جات جۇرتتىڭ جىگىتىن ءسۇيىپ, جار بولۋعا بايلام جاساعانشا بويجەتكەندەر ۇزاق ءجۇردى. كۇتتى. سول ارالىقتا قاراگوزدىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ السا, جارىلقاسا قايدا قالدى قازاقتىڭ جىگىتتەرى؟ ايەلدىڭ باقىتى – بويجەتىپ, ەتەگىن جاپقاننان كەيىن تۇرمىس قۇرىپ, انا اتانۋ. انا اتانىپ, پەرزەنت سۇيۋگە ءتيىس ارۋ ءجىپسىز بايلانىپ جىگىتتى كۇتكەنىمەن, ۋاقىت, فيزيولوگيالىق مۇمكىندىگى كۇتپەيدى. تىستەنىپ الىپ, تۇرپايى سوزدەردى قارشا بوراتىپ, بۇيرىق شىعارىپ وتىرعان اۋزى جۇيرىك جىگىتتەر كوڭىل ءبىلدىرىپ, ءسوز سالماعان سوڭ, امالسىز وزگە ۇلتتىڭ جىگىتىنە كەتە بارادى.
ورىسقا شىققان دا, تۇرىككە تيگەن دە, ارابتىڭ الاقانىندا جۇرگەن دە, نەمىسپەن نەكەگە تۇرىپ جاتقاندار دا جەتەرلىك. قايسىسى بولسا دا, ۇلگى الاتىن, جارناما جاسايتىن دۇنيە ەمەس. بىراق سوڭعى كەزدەرى داۋ-دامايى ءورشىپ تۇرعان قىتايلىق «كۇيەۋبالالار» مەن افريكالىقتارعا كەلگەندە, ءبىزدىڭ قوعام تىم قاتال-اق: ولاردى «اتىپ», «اسىپ تاستايدى». ۇرىنارعا قارا تاپپاعان كەيىپپەن قارا كۇشى تاسىعان كەي جىگىتتەر «قىتايعا تيگەن قىزداردى نە ىستەۋگە بولادى؟» دەپ كادىمگىدەي باس قاتىرىپ ويلانادى...
وسى بايبالامنىڭ ىشىندە قىتايعا تيگەن قازاق قىزدارىنىڭ ستاتيستيكاسى دا بەلگىلى بولدى. سوڭعى التى جىلدا 253 قازاق قىزى قىتاي ازاماتىنا تۇرمىسقا شىققان. ال تازا ەتنيكالىق قىتايلىقپەن نەكەگە تۇرعانى – 34 قىز, قالعانى – قىتايداعى ءوز قانداستارىمىزبەن شاڭىراق كوتەرگەن. مارقۇم ماقاش ءتاتىموۆ اعامىز كوزى تىرىسىندە: «قىتايدىڭ 50 ملن ەركەگىنىڭ ءبىر-اق پايىزى, ياعني بەس ءجۇز مىڭى قازاقستانعا كەلسە, ولار قازاقتىڭ دەموگرافيالىق ورتاسىن بۇزىپ جىبەرۋگە قاۋقارلى» دەپ زار قاقسايتىن. ءاربىر ەركەك پەن ايەل – قازاق ۇلتىنىڭ گەنوفوندى. ال گەنوفوندقا تۇبىرىمەن قارسى دەموگرافيالىق گەنوتسيد «ساقتانعاندى عانا ساقتايدى».
