پازىرىق قورعاندارى – رەسەي فەدەراتسياسى تاۋلى التاي ايماعى, ۇلاگان اۋدانى جەرىندە, تەڭىز دەڭگەيىنەن 1600 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان ساقتار داۋىرىندە تۇرعىزىلىپ, ماڭگى مۇزداقتا ب ۇلىنبەي ساقتالعان بەس ۇلكەن وبا. قورىمدى عالىمدار ب.ز.ب. V-III عاسىر ۇلەسىنە جاتقىزىپ ءجۇر. مۇنداعى توڭ-مۇزداقتىڭ ارقاسىندا تابيعي بالزامدالعان ادام مۇردەسى مەن مەتالل, تەرى, بىلعارى, اعاشتان جاسالعان بۇيىمدار جاقسى ساقتالعان.
سونىڭ ءبىرى – ءبىز كورگەن كىلەم. بۇل بۇيىم قورىمنىڭ بەسىنشى وباسىنان تابىلعان: كولەمى 4,5 ح 6,5 مەتر, قالىڭدىعى 3 مم. تۇپنۇسقاسى قازىر سانكت-پەتەربۋرگتەگى كۋنستكامەرا قورىندا ساقتاۋلى. كىلەمگە رەكونسترۋكتسيا جاساعان شەبەرلەر ونىڭ تۇلا بويىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قىرعىز باۋىرلارىمىز قالپاق جاساپ كيەتىن جۇقا اق كيىزدى پايدالانىپتى. ودان كەيىن كىلەم بەدەرىندەگى ناقىشتاردى بايىرعى ستيلدىك ۇلگىسى مەن ەسكى بوياۋىن ساقتاي وتىرىپ, اينىتپاي جاساپ شىققان.
زەرتتەۋشى س.ي.رۋدەنكونىڭ پايىمداۋىنشا, كىلەم ساندىك بۇيىم رەتىندە سالتاناتتى سارايدىڭ قابىرعاسىنا ءىلىنىپ, كوسەم قايتىس بولعان سوڭ ونى جەرلەۋ راسىمىنە پايدالانعان, سوڭىندا مۇردەنىڭ قاسىنا قويىلعان اربا مەن ءتورت جىلقىنىڭ ۇستىنە جاپقان دەسە, ەكىنشى ءبىر زەرتتەۋشى م.پ.گريازنوۆ, كىلەم كوسەمدى جەرلەۋگە دەيىن ونىڭ مۇردەسىن ۋاقىتشا ساقتايتىن عۇرىپتىق ساحنا-شاتىردىڭ ىشىنە قويىلعان ءمايىتتىڭ جابىنتىعى دەگەندى العا تارتادى.
راسىندا التايدىڭ قاقاعان قارلى قىسىندا توڭدى قازىپ ساحنا-زيرات تۇرعىزۋ قيىن. سول سەبەپتى, قىستا ءومىرى ۇزىلگەن ادامدى كۇن جىلىعانعا دەيىن ۋاقىتشا جەرلەۋ ءراسىمىن اتقاراتىن جاساندى-زيرات كوپ ولكەلەردە بەرتىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلگەنىن بىلەمىز. ەكىنشى وقىمىستى وسىنى مەڭزەپ وتىر. 1970-ءشى جىلدارى «ەسىك» قورعانىنا جۇرگىزىلگەن قازبا-زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا «التىن ادامنىڭ» استىنداعى اعاش ەدەنگە توسەلگەن كىلەم بولعان. الايدا, كىلەم ءشىرىپ كەتىپ, العاشقى قالپى ساقتالماعان. ودان باسقا تاعى ءبىر ەسكەرەر دۇنيە, پازىرىق كىلەمىندەگى ويۋ-ورنەك اتريبۋتتارى «ەسىك» قورعانىنان تابىلعان قولدانبالى زاتتىق بۇيىمدار ستيلىمەن ۇقساستىعى.
وسى ورايدا ەسكە تۇسەدى, باسقا جاقتى بىلمەيمىن, ءبىزدىڭ ەلدە ءالى كۇنگە دەيىن ءمايىتتى كىلەم نەمەسە سىرماققا وراپ شىعارادى. بۇل ءراسىم سوناۋ ساق داۋىرىنەن بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان ءۇردىس ەمەس پە ەكەن؟!
بەكەن قايرات ۇلى,
"ەگەمەن قازاقستان"
سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات, «ەگەمەن قازاقستان»