جەكسەنبى كۇنى ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ بريۋسسەل قالاسىنا كەلدى. ول مۇندا ەۋرووداق پەن ەقىۇ اراسىندا مينيسترلەر دەڭگەيىندە سەيسەنبى كۇنى بولاتىن ءبىرلەسكەن وتىرىسقا قاتىسادى جانە ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزەدى.
جاقسىباي سامرات — بريۋسسەلدەن.
توراعالىقتىڭ باسىمدىقتارىمەن تانىستىردى
قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگى ەلىمىزدىڭ ەقىۇ توراعالىعى قىزمەتىنە كىرىسۋ قۇرمەتىنە ارنالعان سالتاناتتى قابىلداۋ جاسادى, دەپ حابارلادى قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگى.
ءىس باسىنداعى توراعا كۇردەلى ىستەر ۇستىندە
ەۋرووداقتىڭ شتاب-پاتەرى بەلگيانىڭ استاناسى بريۋسسەل قالاسىندا ورنالاسقان. ەۋروپانىڭ باتىس بولىگىندە جاتقان وسى شاعىن ەل دە الەمدىك پروبلەمالاردىڭ شەشىلۋىنە بەلسەنە قاتىساتىن بەدەلدى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى.
بيىلعى قىس ەۋروپالىق مەملەكەتتەردى دە قىسىپ تۇر دەپ سۋىت حابارلار ءجيى بەرىلگەنىمەن, مۇنداعى اۋا رايى قاي كەزدەگىسىندەي قوڭىرجاي كۇيىندە ەكەن. كۇن رايى بارىنشا بۇلتتى بولىپ, تۇمان باسىپ, جاڭبىر سەبەزگىلەپ تۇرسا دا اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى پليۋس ەكى گرادۋس. جۇرت جۇقا كيىمدەرىمەن جالاڭباس شاۋىپ ءجۇر. سۋىعى سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن 30 گرادۋستان تۇسپەي قويعان استانادان كەلگەندەرگە بۇل ءجايت اسا قىزىقتى كورىندى. ءسويتىپ, بەلگيا استاناسى ءارى ەۋرووداقتىڭ ورتالىعى ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى جاڭا توراعاسىن جىلى كۇن رايىمەن قارسى الدى. وسىعان لايىق ساياسي ماسەلەلەر دە جىلىشىرايلى بولا ما دەگەن ءۇمىت بار. جالپى, ونى الداعى كۇندەر كورسەتەدى.
ەۋرووداق ەقىۇ-نىڭ جاڭا توراعاسىنان كوپ نارسەنىڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتۋىنەن ءۇمىتتى. اسىرەسە, وداقتىڭ رەسەي فەدەراتسياسىمەن اراداعى كەلىسپەۋشىلىكتەرىن رەتتەۋگە اتسالىسىپ, ىقپال ەتە مە دەگەن ويدىڭ كوپتىگى ايقىن. ويتكەنى, قازاقستاندى رەسەيدىڭ ەڭ جاقىن ارىپتەسى ءارى دوس مەملەكەتى ەكەنىن بارلىق الەم جاقسى بىلەدى. جالپى, ەۋرووداق رەسەيدىڭ دنەستر جاعالاۋى مەن گرۋزيانىڭ اۋماعىنداعى ءاسكەري بازالارىنىڭ ساقتالعانىنا نارازى. اسىرەسە, رەسەيدىڭ گرۋزيانىڭ ىشكى كيكىلجىڭدەرىنە ارالاسىپ, ابحازيا مەن وڭتۇستىك وسەتيانى بىرجاقتى تانىعانىن قاتتى سىناۋدا. ال ەكونوميكالىق سالادا ەۋروپالىق اۆياكومپانيالاردىڭ ءترانسسىبىر باعىتى بويىنشا رەسەيدىڭ اۋماعىنان ۇشقانى ءۇشىن وتەماقى الاتىنىنا قارسىلىق بىلدىرۋدە. ارينە, ايتا بەرسە مۇنداي پروبلەمالار كوپ.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى جاڭا توراعاسىنا دەگەن ۇلكەن كوڭىل ءبولۋ مۇنىمەن عانا شەكتەلمەيتىنى بەلگىلى. ەۋرووداقتى قازاقستاننىڭ توراعالىققا كىرىسەردەگى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ۇندەۋى دە قاتتى قىزىقتىرۋدا. كەشە مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ “ەۋراكتيۆ” اتتى بەدەلدى ەۋروپالىق جاڭالىقتار اگەنتتىگىنە سۇحبات بەرگەن ەدى. وندا جۋرناليستەردى قازاقستاندىق ۇندەۋدىڭ مازمۇنى مەن ماڭىزى قىزىقتىراتىنى كورىنىپ تۇردى. ويتكەنى وسى تۇرعىداعى سۇراقتار كوپ بولدى.
كەشە تۇستەن كەيىن مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر مينيسترى ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانكتىڭ پرەزيدەنتى ف.ماينشتادپەن دا كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ پەرسپەكتيۆالى ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ودان كەيىن قانات بايمىرزا ۇلى اتاقتى “ينتەرنەشنل گەرالد تريبيۋن” گازەتىنە دە سۇحبات بەردى. مۇندا دا جۋرناليستەردى قازاقستان توراعالىعىنىڭ باعىتتارى, استانا قالاسىنا شاقىرىلىپ وتىرعان ءسامميتتىڭ تاقىرىبى تۋرالى ءبىرشاما سۇراقتار قىزىقتىراتىنى كورىندى.
كەشە كەشكە مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ پرەزيدەنتى ج.م.بارروزۋمەن دە كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ كەيبىر وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
ايتا كەتەتىن ءجايت, وسى كۇندەرى بريۋسسەلدە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتىڭ باس حاتشىسى تايىر مانسۇروۆ باستاعان دەلەگاتسيا قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي اراسىندا قۇرىلعان كەدەن وداعىنىڭ بۇۇ شەڭبەرىندە تىركەلۋ تۇساۋكەسەرىن وتكىزدى.
ەرتەڭ ەقىۇ نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەۋرووداقپەن بىرلەسكەن وتىرىسقا قاتىسادى.
توراعالىقتىڭ باسىمدىقتارىمەن تانىستىردى
قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگى ەلىمىزدىڭ ەقىۇ توراعالىعى قىزمەتىنە كىرىسۋ قۇرمەتىنە ارنالعان سالتاناتتى قابىلداۋ جاسادى, دەپ حابارلادى قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگى.
قابىلداۋعا اقش حەلسينكي كوميسسياسىنىڭ تەڭ توراعالارى, سەناتور بەندجامين كاردين مەن كونگرەسسمەن ەلسي حاستينگس, اقش-تىڭ ىقپالدى كونگرەسسمەندەرى ەني فالەوماۆاەگا, دارەلل ايسا, دانا روراباحەر, روبەرت ادەرحولت, مەدلين بورداللو, سونداي-اق باراك وباما اكىمشىلىگىنىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ, مەملەكەتتىك دەپارتامەنت پەن ۆيتسە-پرەزيدەنت وفيسىنىڭ وكىلدەرى, ۆاشينگتوندا ءتىركەلگەن ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ەلشىلەرى جانە امەريكالىق ساراپشىلار مەن قۇقىق قورعاۋشىلار قاتىستى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۆەنادا 2010 جىلدىڭ 14 قاڭتارىندا ءوتكەن ۇيىم تۇراقتى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا توراعالىق ەتۋدىڭ باعدارلاماسىمەن تانىستىرعان بولاتىن. سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتى تىكەلەي ەفير ارقىلى ۇندەۋ جاساپ, ۇيىمعا توراعالىق ەتۋدىڭ باسىم باعىتتارىن جاريا ەتكەن ەدى. ەلباسى ۇندەۋىندە ەلىمىزدىڭ ۇيىم اياسىندا جۇزەگە اسىراتىن اۋقىمدى شارالاردى اتاعان-دى.
كەزدەسۋدى قازاقستاننىڭ اقش-تاعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ەرلان ىدىرىسوۆ اشىپ, قاتىسۋشىلاردى ەلباسىنىڭ ءۇندەۋىندە كورسەتىلگەن ماسەلەلەرمەن تانىستىردى جانە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇندەۋىنە سايكەس بولاشاق ءۇشىن ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەردى قاۋىپسىزدىكتى نىعايتىپ, ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا شاقىردى. سونىمەن قاتار, ەلشى ۇيىمنىڭ ۇرانى بولىپ تابىلاتىن ء“تورت ت” – “تراست” (سەنىم), “تراديشن” ء(داستۇر), “ترانسپارەنسي” (اشىقتىق) جانە “تولەرانس” ء(توزىمدىلىك) ۇعىمدارىنان تۇسىنىك بەردى. اقش اكىمشىلىگىن قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ باستاماسىنا بايلانىستى ۇيىم سامميتىنە دايىندىق جۇمىستارىن بىرلەسىپ جۇرگىزۋگە شاقىردى.
اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا بويىنشا كومەكشىسى روبەرت بلەيك ءوزىنىڭ جاۋاپ سوزىندە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى بارىسىنداعى جوسپارىن رەسمي ۆاشينگتون قولداعانىن اتاپ ءوتتى. روبەرت بلەيكتىڭ اتاپ وتۋىنشە, قازاقستان حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە كوشباسشى رەتىندە تانىلدى, ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ءساتتى جۇزەگە اسىردى. بۇل قازاقستاننىڭ “ورتالىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قوزعالتقىشى” بولۋىنا ءمۇمكىندىك بەردى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇگىندە قازاقستان ۇلكەن تابىستارعا قول جەتكىزىپ, وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىگىن نىعايتىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە دەموكراتيالىق قوعامدى دامىتۋ بارىسىندا دا ويداعىداي جەتىستىكتەرگە جەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان ورتالىق ازيادا كوشباسشى رولىنە يە بولدى. ال ەلدىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋى قازاقستاننىڭ ەۋرازيا جۇرەگى رەتىندەگى ۇستانىمىن ودان ءارى نىعايتا تۇسەدى.
امەريكالىق ديپلومات, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن ۆەنادان شىعىسقا قاراي باسقارعان العاشقى مەملەكەت ەكەندىگىن دە اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى ول قازاقستان ەقىۇ توراعاسى رەتىندە وڭىرلىك ۇستانىمداردى نىعايتۋ ارقىلى رەسەي مەن وڭتۇستىك ازيانى جانە باتىس ەۋروپا مەن شىعىس ازيانى جالعاستىراتىن ۇلى جىبەك جولىن قايتا جاڭعىرتۋشى ەل بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا روبەرت بلەيك اقش پەن قازاقستان ەقىۇ اياسىندا بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدا, ەكونوميكانى دامىتىپ, ەلدەردى وركەندەتۋدە بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيتىندىگىن مالىمدەدى. اقش قازاقستاندى سەنىمدى ارىپتەس دەپ بىلەتىنىن, ەكى ەل اراسىندا ءتۇرلى سالالارداعى ىنتىماقتاستىق قارقىندى دامىپ كەلە جاتقاندىعىن, جاڭا مىڭجىلدىقتا ەقىۇ-نىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىندىگىنە نىق سەنىمدى ەكەندىگىن اتادى.
قازاقستان باستامالارىن قولدايدى
بەرن قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ءراپىل جوشىباەۆتىڭ شۆەيتساريالىق ءسىم جانە ءىىم باسشىلىعىمەن كەزدەسۋلەرى ءوتتى, دەپ حابارلادى قر ءسىم-ءىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
كەلىسسوزدەر بارىسىندا ەكى ەلدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىق جايى مەن قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى, سونداي-اق شۆەيتساريانىڭ ەۋروپا وداعىنا توراعالىعى ماسەلەلەرى ءسوز بولدى.
سونىمەن قاتار, ناۋرىز ايىنىڭ باسىنا جوسپارلانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ شۆەيتسارياعا رەسمي ساپارىنا دايىندىق جايى مەن كۇن ءتارتىبى تالقىلاندى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار الداعى ساپار بارىسىندا تاراپتاردىڭ بىرقاتار ماڭىزدى كەلىسىمدەرگە قول قويۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى
شۆەيتساريا جاعى قازاقستاندى ەقىۇ-نىڭ توراعاسى لاۋازىمىنا كىرىسۋىمەن قۇتتىقتاپ, ءتوراعالىق شەڭبەرىندە استانانىڭ بارلىق باستامالارىن ءوز تاراپتارىنان قولدايتىندىقتارىنا سەندىردى.
ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋعا دا ۇمتىلايىق
ۆيكتور جامۋلدينوۆ, ادىلەت پولكوۆنيگى, قاج كوميتەتىنىڭ پاۆلودار وبلىسى بويىنشا باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى.
اعىمداعى جىل – قازاق تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلاتىن ەرەكشە جىل. مۇنداي تۇجىرىم جاساۋعا تولىق نەگىز بار, سەبەبى, بيىل ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا التى الاش توراعالىق ەتۋدە. قۇرامىنا 56 مەملەكەت كىرەتىن, الەمدىك بەدەلى بار ۇيىمعا باسشىلىق ەتۋ ەلىمىزگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنى انىق. وسى ورايدا ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى شەشىمدەرى مەن قاۋىپسىزدىكتى قامتۋ قۇرالدارىنىڭ ءبىرى – ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ەكەنىن ەسكەرسەك, ارال تەڭىزى, “سەمەي پوليگونى” سياقتى قازاقستاننىڭ ىشكى ومىرىندەگى ساياسي ماڭىزى بار كوپتەگەن تۇيتكىلدەردىڭ رەتتەلۋ مۇمكىندىگى تۋىپ وتىر. اسىرەسە, بۇل – شەكارا بويىن قيىپ وتەتىن تەڭىزدەر توڭىرەگىندەگى ەكونوميكالىق ءھام ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى مەملەكەتىمىزدىڭ پايداسىنا قاراي ۇيلەستىرە شەشۋگە جول اشاتىن ماڭىزدى شاق.
باستى باعىتتاردىڭ بىرەگەيى رەتىندە بەلگىلەنگەن ساياسي-اسكەري ولشەمدەردى الىپ قارايتىن بولساق, قاۋىپسىزدىك پەن سەنىمدىلىك قارىم-قاتىناستارىن قۇرۋ باعىتتارى سان-سالالى. بۇل ورايدا, يگى باستامانىڭ كەڭ ءورىس الۋىنا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قوسار ۇلەسى ايرىقشا ەكەنى كۇمانسىز.
مەنىڭ ويىمشا, اتالمىش باعىتقا سۇيەنە وتىرىپ, گەرمانيانىڭ قازاقستانداعى جىلىندا وسى ەلدەر اراسىنداعى پەنيتەنتسيارلىق (قىلمىستىق) جۇيەدە ءوزارا تاجىريبە الماسۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت. مۇنداي قادام قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى (قاج) قىزمەتىنىڭ كەمەلدەنۋىنە جاڭاشا سەرپىن بەرەرى انىق. بۇلاي پايىمداۋ سەبەبىم, گەرمانيا – زاڭ بۇزۋشىلىق سيرەك كەزدەسەتىن دامىعان, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءبىرى, ال بۇل سول ەلدە قىلمىستىق الەمدەگى يەرارحيالىق توپتىڭ جوقتىعىن اڭعارتادى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان توراعالىعى كەزىندە ەقىۇ-نىڭ اعىمدىق قىزمەتىنە جەتەكشىلىك ەتەدى. دىنارالىق جانە ۇلتارالىق ىمىرالاستىقتى نىعايتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن جۇيەلەپ, “باسقا شاۋىپ, توسكە ورلەپ” تۇرعان داعدارىستان شىعۋدىڭ ۇتىمدى امالدارىن حالىقارالىق ارەنادا مويىنداتۋ جانە ونى الەمدىك ءتاجىريبەگە ەنگىزۋ – ەلدىڭ بەتكە ۇستار تۇلعالارىنىڭ باستى مىندەتى.