ارينە, قىز بىتكەننىڭ ءبارى ە.سيدوركيندى ەسسىز عاشىق ەتىپ, سوڭىنان سابىلتىپ قازاقستانعا ىزدەپ كەلۋگە ءماجبۇر جاساپ, قازاق ونەرىنە قاتار ءجۇرىپ قىزمەت ەتكەن گۇلفايرۋس يسمايلوۆا ەمەس. ارالاس نەكەدە تۇرعاننىڭ ءبارى شەتەل اسىپ جاتقان جوق. قازاق قىزدارىنىڭ نە سەبەپتى جات جەردىڭ جىگىتتەرىنە تۇرمىسقا شىعىپ جاتقانىنا ەرىنبەي الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن بولسا, ونداعان, بالكىم جۇزدەگەن سەبەبى انىقتالعان بولار ەدى. «ەكسپورتقا» كەتىپ جاتقان ەپتى قىزدار تۋرالى ايتىلاتىن ەرتەگىلەردىڭ سيۋجەتى دە ستاندارتتى: ءوز ەلىنەن تەڭىن تابا الماي, اقبوز اتتى حانزاداعا جولىعىپ, ءبىر ەزۋىنەن بال, ءبىر ەزۋىنەن ماي اعىپ, باقىتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. شىركىن, سولاي بولسا عوي. اتا-اناسىنىڭ كوڭىلىن جىعىپ, تۋعان-تۋىسىن جەرگە قاراتىپ, توڭىرەگىنىڭ تالقىسىنا ءتۇسىپ, جات جۇرتقا جەتىسكەننەن كەتپەيتىنى جانە ول جاقتا ءجۇرىپ تە ەرتەگىدەي ءومىر كەشپەيتىنى بەلگىلى دۇنيە. ارالاس نەكەدە بولعان ءبىر اپكەمىز ء«تىلى, ءدىنى باسقا اداممەن بىرگە ءومىر ءسۇرۋ ۇنەمى سترەستە جۇرۋگە ماجبۇرلەيدى» دەگەن ەدى. بىلگەن سوڭ ايتادى دا.
تانىس سىڭلىلەردىڭ ءبىرى قاراشاي جىگىتىنە كۇيەۋگە شىعاتىن بولدى. وتىزدى ورتالاپ قالعان, بەلگىلى كومپانيالاردىڭ بىرىندە ءتاپ-ءتاۋىر قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كورىكتى قىزعا ءبارى دە سالعان جەردەن ورە تۇرەگەلىپ «مۇنىڭ نە؟» دەستى. اسىرەسە اتا-اناسى, باۋىرلارى ەر توقىمىن باۋىرىنا الىپ تۋلادى. ء«ۇشىنشى مۇشەلىمدى تولتىرىپ, قىرىققا اياق باسقان مەنى قازاق جىگىتى ەندى كەرەك ەتە قويماس. قىزدار ءار جىگىتكە ءبىر ۇمىتپەن قارايدى, ال ولار ۇيلەنۋگە اسىقپايدى. كىمدى كۇتەتىنىن, نەنى كۇتەتىنىن بىلمەيسىڭ. سەزىمىن بىلدىرۋگە قورقاتىن, جاقسى كورەتىنىن ايتۋعا جىگەرى جەتپەيتىن, باتىلسىز جىگىتتەردەن شارشادىم. جۇمىسىم بار, كولىگىم بار, جاعدايىم بار, وتىزدان اسقانشا وسىنىڭ ءبارىن ءوز قولىممەن جاسادىم, ەندىگى جەردە نە جۇمىسى جوق, نە جاۋاپكەرشىلىگى جوق, شىرىك-شىرىك ينوماركاسىمەن تۇنىمەن تاكسيلەتىپ, ءوز كۇنىن ارەڭ كورىپ جۇرگەن جىگىتكە قالاي كۇيەۋگە شىق دەيسىڭدەر؟» دەگەندە, اسپانعا شاپشىپ ءال بەرمەي وتىرعان تۋىستارى ۇندەي الماي, كوزىمەن شەر شۇقىدى. قازىر ەكى بالانىڭ اناسى. قاپ تاۋىنىڭ ارعى جاعىنان دا, بەرگى جاعىنان دا قاپتاپ كەلىپ جاتاتىن ەرىنىڭ تۋىستارىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, ءداستۇرىن ۇستانىپ, سول ەلدىڭ سالتىنا ساي جاساعان قىزمەتىنە قاي-قايسىسى دا ءدان ريزا. باستىسى, باقىتتى. ال, زاتى ايەل بولىپ جارالعان سوڭ ول باقىتتى بولۋعا لايىقتى. قىز بالاسى كىمگە تۇرمىسقا شىقسا دا, وتباسىنىڭ شارتى بىرەۋ عانا – سىيلاستىق, جۇبىمەن سىيلاسىپ ءومىر ءسۇرۋ. جايناعان جاستىق شاعى توبەسىنەن اۋىپ بارا جاتقان سوڭ باقىتتى بولۋعا تالپىندى, تاپتى, ول ءۇشىن كىنالى ەمەس. اڭگىمە ءتىپتى دە قازاق قىزدارىنىڭ شەتەلدىككە تۇرمىسقا شىعۋى تۋرالى ەمەس. قىز بالانى كەمسىتۋ, ايەل زاتىن تومەن تۇتۋ مەنتاليتەتى شىعىسقا ءتان سيپات بولسا دا, اجىراسۋى اتىمەن جوق, زاۋدە ءبىر «تالاعى» ايتىلا قالسا, قۇلاققا تۇرپايى ەمەس, تاڭ-تاماشا ەستىلگەن ءداستۇرلى قازاق وتباسىلىق ينستيتۋتى بۇرىن-سوڭدى ەرى قىزىن قارا ەسەككە تەرىس مىنگىزىپ, ءدال وسىلاي لاعنەتتەگەن قارادۇرسىن كەپتى باسىنا ەشقاشان كيمەگەن بولار؟! زامان باسقا, وقيعا بولەك بولسا دا, تەكتىك, ۇلتتىق ويلاۋ جۇيەسى كۇشتى حالىق قانداي زاۋال تونسە دە, زامانا ىعىنا قۇلاماي زاتىن, تامىرىن ساقتايدى. جان-جاعىن جايپاپ كەلە جاتقان جاھاندانۋ ۇردىسىندە بولماي قويمايتىن جات ارەكەتتىڭ بارىنەن اتا داستۇردەن ءنار العان مىقتى يممۋنيتەت قانا قورعايتىنى بەلگىلى شىندىق. ارالاس نەكەنىڭ استارىندا ساياسات جاتا ما, قىز جاتجۇرتتىق جىگىتپەن جاراسىم تابا ما, شەتەلدىككە تۇرمىسقا شىعاتىن قىزدىڭ قۇقىعى زاڭمەن شەكتەلە مە, ءبارى دە سول ۇزدىكسىز ءۇردىستىڭ بولماشى ءبىر كورىنىسى عانا. جاھاندانۋ داۋىرىندە «نەگە جاتقا كەتەسىڭ» دەگەن ساۋالدىڭ ءوزى ماعىناسىز ءارى كۇلكىلى ەكەنىن تارتىستى ماسەلەگە وراي ءۇن قاتقانداردىڭ ىشىندە جالعىز-اق ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم ايتتى. ساياساتتانۋشى قازاق جىگىتتەرىن ەڭبەكقورلىققا, پاراساتتىلىققا, ىنجىق بولماۋعا شاقىردى. ول: «جالپى, قىزدارىمىزدى ەشكىمگە بەرمەيمىز, ويباي-ويباي دەگەنىمىزدىڭ ءوزى اگرارلىق, ارحايكالىق سانا. ياعني, قىزداردى جىلقىمەن, باسقا مالمەن تەڭ ساناۋ. جىگىتتەر! مىقتى بولساق جۇمىس ىستەيىك, ىنجىق بولمايىق, يت بولمايىق, باسەكەگە قابىلەتتى, ءبىلىمدى, پاراساتتى, باي-باقۋاتتى بولايىق! ەشكىمگى ءتىل تيگىزدىرمەيىك, تۇمسىقتىعا شوقىتپايىق, باي مەن باستىققا قورلاتپايىق! سوندا قىزدارىمىز ەشقايدا قاشپايدى, تەڭىن ىشىنەن ىزدەيدى»,–دەگەن قورىتىندى جاسادى. بۇدان اسىرىپ قالاي ايتۋعا بولادى؟
ايگۇل احانبايقىزى, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى