بايقاۋدىڭ العاشقى كۇنىندە «كەنتاۆر» (اقتان ارىم قۇبات, قىرعىزستان), «تىنىشتىق داۋىسى» (بيدجۋكۋمار دامورداران, ءۇندىستان), «اقىماق قۇس» (ريۋدزي وتسۋكا, حۋان تسزي, قىتاي) فيلمدەرى تانىستىرىلدى. اتالعان فيلمدەردىڭ رەجيسسەرلەرى ارنايى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, جالپى ادامزاتقا ورتاق الەۋمەتتىك, ساياسي احۋال مەن حالىق بەينەسى تۋرالى ءسوز قوزعادى.
شىعارمانىڭ مازمۇنىن ايقىندايتىن ماحاببات, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق, پسيحولوگيالىق, ساياسي كوزقاراستار مەن جەكە ادامداردىڭ اراسىنداعى كوركەمدىك تارتىس ءۇش ءفيلمنىڭ جانرلىق ەرەكشەلىگىن ايقىنداي تۇسكەن. كەيىپكەرلەردىڭ مىنەز-قۇلقى, دۇنيەتانىمى, ارقيلى جاعدايلار اراسىنداعى قاراما-قايشىلىق جاھاندانۋ يىرىمىنە جۇتىلىپ بارا جاتقاندىعىمەن تىعىز بايلانىستا قاراستىرىلادى.
قىرعىز رەجيسسەرى, ستسەناريسى, اكتەرى اقتان ارىم قۇباتتىڭ قازاق كينوسىنىڭ دامۋ جولىندا وزىندىك ورنى بار. ول كەزىندە «وسكار» كينو بايقاۋىنىڭ جارتىلاي فينالىنا دەيىن شىققان «كەلىن» ءفيلمىنىڭ (رەج. ەرمەك تۇرسىنوۆ) يدەيا اۆتورى ءارى كراەاتيۆتى پروديۋسسەر رەتىندە بەلگىلى. 1998 جىلى الماتىدا تۇڭعىش رەت وتكەن «ەۋرازيا» كينوفەستيۆالىندە «بەشكەمپىر» ءفيلمى گران-پري يەلەنگەندىگى ەسكە ءتۇسىپ وتىر. بۇل جولى رەجيسسەردىڭ نەگىزگى بايقاۋعا قاتىسىپ جاتقان «كەنتاۆر» ءفيلمىن قازاقستاندىق كورەرمەن قاۋىم جىلى قابىلدادى. فيلم كاسىپكەر قارابايدىڭ بايگەنىڭ الدىن بەرمەيتىن اتاقتى سايگ ۇلىگىنىڭ قولدى بولعانىنان باستالادى. ىزدەستىرە كەلسە, قارابايدىڭ قاق-سوقپەن ءىسى جوق قاراپايىم تۋىسقانى ۇرى بولىپ شىعادى. ونىڭ نەلىكتەن مۇنداي ارەكەتكە بارعانى ءفيلمنىڭ نەگىزگى وزەگى رەتىندە قاراستىرىلعان.
– كارتينا قازىرگى ءبىزدىڭ بولمىسىزىمىز بەن بۇگىنگى ۋاقىت تۋرالى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ تۇلعالىق بىرەگەيلىگىمىزدى ىزدەي ءتۇسۋىمىز قاجەت. سوۆەت وداعىندا كوممۋنيزمدى ءبىز قۇردىق دەپ ۇراندادىق. سونان سوڭ مۇنىڭ ءبارى جەرمەن-جەكسەن بولدى. تاۋەلسىزدىك العان سوڭ, ءتۇپ-تۇقيانىمىزدى ىزدەي باستادىق. ال قازىر جاپپاي يسلامداندىرۋ تاسقىنى ءجۇرىپ جاتىر. نەلىكتەن قۇدايعا اراب تىلىندە جۇگىنۋىمىز كەرەك؟! وسى نارسە مەنى ابىرجىتادى جانە تاڭ قالدىرادى, – دەگەن رەجيسسەر «كەنتاۆر» كارتيناسىنداعى ويدى ودان ءارى تەرەڭدەتە ءتۇستى. اقتان ارىم قۇبات كوپتەگەن شەتەلدىك جۇلدەلەردىڭ يەگەرى. اتاپ ايتقاندا لوكارنو حكف «كۇمىس لەوپارد» (شۆەيتساريا), كانن فەستيۆالىنىڭ «قولا ارىستان» (فرانتسيا) جۇلدەلەرىنىڭ يەگەرى, FIPRESCI حالىقارالىق كينوسىنشىلارى جۇلدەسىنىڭ لاۋرەتى. 2016 جىلى «بەشكەمپىر» ءفيلمى الەمنىڭ 72 كينوسىنشىسى قاتىسقان ساۋالناما بويىنشا پۋسان كينوفەستيۆالىنىڭ جيناعىندا ازياداعى 100 ۇزدىك ءفيلمى قاتارىنا ەنگەن بولاتىن.
ال قوس رەجيسسەر ەرلى-زايىپتى ريۋدزي وتسۋكا مەن حۋان تسزي بىرىگىپ تۇسىرگەن «اقىماق قۇس» ءفيلمىنىڭ تۋ تاريحى شىنايى ومىردەن الىنعاندىعىمەن ەركشەلەنەدى. كارتينادا وتباسى قۇندىلىعى تاقىرىبى كوتەرىلگەن. ءفيلمنىڭ كوركەمدىك شەشىمى رەتىندە كەيىپكەردىڭ باسىنا تۇسكەن جالعىزدىق شىرعالاڭى شەكسىز قايتالانا بەرۋى مۇمكىن دەگەن وي ايتىلادى. فيلمدەگى باس كەيىپكەر وقۋشى قىزدىڭ اناسى قىتايدىڭ وڭتۇستىگىندەگى قالاعا جۇمىس ىستەۋگە كەتەدى. كوپ اقشا تاپسام دەگەن دانىككەن انا قىزىنا مويىن بۇرۋعا ۋاقىت تابا الماي, تەك اقشا عانا سالىپ تۇرادى. ومىردە ماقساتى, نە ارمانى جوق جاس قىز بوي جەتە كەلە ءتۇرلى كەدەرگىلەرگە تاپ بولىپ, ونى قالاي شەشۋدى بىلمەيدى. شالعايداعى ورىمدەي قىزدىڭ كىشكەنتاي ماسەلەسى كىمگە قىزىق بولۋى مۇمكىن دەگەن وي كەلەدى.
بۇل ورايدا قىتايلىق رەجيسسەر ريۋدزي وتسۋكا «تابىس تابۋعا دەگەن ۇلكەندەردىڭ قۇلشىنىسى بالالاردى قاراۋسىز, جالعىزدىقتا قالدىردى. بالالارىنىڭ ارمانىن ىسكە اسىرام دەپ ءجۇرىپ, كەرىسىنشە ارمانىن اياق استى ەتكەندەرىن وزدەرى سەزبەيدى. سابيلەر ماحابباتقا جارىماي, نە ءبىر جىلى ءسوز ەستي الماي, يا ءجوندى تاربيە الماي جاستايىنان جالعىزدىقتا ءوستى. شىن مانىندە جاس قىزدىڭ كىشكەنتاي تاعدىرى جىلدام دامىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ماسەلەسى بولۋى ءتيىس. مەن قىتايدا نە بولىپ جاتقانىن الەمگە كورسەتكىم كەلدى. ادامزات وتباسىلىق قۇندىلىقتى, مەيىرىمدى تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ۇعىنۋلارى كەرەك», دەيدى. رەجيسسەردىڭ ايتۋىنشا, فيلم سيۋجەتىنە ايەلى حۋان ءتسزيدىڭ تاعدىرى ارقاۋ بولعان. فيلم قىتايدىڭ وڭتۇستىگىندەگى حيۋنان پروۆينتسياسىنان 3 ساعاتتىق جەردەگى شاعىن اۋىلدا تۇسىرىلگەن. «فيلم اتاۋىن مەنىڭ ايەلىم ويلاپ تاپتى. كوپتەگەن جاستار بۇل كينوكارتينانى كورىپ وتىرىپ, جۇرەك تۇكپىرىندە جاسىرىپ جۇرگەن سىرلارىمەن جولىعادى», دەيدى رەجيسسەر. ءبىر ايتا كەتەرلىگى قوعام شىندىعىن اشىپ كورسەتكەن ءفيلمدى قىتايدا پروكاتكا شىعارۋعا جەرگىلىكتى ۇكىمەت رۇقسات بەرمەي كەلەدى. رەجيسسەردىڭ سوزىنشە, قىتايدا كينو ءوندىرىسى جەدەل دامىپ كەلەدى. الايدا ناعىز ماسەلەنى اشىپ كورسەتەتىن, بالا قۇقىعى كوتەرىلەتىن تاقىرىپتاعى فيلمدەر جوقتىڭ قاسى.
ال ءۇندى ءفيلمى دەيتىن بولساق كوز الدىمىزعا بىردەن ماحاببات پەن سۇلۋلىققا, ەرجۇرەكتىك پەن مەيىرىمگە تولى كورىنىستەر قىلاڭ بەرەدى. ءۇندى كينوسىنىڭ نەگىزگى كومپونەنتى بولاتىن ءان مەن جىر درامالىق داستۇرىمەن ەرەكشەلەنە تۇسەتىن. رەجيسسەر بيدجۋكۋمار دامورداراننىڭ «تىنىشتىق داۋىسى» فيلمىندە دە ءۇندىستان مەن تيبەتتىڭ مولشىلىققا تولى تابيعاتى كورىنىس تاپقان. فيلمدە گيمالايدا تۋعان جەتىم بالا پاناسىز قالادى. اكەسى قاماۋعا ءتۇسىپ, جالعىز قالعان بالا ءومىردىڭ نەبىر قيىندىقتارىن وتكەرەدى. «كارتينادا ۇلى تابيعات پەن ادام اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناس جاتىر. سونداي-اق اكە مەن ۇلدىڭ اراسىنداعى جاقىندىق, سەزىم, پايىمداۋ تاقىرىبى قوزعالادى», دەگەن ۇندىلىك رەجيسسەر كارتينانىڭ مۋزىكا مەن داۋىس ەففەكتىسى ارقىلى تولىعا تۇسكەنىن ايتادى. بيدجۋكۋمار داموداران – رەجيسسەر, ستسەناريستىك قىرىنان بولەك, گەمەوپاتيا تەراپەۆتىك ەمدەۋ ءتاسىلى بويىنشا اتاعى شىققان دارىگەر. ول تۇسىرگەن فيلمدەر كوپتەگەن شەتەلدىك كينوفەستيۆالدەردە كورسەتىلىپ ءجۇر.
اتالعان فيلمدەردىڭ نەگىزگى يدەيالىق, مازمۇندىق, دراماتۋرگيالىق تۇتقاسىن ۇستاپ تۇرعان جالپىعا ورتاق قاسيەتتەرىمەن دارالاناتىن – كەيىپكەر بەينەسى. كينوفەستيۆال كورسەتىلىمىنە قاتىسىپ جاتقان فيلمدەر العاشقى كۇنى-اق جانرلىق اۋقىمدىلىعىمەن كوزگە تۇسكەنىن ايتۋعا بولادى.
ايا ءومىرتاي,
«ەگەمەن قازاقستان»