناسىر وتكەن زاماندا ءومىر ءسۇرىپ كەتكەن تۇلعا ەمەس, ول بۇگىندە ارامىزدا ءجۇر. ماقساتىمىز حالىق قادىرلەگەن بەينە ماڭگى ءومىر سۇرە بەرەدى دەگەن ويدى العا وزدىرۋ بولاتىن. تاپقىر, دارىندى, قوعامنىڭ دەرتىمەن كۇرەسىپ جۇرەتىن قوجاناسىر كەيپىندەگى شىنشىل, ادال جاندار قازىر دە بار عوي ارامىزدا. ول جۇرت ءاجۋالاپ, مايپازداپ ماقتاعانعا ماسقاراپاز كەيىپكە ەنەتىن كەكەسىن كەسكىن ەمەس.
...«قوجاناسىر سايرامدا» مۋزىكالىق كومەدياسى «قوجاناسىر اڭگىمەلەرى» نەگىزىندە جازىلعان. بۇقارادان قوناق بولىپ كەلگەن قوجاناسىر سايرام تۇرعىندارى اراسىندا ءوز ادىلدىگىمەن ايلاسىن اسىرا وتىرىپ, ومىردە ونىڭ بار ەكەندىگىن حالىققا جەتكىزۋدى كوكسەيدى. جانە وسى ويى جۇزەگە اسادى.
– ۇلتتىق تەاترلار قويىلىمى باسقا تەاترلاردان نەسىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇرۋى كەرەك؟
– مىسالى, ءبىزدىڭ تەاتردا سپەكتاكلدەگى بارلىق اندەر جاندى داۋىس-تا ورىندالادى. قوجاناسىر تۋرالى مۋزىكالىق تۋىندىدا وسى قىرىمىز وتە ءساتتى كورىنىس تاپتى. مۇنداعى مۋزىكالىق شىعارمالاردىڭ ساحنادا جاندى داۋىس-تا ورىندالعانى جۇرتقا ەرەكشە اسەر قالدىردى. سونىمەن قاتار سپەكتاكلگە وزبەك حالقىنىڭ ۇلتتىق اسپاپتارىن الىپ شىعۋ ۇلكەن جەتىستىك دەپ سانايمىن. ارتىستەرىمىز امبەباپ – دابىل, دويرا, رۋباب, دۋتار اسپاپتارىندا وينايدى.
– حالىقتىق اۋەندەردى زاماناۋي ۇلگىگە تۇسىرۋدە كەيدە تۇپنۇسقاعا زيان كەلتىرىپ الىپ جاتاتىنىمىز راس. سىزدەر مۇنى قالاي جۇزەگە اسىردىڭىزدار؟
– مۋزىكالىق جانرداعى سپەكتاكل بولعاندىقتان وزبەك حالقىنىڭ ۇلتتىق فولكلورلىق اندەرىنە قوسا كەيبىر حالىقتىق اۋەندەردى قازىرگى زاماناۋي ىرعاققا سالۋعا تۋرا كەلدى. بۇل رەتتە رەجيسسەر سايفيددين مەليەۆ شەبەرلىگىنە ريزامىن. قويىلىم جۇگىن نەگىزىنەن مۋزىكانىڭ كوتەرىپ تۇرعانى قانداي عاجاپ. وسى ورايدا ونەر مايتالمانى كورەرمەننىڭ جانىنا نە كەرەك ەكەنىن, نەگە ءزارۋ ەكەنىن ءدوپ باسقانى انىق. جاڭا اندەردى فولكلورلىق ناقىشپەن ارلەپ, زاماناۋي سپەكتاكل جاساۋ تالپىنىسى ءساتتى ورىلگەن دەۋگە تولىق نەگىز بار. ايتا كەتۋ كەرەك, مۋزىكالىق شىعارمالاردىڭ 80 پايىزى ۇرپاقتان ۇرپاققا تاراپ كەلە جاتقان كونە مۇرالارىمىز بولىپ تابىلادى. ماحاببات ساحنالارىنا جازىلعان اندەر دە اسەرلى, ادەمى.
– بۇل سپەكتاكل قاي جىلى قويىلعان؟
– بىلتىر قازان ايىندا پرەمەراسى وتكەن بولاتىن.
– وزبەك تەاترى وڭىرلەرگە گاسترولدىك ساپارمەن ءجيى شىعىپ تۇرا ما؟
– تاشكەنت قالاسىنا جىل سايىن بارامىز. وندا تۇراقتى كورەرمەندەرىمىز بار. الماتى, تۇركiستان, تاراز, قىزىلوردا, كوكشەتاۋ قالالارى مەن سوزاق, تۇلكiباس, تولە بي, قازىعۇرت اۋداندارىندا ونەر كورسەتتىك. تەاتر ارتiستەرi ءتۇرلi دەڭگەيدەگi بايقاۋلار مەن فەستيۆالداردا جۇلدەلi ورىندارعا يە بولىپ ءجۇر.
بەلگىلى دراماتۋرگ راحىمجان وتارباەۆتىڭ اتىراۋدا وتكەن فەستيۆالىنە ءوزىم ساحنالاعان «اياۋلىم, انفيسا» سپەكتاكلىمەن قاتىسىپ قايتتىق. ەندى مىنە, ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ ارقاسىندا ەلوردا تورىندە ونەر كورسەتۋ باقىتىنا يە بولىپ وتىرمىز. قۇداي قالاسا, كۇزدە تارازدا تەاترلار فەستيۆالى ۇيىمداستىرىلماق. سوعان شاقىرتۋ الدىق. ودان كەيىن وسى جىلدىڭ اياعىندا قىرعىزستاننىڭ بىشكەك قالاسىنا ونەر ساپارىمەن بارۋ جوسپارىمىزدا بار.
– رەپەرتۋارداعى قانداي تۇشىمدى قويىلىمداردى ايرىقشا اتاپ وتەر ەدىڭىز؟
– ۇلتتىق كومەديادان باسقا جاھان كلاسسيكاسىنان ساحنالانعان تۋىندىلاردىڭ ورنى ءبىر بولەك. بيىل «ەديپ پاتشانىڭ» قاڭتار ايىندا پرەمەراسىن وتكىزدىك. مۇنى بەلگىلى رەجيسسەر قۋاندىق قاسىموۆ ساحنالادى. ودان باسقا رەسەيدىڭ, امەريكانىڭ اۆتورلارىنا اتباسىن بۇرعان جايىمىز بار. سونداي-اق شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ حيكاياتى بويىنشا قولعا الىنعان «شىڭعىسحاننىڭ اق بۇلتى» سپەكتاكلىن شىمكەنتتە وتكەن «تەاتر كوكتەمى» فەستيۆالىنە اپارىپ, جۇلدەلى ورىنعا يە بولدىق.
– رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق تەاترلاردىڭ وزىندە رەجيسسەرلەر جەتىسپەيدى دەگەن پىكىردى ءجيى العا تارتىپ جاتادى...
– بىزدە دە رەجيسسەرلەر وتە از. نەگىزى مەن اكتەر ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەنمىن, بىراق سوڭعى ۋاقىتتا رەجيسسۋرا سالاسىنا تەر توگىپ ءجۇرمىن. ەنشىمدە التى سپەكتاكلىم بار. بىراق مۇنىمەن توقتامايمىن, ويىمدا جۇرگەن جوبالارىم كوپ. كەي جاعدايدا رەجيسسەردى سىرتتان شاقىرۋعا ءماجبۇرمىز. مىسالى, وزبەكستاننان وليمجون ساليموۆ, تاجمۇحامەد يسرايىلوۆ, اۆليەقۋلي حوجاقۋليەۆ, ماحسۋد مانسۋروۆ, ميناۆۆارا ابدۋللاەۆا, قاھرامون سادۋللاەۆ سىندى مايتالماندار كەلىپ جۇمىس ىستەسە, ال جەتiساي, شىمكەنت قالالارىنان رەجيسسەرلەر عازيز ارىنوۆ, اسقار التىنبەكوۆ, اسكەر قۇلدانوۆ شاقىرىلدى.
– الداعى ۋاقىتتا كورەرمەنگە قانداي سپەكتاكلدەر ۇسىنىلادى؟
– جاقىن كۇندەردە ۇلكەن ءبىر مادەني وقيعاعا كۋا بولعالى وتىرمىز. وزبەكستاندىق رەجيسسەر مارات ازيموۆ ساحنالاعان شىعىس شايىرى, فيلوسوف ناۋاي بابامىز تۋرالى تۋىندى تاريحي تۇلعانى جادىمىزدا جاڭعىرتۋ عانا ەمەس, تەرەڭنەن باستاۋ الاتىن تامىرىمىزعا, بايىرعى بابالار رۋحىنا پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىگىمىز, رۋحاني ەسكەرتكىشىمىز بولماق. ودان باسقا ءسابيت دوسانوۆتىڭ «قاسقىر ۇلىعان ءتۇن» شىعارماسى جەلىسىمەن قويىلعان ەكىنشى قۇندى سپەكتاكل جىل اياعىنا دەيىن دايىن بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
– قازاق درامۋرگتەرىنەن مۇنان وزگە تاعى كىمدەر ساحنالاندى؟
– بايعالي ەسەناليەۆتىڭ «مۇحاممەد حايدار دۋلاتي» تاريحي تراگەدياسىن ساحنالادىق. ەكى جىل بۇرىن شىمكەنت قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق تەاترلاردىڭ ءىىى فەستيۆالىنە وسى سپەكتاكلمەن بارىپ قاتىسقان بولاتىنبىز. جالپى, اۆتورلار از ەمەس. نەگىزى وزبەك تەاترىندا جىل سايىن كەم دەگەندە ەكى قازاق دراماتۋرگىنىڭ شىعارماسى قويىلادى.
– سپەكتاكلدەر قاي تىلدە ورىندالادى؟
– تەك وزبەك تىلىندە عانا. ال بىراق مۇنان باسقا ازىرلەگەن كونتسەرتتىك باعدارلامالارىمىز بار. وندا وزبەك حوشىقتارىنا قوسا قازاقشا, ورىسشا, تۇرىكشە, تاتارشا اندەر ورىندالادى.
– استاناعا تەاتردان قانشا ادام كەلدىڭىزدەر؟
– بارلىعىن قوسقاندا, جيىرما سەگىز ادام كەلدىك. ولاردىڭ ىشىندە ونەر شەبەرلەرىنەن سەيدىكارىم ماحمۇدوۆ, ۇلىقبەك ناسىروۆ, رۋستام سايدحۋدجاەۆ, ۆەنەرا نىشانباەۆا, ۆاحيلا ابدۋراحمانوۆا ەسىمدەرىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون. ونەرىمىزگە بەلگىلى تەاتر جانە كينو رەجيسسەرى تالعات تەمەنوۆ باستاعان قۇرامىندا گەرمانيادان كەلگەن راحيما ابدۋۆاليەۆا, بريتاندىق تەاتر رەجيسسەرى دەۆيد پاپاۆا, اقش-تا, ۇلىبريتانيادا ءبىلىم العان يرلانديالىق تاۋەلسىز سىنشى سارا كوپلەي بار قازىلار القاسى باعا بەردى. كەمشىلىكتەر, ولقىلىقتار ورتاعا سالىندى. بۇل ساپاردان ءوز باسىم كوپ ساباق الىپ كەتىپ بارامىن.
اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان»