ءناسىبى – ءدان, بەسىگى – ءان قىزىلجار!

وركەندى وزگەرىستەر ءورىسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك بىلالوۆپەن سۇحبات – سەرىك سۇلتانعازى ۇلى, ەلىمىز ءتاۋ­ەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا تۇر. قازاق ۇلتىنىڭ جانە قازاقستان حال­قىنىڭ تاريحىندا مۇنداي كەزەڭ بول­ماعانىن اتاپ كورسەتكەن ەلباسى ەل شەجىرەسىندەگى ەرەكشە بەلەستى بارىنشا داي­ىندىقپەن قارسى الۋعا شاقىرعان بو­لاتىن. وسىعان وراي, ءسىزدىڭ قولداۋى­ڭىزبەن وڭىرىمىزدە ءورىس العان «20 يگى ءىس» اكتسياسى اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان شارالارعا توقتالىپ وتسەڭىز. – ءيا, بيىل ءبارىمىز ءۇشىن ەرەكشە قاس­تەرلى جىل. تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتان بەرى ەلىمىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالاردا زور تابىستارعا جەتكەنى بارىمىزگە ءمالىم. ىشكى, سىرتقى ساياسي تۇراق­تى­لىعى­مىز بەكىپ, الەم ساناساتىن مەملەكەتتەر قاتارىنا كوتەرىلدىك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قىسقا مەرزىم ىشىندە ۇلانعايىر مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرىپ, دامۋدىڭ جاسامپازدىق جولىمەن ءجۇرىپ كەلەمىز. ءبىز وسىلايشا تۇتاس ءبىر داۋىرگە بارابار, ماڭىزى اي­رىق­شا, ءمانى بولەك كەزەڭگە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا جەتىپ, ەلى­مىز بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ جۇدى­رىق­تاي جۇمىلعان بىرلىك, تاتۋلىق, دوستىق شاڭىراعىنا اينالدى. ال, سۇراعىڭىزعا كەلەتىن بولساق, ايتۋلى داتاعا وراي مەملەكەت باسشىسى مەرەيتوي جىلىن «بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلى» دەپ جاريالاۋى قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ ۇلكەن قولداۋىنا يە بولدى. وبلىستاعى «20 يگى ءىس» شاراسى الاشتىڭ اقيىق اقىنى, جەرلەسىمىز ماعجان جۇماباەۆتىڭ تۋعان اۋىلى سارتوماردان باستاۋ الدى. مەكتەپ عيماراتى, مەشىت ءۇيى, دارىگەرلىك امبۋلاتوريا جوندەۋدەن ءوتىپ, وقۋشىلارعا سپورتتىق قۇرال-جابدىقتار سىيلاندى. مۇراجاي جاڭا كىتاپتارمەن تولىعىپ, پلازمالىق تەلەديدار تارتۋ ەتىلدى. شالعاي جەرلەردەگى ەلدى مەكەندەر دە جاڭارىپ, تازارىپ, گۇل­دەنە ءتۇستى. كوشەلەر رەتكە كەلتىرىلدى, اۋلا­لارعا اعاشتار وتىرعىزىلدى. جولدار ءجون­دەلىپ, سۋ قۇبىرلارى تارتىلدى. مىسالى, ورتالىق, بوستاندىق, اقبالىق, شۇقىر­كول اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى وزدەرى تۇ­راتىن ورتانى اباتتاندىرۋعا, كوركەيتۋگە جوعارى كوڭىل-كۇيمەن جۇمىلا اتسالىستى. كوپتەگەن سپورت الاڭدارى, دەمالىس-ءما­دەني ورتالىقتار, ساياباقتار, ىسكە قوسىل­دى. وبلىس ورتالىعىندا ساۋلەتتى ستەللالار, ەسكەرتكىشتەر, مادەني نىساندار تۇر­عىزىلدى. اكتسيا اياسىندا اۋدانداردا – 216, جەرگىلىكتى وكرۋگتەردە – 1638 شارالار اتقارىلدى. ءالى دە جالعاسۋ ۇستىندە. – قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ ديقاندارى بۇ­رىن-سوڭدى بولماعان مول استىق ءوسىرىپ, ەل ىرىسىن ەسەلەۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىر. ونى ىسىراپسىز جيناۋ, ساقتاۋ با­عىتىنداعى جۇمىستار قالاي ۇيىم­داستىرىلعان؟ – ەكسپورتتى ءارتاراپتاندىرۋدا جانە تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋدا اگرو­ونەر­كاسىپ كەشەنىن ۇدەمەلى دامىتۋ باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەتىنى انىق. ەلباسىنىڭ اگرارلىق كەشەندى قۋات­تى قولداۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدار­لامالارى ارقاسىندا اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋعا 6,6 ميلليارد تەڭ­گە ءبولىندى. رەسپۋبليكادا وسىرىلەتىن ءداندى داقىلداردىڭ 25-28 پايىزى وبلىستىڭ ۇلەسىندە. بۇل سالادا قالىپتاسقان ءتاجىري­بە­لەرى مول ەگىنشىلەرىمىز اۋا رايىنىڭ كۇردەلى جاعدايلارىنىڭ وزىندە ماڭداي تەرمەن وسىرىلگەن ريزىقتى شاشپاي-توكپەي جيناپ الۋعا داعدىلانعان. داڭعايىر دي­قان, بىلىكتى باسشى گەننادي زەنچەنكونىڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى اتانۋى – ءبارىمىز ءۇشىن ابىروي. مۇنداي ماقتاۋلى جەر وڭدەۋشىلەر وبلىس­تا جۇزدەپ سانالادى. 2009 جىلى گەكتار بەرەكەلىگى 16,6 تسەنتنەرگە جەتىپ, 6,4 ميلليون توننا استىق جيناعان ەدىك. بىلتىرعى قۇرعاقشىلىق جىلىنىڭ وزىندە شىعىم­دىلىق 10,5 تسەنتنەردەن اينالىپ, 4,1 ميلليون توننا ءونىم الدىق. بيىلعى ءتۇسىم بۇل كورسەتكىشتەردەن دە اسىپ ءتۇسىپ, رەكوردتىق مەجەنى باعىندىردىق. كۇزگى وراقتى ويدا­عىداي اياقتاۋعا بارلىق كۇش-جىگەر جۇمىل­دىرىلدى. جاۋاپتى ناۋقانعا 10 مىڭعا جۋىق تەحنيكالار قاتىستىرىلىپ, 3,9 ميل­ليون گەكتار القاپتىڭ ءدانى ىسىراپ­سىز قامبالارعا قۇيىلدى. گەكتار بەرەكەلىگى 20 تسەنتنەرگە جەتىپ, قىرماندار مەن ەلەۆاتورلارعا 7 ميلليون تونناعا جۋىق استىق جەتكىزىلدى. ع.مۇسىرەپوۆ, تايىنشا اۋدان­دارى ءبىر ميلليون توننادان استام ەل ريزىعىنا يە بولدى. مۇنداي مولشىلىققا ەگىنشىلىك مادەنيەتىن ۇدايى جاقسارتۋ ناتيجەسىندە جەتكەنىمىزدى ايتا كەتكەن ءجون. ەندىگى مىندەت – رەكوردتى استىقتى شا­شاۋسىز ءارى ساپالى ساقتاۋ. بۇل ماسەلەدە دە بوگەلىس بولمايتىنىنا سەندىرە الامىن. وتكەن جىلى قوردالانعان ءونىم باسقا ءوڭىر­لەرگە جونەلتىلدى. سوڭعى 6 جىل ىشىندە 247 مىڭ تونناعا دەيىن استىق قابىلداي الاتىن 11 ەلەۆاتور پايدالانۋعا بەرىلدى. بىلتىر ايىرتاۋ جانە ع.مۇسىرەپوۆ اۋداندارىندا قۋاتتىلىعى 60 مىڭ توننالىق استىق قوي­مالارى كەشەنى بوي كوتەردى. بيىل سىيىم­دىلىعى 52 مىڭ جانە 30 مىڭ توننا بولا­تىن ەكى استىق قابىلداۋ كاسىپورنى ىسكە قوسىلدى. ءسويتىپ, ەلەۆاتورلاردىڭ سىيىم­دىلىعى 3 ميلليون 350 مىڭ تونناعا جەتتى. بۇدان تىسقارى سەرىكتەستىكتەر مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ 3 ميلليون تونناداي استىق ساقتاۋ مۇمكىندىكتەرى بار. – جولداۋ تالاپتارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جايى قالاي؟ – مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ءمىن­دەتتەرىمىز ايقىن, مەجەمىز بيىك. وبلىس جان باسىنا شاققاندا ءسۇت پەن جۇمىرتقا وندىرۋدەن ەلىمىزدە 1-ءشى, ەت وندىرۋدەن 2-ءشى ورىندى يەلەنەدى. جولداۋداعى ەتتى مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بەلگىلەنگەن تاپ­سىرمالاردى ورىنداۋعا ىشكى مۇمكىن­دىكتەر مەن قولداعى رەزەرۆتەر جەتكىلىكتى. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى جا­سالىپ, اۋقىمدى شارالار بەلگىلەندى. كە­لەشەكتە 10 مىڭ باس مال بورداقىلاۋ الاڭ­دارىن, 4 مىڭ باس رەپرودۋكتور-شارۋا­شىلىقتار, 15600 باس مال وسىرەتىن فەرمالار اشۋ مىندەتتەرى تۇر. اتا كاسىبىمىزدى بۇرىنعىدان دا قارقىندى دامىتاتىن كەز تۋدى. العاشقى قادامدار ناتيجەسىز ەمەس. بيىل فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار ۇيىم­داس­تىرۋ ماقساتىمەن 2200 باس مالعا تاپ­سىرىس بەرىلسە, 119 اگروقۇرىلىم ءوز جانە قارجىلىق ينستيتۋتتار قاراجاتىنا 7,3 مىڭ باس مال ساتىپ الدى. «قازاگرو» اق ارقىلى 70 جوبا قارجىلاندىرىلىپ, 659,6 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. ءۇش اۋداندا اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋمەن اينالىساتىن رەپ­رودۋكتور-شارۋاشىلىقتار قۇرىلىپ, كانادا مەن گەرمانيادان سيممەنتال مال­دارى اكەلىندى. ولاردىڭ قاتارىنا «سبي-اگرو-تاشكەنتكا», «پەتەرفەلد-اگرو», «الا­بوتا اسىل تۇقىمدى» سەرىكتەستىكتەرىن اتاۋعا بولادى. بۇدان تىسقارى «قازەك­سپورتاستىق» فيرماسى ارقىلى 1 مىڭداي شەتەلدىك مال ساتىپ الۋ كوزدەلىپ وتىر. وسىلايشا اۋىل شارۋاشىلىعىندا قول­دانىلعان شارالار 8 ايدا جالپى ءونىم كو­لەمىن ارتتىرىپ, 58 ميلليارد تەڭگەنى قۇ­رادى. رەنتابەلدىلىگى تومەن شارۋا­شى­لىق­تاردى ىرىلەندىرۋ, اسىل تۇقىمدى مال با­سى­نىڭ ۇلەسىن كوبەيتۋ, سالالاردى تەح­ني­كالىق جاعىنان جاراقتاندىرۋ, يننوۆاتسيا­لىق تەح­نولوگيالاردى ەنگىزۋ باعىتتارى بويىنشا ماڭىزدى جوبالار ىسكە اساتىن بولادى. – مەملەكەتتىك جوبا-باعدارلامالار ىسكە قوسىلعالى باسقا سالالار دا ەڭسەسىن تىكتەپ, قۇلاشىن كەڭگە جازا تۇسكەن بولار؟ – ارينە. وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق دامۋىندا ونەركاسىپتىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ونىڭ ىشىندە ماشينە جاساۋ سالاسى كاسىپورىندارىنىڭ جەتەكشى ءرولى زور. كسرو كەزىندە پەتروپاۆل قالاسىن­دا­عى زاۋىتتار الىس قاشىقتىققا وق تاسيتىن زىمىراندار شىعارۋمەن ايگىلەنەتىن. ءتاۋ­ەلسىزدىك جىلدارى قورعانىس زاۋىتتارى باس­قا سالالارعا بەيىمدەلىپ, بەيبىت ماقسات­تاعى ونىمدەر شىعارۋعا مامانداندى. ولار­دىڭ ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ كەشەندەرىمەن جانە شەتەلدىك سەرىكتەستىكتەرمەن جا­ساعان كەلىسىم-شارتتارىنىڭ جالپى كولەمى 25 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى. بۇل – وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىر­عان­دا 2,1 ەسەگە ارتىق. كەلىسىم-شارتتار ايا­سىن­دا 12,8 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونىمدەرى شى­عارىلىپ, بىلتىرعىعا قاراعاندا 2 ەسەگە مولايدى. سوڭعى ون جىلدا ونەركاسىپ ونىمدەرىن شىعارۋ كولەمى 46,7 ەسەگە ۇلعايعانىن ايتا كەتكەن ءجون. يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلا­ماسى شەڭبەرىندە جالپى كولەمى 30,3 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيانى قۇرايتىن 15 يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالار ەنگىزىلگەن. ولاردى سالۋ بارىسىندا 1300-دەن استام ادام جۇمىسپەن قامتىلادى. ال پايدالانۋعا بەرىلگەن كەزدە 1700-دەي جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلادى. 2010 جىلى وڭىرىمىزدە 13,8 ميلليارد تەڭگەنىڭ 10 جو­باسى پايدالانۋعا بەرىلىپ, 631 ادام جۇ­مىسقا ورنالاستى. ماشينە جاساۋ سالاسى كاسىپورىندارى اراسىندا «زيكستو» اق-نىڭ جۇمىسى جاڭاشىلدىق سيپاتقا يە. يندۋستريالىق دامۋدىڭ وزىق تەحنولو­گيا­لارىن يگەرۋدەگى قارقىندى قادامدارى ءسۇي­سىنتەدى. 2008 جىلى ولار تەمىرجولشىلار ءۇشىن 30 جۇك ۆاگونىن قۇراستىرعان بولاتىن. سول سياقتى, بۇگىنگە دەيىن يندۋستريا­لان­دىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە 11 جوبا ىسكە قوسىلدى. ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى جارتى­جىل­دىقتا 2,2 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن, سىي­ىمدىلىعى 52 مىڭ توننالىق ەلەۆاتور بوي كوتەردى. جۋىردا 30 مىڭ توننالىق تا­عى ءبىر استىق قابىلداۋ كەشەنى پايدالانۋ­عا بەرىلدى. وسىلايشا وبلىس كاسىپورىن­دارى قازاقستاندىق ۇلەستىڭ ارتۋىنا ايتار­لىقتاي ۇلەس قوسىپ كەلەدى. اگروونەركاسىپ كەشەنىندە دە بىرقاتار وزىق جوبالار بار. «يۋننيۆيل» جشس جى­لىنا 9 مىڭ توننا ەت ونىمدەرىن وندىرەتىن وسى زامانعى ەت وڭدەۋ كومبيناتىن, «لەونوۆ» شارۋا قوجالىعى 320 باس ساۋىن سيىرعا لايىقتالعان ءسۇت كەشەنىن پايدا­لانۋعا بەردى. «زەنچەنكو ي ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىندە قاناتقاقتى جوبا ءجۇ­زەگە اسىرىلىپ, كانادادان اكەلىنگەن 800 باس سيىرعا ارنالعان ءسۇت كەشەنى بوي كوتەردى. مۇندا ءار ساۋىن سيىردان جىلىنا 7 مىڭ ليتردەي ءسۇت ساۋىلادى. تايىنشا اۋدا­نىن­دا 1000 باسقا شاقتالعان ءسۇت كەشەنى جۇ­مىس ىستەيدى. جەر استى بايلىعىن يگەرۋ كەن-مەتال­لۋرگيا ونەركاسىبى سالاسىن جانداندىرۋعا سەرپىن بەردى. «تيولاين» جشس تيتان-تسيركوني كەنىن وڭدەيتىن تاجىريبەلىك-ونەر­كا­سىپتىك ءوندىرىستى ىسكە قوستى. «شۋنگيت» جشس قيىرشىق تاستار وڭدەۋمەن اينالى­سا­دى. جوعارى ءونىمدى قوندىرعىلار ورنا­تىلعان ءوندىرىس ورنىنىڭ جىلدىق قۋاتى 600 مىڭ تونناعا تەڭ. «اقتوبە Glass» كەن بايىتۋ كومبيناتى ايسارى جەرىندە كۆارتس قۇمىن شىعارادى. كاسىپكەرلىكتى وركەندەتۋ سالاسىندا جاي­لى بيزنەستىك احۋال تۋعىزۋعا, اكىمشى­لىك كەدەرگىلەردى بولدىرماۋعا باسا نازار اۋدارىلعان. ون جىلدا شاعىن كاسىپورىن­دار سانى 10,3 پايىزعا ۇلعايىپ, قىزمەت كو­لەمى 12 ەسەگە ارتتى. جىلدىق ءونىم ءوندى­رۋ مولشەرى 85 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» باع­دار­لا­ماسى بويىنشا بيىل رەسپۋبليكالىق قا­زى­نادان 1440 ميلليون, ونىڭ ىشىندە اعىم­دا­عى ماقساتتى ترانسفەرتتەرگە 818,2 ميلليون, يندۋستريالىق ينفراقۇرىلىمدى دا­مى­­تۋعا 621,8 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعان. ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتىڭ جاندانۋى وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ ىرعاقتى دامۋىنا ايتارلىقتاي اسەرىن تيگىزىپ وتىر. بىلتىر نەگىزگى كاپيتالعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا مولشەرى 53 ميلليارد 315 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ, 1999 جىلعا قاراعاندا 11 ەسە ارتتى. «سولتۇستىك» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپو­را­تسياسى 9 ميلليارد تەڭگەنىڭ 28 جوباسىن ىسكە اسىرۋعا اسا ىنتالى. – جولداۋدا حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋدىڭ باسىم باعىتتارى اتاپ كورسەتىلدى. ەندىگى اڭگىمەنى وسىناۋ وزەكتى تاقىرىپ توڭىرەگىندە وربىتسەك. – الدىمەن 2002-2010 جىلدارعا ارنال­عان «اۋىز سۋ» باعدارلاماسىنىڭ كەيبىر قورىتىندىلارىنا توقتالا كەتەيىن. ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك جوبانى ورىنداۋ ماقساتىمەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 15 ميلليارد, جەرگىلىكتى قازىنادان 2,5 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان بولاتىن. بۇ­دان تىسقارى ازيا دامۋ بانكى 1,5 ميلليارد, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەر 96 ميلليون تەڭگە قاراجات سالدى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە 111 مىڭ تۇرعىنى بار 145 ەلدى مەكەنگە تىرشىلىك ءنارى جەتكىزىلىپ, 194 مىڭ ادام تۇراتىن 122 اۋىل-سە­لونىڭ جايى وڭالدى. بىلتىر سۋ شارۋا­شىلىعى شارالارىن اتقارۋعا 4,1 ميلليارد تەڭگە جۇمسالدى. 200 شاقىرىمعا جۋ­ىق سۋ قۇ­بىرلارى مەن سۋ تاراتۋ جەلىلەرى سالىنىپ, قالپىنا كەلتىرىلدى. 40 مىڭ تۇر­عىنى بار 13 ەلدى مەكەننىڭ تازا سۋى جاق­سارتىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلى 31,2 شاقى­رىم توراپتىق سۋ قۇبىرلارى, 26,5 شاقى­رىم سۋ تاراتۋ جەلىلەرى تارتىلدى. جام­بىل اۋدانىندا جەراستى سۋلارىنان تار­تىل­عان ۇزىندىعى 6,9 شاقىرىم ۇڭعىمالى سۋ بوگەتتەرى قال­پىنا كەلتىرىلدى. 3 ەلدى مەكەن جەراستى سۋ­لا­رىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. دەگەنمەن, وبلىستا تازا اۋىز سۋ جايى ءالى دە وتكىر سەزىلەدى. «اقبۇلاق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ, تازا سۋعا مۇقتاج ەلدى مەكەندەردىڭ پروبلەماسىن شەشۋ ۇستىندەمىز. – «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلا­ماسىنىڭ ىسكە قوسىلعانىنا كوپ بولا قوي­عان جوق. ءبىرىنشى كەزەكتە قانداي شارالار اتقارىلماق؟ – ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ, جۇ­مىس­سىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ, جاڭا جۇ­مىس ورىندارىن اشۋ, از قامتىلعاندار قاتارىن ازايتۋ – ۇنەمى باقىلاۋدا تۇراتىن ماسەلە. بۇل باعىتتا از شارۋا تىندى­رىل­عان جوق. 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان تۇر­عىنداردى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ايماق­تىق باعدارلاماسى بويىنشا 30 مىڭعا جۋ­ىق ادامنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا كومەك كورسەتىلدى. 15810 جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. 4708 ادام ەڭبەكاقى تولەنەتىن قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلدى. كاسىپتىك ءبىلىم الۋعا 1060 ادام جىبەرىلدى. «جول كارتاسى» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەكىنشى جىلىندا 5,4 ميلليارد تەڭگە يگەرىلىپ, 8259 ادام ەڭبەككە ارالاستى. جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا ستراتە­گيا­سى وزگەشە تالاپتار, تىڭ مىندەتتەر جۇك­تەيدى. باعدارلاما ءۇش باعىت بويىنشا ات­قا­رىلادى. بۇل ماقسات ءۇشىن 1,8 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. قازىردىڭ وزىندە «جۇمىس­پەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىنا قاتى­سۋ­شىلاردىڭ سانى 7 مىڭ ادامدى قۇراپ وتىر. تاراتىپ ايتار بولساق, 986 ادام وقۋلارعا جىبەرىلەدى. 395 ادام كاسىبي دايارلىقتان وتەدى. 591 ادام بىلىكتىلىگىن شىڭدايدى. 514 ادام الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ۇسىنىسىمەن 2545 ادام بوس قىزمەت شتاتتارىنا ورنالاس­تى­رىلدى. اۋىلداردا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا جاردەمدەسۋ شارالارىنا 254,8 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. «سولتۇستىك» اكك شاعىن نەسيەمەن قامتاماسىز ەتەتىن ۇيىم رەتىندە بەلگىلەنىپ, ەكىنشى باعىتقا جەڭىلدىكتى قار­جىلىق قولداۋ جايى ويلاستىرىلعان. «سك-فينانس» جشس قازىردىڭ وزىندە 50 ادامدى كاسىپكەرلىكتىڭ قىر-سىرىنا وقىتۋ ءىسىن باستاپ كەتتى. ءسويتىپ, 232 ادام دايارلانىپ شىعادى. ەكونوميكالىق الەۋەتى ورنىقتى ەلدى مەكەندەرگە 222 وتباسىن كوشىرىپ اكە­لۋ ءۇشىن 1,4 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ءبۇ­گىن­دە باسپانا تۇرعىزاتىن جەرلەر انىقتالىپ, جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەنۋدە. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشى­لىق­­تى جاڭعىرتۋ تۇرعىنداردىڭ ءومىر سا­پاسىن جاقسارتۋدىڭ باستى فاك­تور­لارىنىڭ ءبىرى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوعان وراي باعدارلاماسى اياسىندا 2,4 ميلليارد تەڭ­گەنىڭ 5 جوباسى قولعا الىنعان. 754 ميلليون تەڭگە وبلىس ورتا­لىعىنداعى سۋمەن جاب­دىقتاۋ جانە سۋ بەرۋ نىساندارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە با­عىتتالدى. ەنەرگە­تي­ك­الىق كاسىپورىندار باع­د­ارلاما شەڭبەرىن­دە 1 ميلليارد 964 ميلليون تەڭگە ءبولدى. پەتروپاۆل قالا­سى­نىڭ اباتتاندىرىلعان تۇرعىن ءۇي سالا­سىن­دا 1035 كوپ پاتەرلى ءۇي بار. ولاردى ءجون­دەۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 120 ميلليون تەڭگە قاراس­تىرىل­دى. بۇدان تىسقارى «پەتروپاۆل قالا­سىن­داعى تۇرعىن ءۇي پايدالانۋ قىزمەتى» كا­سىپورنى دا جوندەۋ جۇمىستارىمەن اينا­لى­سادى. وعان 275 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. مادەني-رۋحاني سالالارداعى جەتىستىكتەرىمىز دە كوپ-اق. انا ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسى كەڭىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز جۇيەلى ناسيحاتتالادى. قوجابەرگەن جىراۋ, باتىر بايان, شال اقىن, توقسان بي, شوقان ءۋاليحانوۆ, اقان سەرى, ۇكىلى ىبىراي, ماع­جان سەكىلدى قىزىلجاردىڭ قۇنارلى توپىراعىنان ءونىپ-وسكەن داڭقتى تۇلعا­لا­رىمىز ايرىقشا قاستەرلەنەدى. وسىنداي الىپ تۇلعالارعا ەسكەرتكىشتەر ورناتىلدى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا اتقارىلعان شارالار – ءوز الدىنا ءبىر توبە. تاۋەلسىزدىكتىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا وبلىس ورتالىعى ادام تانىماستاي وزگەردى. پەستروە كولىنىڭ جاعالاۋىندا «سولتۇستىك جۇلدىزى» تاۋەلسىزدىك ساياباعى اشىلدى. قالانىڭ ورتاسىندا بيىكتىگى تاۋەلسىزدى­گى­مىزدى بەينەلەيتىن ستەللا بوي كوتەردى. بىرەگەي اكۆاپارك قۇرىلىسى اياقتالۋعا جا­قىن. بۇل نىسان وتباسىلىق دەمالىس ور­نى­نا اينالادى. مادەنيەت جانە دەمالىس سايا­باعى جاڭارتىلىپ, سۋبۇرقاق ورناتىل­دى. قازاق جانە ورىس ادەبيەتى كلاس­سيك­تەرىنىڭ, قىزىلجار وڭىرىنەن شىققان تاريحي تۇل­عالاردىڭ مۇسىندەرى ورناتىلدى. كوشە­لەر­گە, الاڭدارعا ءارالۋان مۇسىندىك بەينەلەر قويىلدى. 13 شاعىن باق قالا­لىق­تارعا تارتۋ ەتىلدى. «جول كارتاسى» باع­دارلا­ما­سى­نىڭ جاردەمىمەن بوتانيكالىق باق – «قى­زىل­جار ورانجەرەياسى» قايتا جاڭ­عىرتىلدى. قورىتا ايتقاندا, تاۋەلسىز قازاق­ستان­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاۋىمەن ەلىمىزدىڭ حالقى اۋىزبىرلىكتىڭ, توپتاسقاندىقتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتىپ, 20 جىل ىشىندە تو­لاعاي تابىستارعا جەتكەنىن ءبارىمىز ماقتان تۇتامىز. وعان سولتۇستىك­قا­زاق­ستاندىق­تار­دىڭ دا قوسقان ۇلەسى زور. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.   قىزىلجار وڭىرىندەگى كوركەمسوز بايقاۋى كوركەمسوز وقۋ شەبەر­لەرى­نىڭ ورالحان بوكەي اتىنداعى ءحىىى رەسپۋبليكالىق بايقاۋى ال­­­­عاش رەت قىزىلجار وڭىرىندە شى­­­مىلدىعىن ءتۇردى. ول قا­زاق­ستان حالقى تىلدەرىنىڭ ءحىىى رەس­پۋبليكالىق فەستيۆالى شەڭ­بە­رىن­دە ۇيىمداستىرىلىپ, ەل ءتاۋ­­­­ەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ار­نالدى. وندا ەلىمىزدىڭ بار­لىق وبلىستارىنىڭ جانە استانا, الماتى قالالارىنىڭ اتال­مىش بايقاۋ جەڭىمپازدارى جي­نالىپ, پروزالىق, درامالىق جانە پوە­زيالىق شىعار­ما­لار­دى مانەر­لەپ وقۋدان دوداعا ءتۇستى. سايىس باستالار الدىندا وب­لىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى فار­حاد قۋانعانوۆ ايماق باس­شىسى سەرىك ءبىلالوۆتىڭ قۇت­تىق­تاۋىن جەتكىزدى. ودان كەيىن ءسوز العان مادەنيەت مينيستر­لىگى ءتىل كوميتەتىنىڭ ءتور­اعاسى, فيلولوگيا عىلىمدارى­نىڭ دوك­تورى شەرۋباي قۇر­مان­باي ۇلى: «بيىلعى يگى شا­رانى ماعجان, ءسابيت, عابيت سەكىلدى ۇلىلار مەكەنى قىزىلجار وڭىرىندە ءوت­كىزۋگە بەكىندىك. ون­داعى وي – قازاعى از وڭىرلەردە مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى ناسيحاتتاۋ, قۇدى­رەت­تىلىگىن تانىتۋ ەدى», دەي كەلىپ, كوركەمسوز باي­قا­ۋىنا قا­تى­سۋشىلارعا ساتتىلىك تىلەدى. ورالحاننىڭ قارىنداسى عاليا بوكەي دە قىزى­لجار­لىق­تارعا دەگەن العىس سەزىمىن جەتكىزدى. بايقاۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن­دە 16 ۇمىتكەر و.بوكەيدىڭ پرو­زالىق شىعارمالارىنان ءۇزىندى­لەر وقىدى. ەكىنشى كەزەڭدە درا­مالىق شىعارمالار بوي­ىن­شا سىناسسا, اقتىق كەزەڭدە اق­ىنداردىڭ ولەڭ-جىرلارىنا كەزەك بەرىلدى. ءۇش كەزەڭنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ورالحان بوكەي اتىن­داعى رەسپۋبليكالىق كورسەم­سوز وقۋ شەبەرلەرىنىڭ باس ءجۇل­دەسىن الماتى وبلىسىنىڭ وكى­لى دانيار اقمولداەۆ جەڭىپ الدى. ءبىرىنشى ورىنعا التىناي مۋسينا (سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى), ەكىنشى ورىنعا اينۇر وڭعاروۆا (ماڭعىستاۋ وبلى­سى), ءۇشىنشى ورىنعا سەيىلحان وسپانوۆ (وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى) كوتەرىلدى. جام­بىل­دىق جادىرا مەرگەنباەۆا, پاۆ­لودارلىق ايبەك ورالحانوۆ, استانالىق قۋانىش ءدۇي­سەن­قۇلوۆ, باتىسقازاقستاندىق تاڭشولپان زەينۋللينا «ۇزدىك شەبەرلىك ءۇشىن» ىنتالاندىرۋ سىيلىقتارىنا يە بولدى. جە­ڭىمپازدار مەن جۇلدەگەرلەرگە ديپلومدار مەن باعالى سىي­لىق­تار تابىس ەتىلدى.   ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ارمانى ەدى جاس تاۋەلسىز ەل قازاقستاندى وتپەلى كە­زەڭ­دەگى قيىندىقتاردان ايبىندى باسشىمىز ن.ءا. نا­­­زارباەۆ ساناۋلى جىلداردا-اق الىپ شىقتى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ بەتكە ۇستار اشىق تا ايعاق يدەو­لوگياسى بوي­ىنشا كاپيتاليزمدى اتتاپ ءوتىپ, سوتسياليزمگە جەتتىك, كوممۋنيزمگە تاقاۋ قال­دىق دەپ جۇرگەن دالباساسى دالادا قالدى. جاڭا ومىردە ەلبا­سىمىز ءار نارسەنىڭ مەنشىگىن تاپتىرىپ, باسە­كەمەن وركەندەر نا­رىق­تىق ەكو­نو­­ميكالىق جۇيە­گە كوشتى دە, سول تار جول, تاي­عاق كەشۋ كەزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ: “اۋەلى – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات”, دەگەن ۇران تاستادى. قازاق دەگەن نەگىزىندە نا­مىسشىل ەل عوي, سول ۇراننىڭ ورىندالۋ جو­لىندا الەمدە بار جاڭالىقتاردى يگەرىپ, كاپي­تاليزمنىڭ قول جەتكەن تابىستا­رىن كادەگە جا­راتتى. ەلدە بار توقتاپ قالعان بايلىق كوزدەرىن دەرەۋ ىسكە قوسۋ ءۇشىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيا الا ءبىلدى. ولاي دەيتىنىم, ول وڭاي ولجا ەمەس, ونى بىرىنشىدەن سەنىمدى ەلگە بەرەدى. از جىلداردا اۋناپ تۇسكەن تۇل­پارداي اتىپ تۇرىپ, ءبىر سىلكىنىپ, قازاق ەلى العا باستى. الەم ءالدى مەملەكەت, ايگىلى باسشىنى كورىپ, ۇلكەن سەنىم ارتتى. انە, سونىڭ ءناتي­جەسىندە جاس مەملەكەت قازاقستان تەز ارادا ەسىن جيىپ, اس­تاناسىن الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ سىن­دى ۇلان-عايىر قىزۋ ىسكە كىرىستى. قاي ەلدە بولسىن استاناسىن كوشىرۋ وڭايعا سوق­پاي­تىنىن بىلەتىنبىز. بىراق نۇر­سۇل­تان ءابىش­ ۇلىنىڭ بۇل باستاماسىن ەل قولدادى, ەلدىڭ زيالى ازامات­تا­رى قولدادى. ول ءجاي عانا ءتور جاڭارتۋ ەمەس, ەۋرا­زيا­نىڭ كىندىك تورىندە استانانى ورنالاس­تىرۋ اكىمشىلىك, ەل باس­قارۋ ىسىندە كوپ­­تەگەن ىڭ­عاي­لىلىق تۋدىردى. تىڭ كو­تەرۋ زامانىندا سولتۇستىك ءول­كە­لەرىمىزدە تىم سەلدىرەپ قال­عان ءوز ۇلتىمىزدىڭ وكىل­دەرى كو­بەي­ىپ, ەلى­مىزدىڭ نەگىزگى ىرگەسىن مىقتاپ بەكىتتىك. جاڭا زامانعا ابدەن لايىق تاماشا قالا تۋدى. قۋانعانىم سون­شا, استانانىڭ ءار جىلىنا جاڭا ولەڭدەرىمدى ارناپ, ونجىل­دى­عىندا “الەمنىڭ سەگىزىنشى عا­لاماتى” اتتى ادەمى سۋرەتتەرمەن بەزەندىرىلگەن ولەڭدەر جي­نا­عىمدى شىعارىپ, شىن جۇرەكتەن شاشۋ شاشتىم. بۇل جالعىز مەنىڭ ەمەس, بۇكىل زامان­داس­تا­رىمنىڭ كوكەيىندەگى قۋانىشتىڭ بەلگىسى ەدى. تاۋەلسىزدىك جايلى, ەگەمەندىك اكەلگەن تاماشا جاڭالىقتار حاقىندا ايتار ءسوز كوپ. سولاردىڭ ىشىندە ۇلتىمىزدىڭ اسا كورنەكتى ۇلدار­ى­نىڭ ءومىرىن ۇلگى ەتىپ, اتتا­رىن اي­عاقتاۋ. ولارعا ءماڭ­گىلىك بەلگى ورناتۋ جو­لىندا سوڭعى جىلدارى ءسولتۇس­تىك قازاقستان وبلى­سى­ن­دا قىرۋار جۇ­مىس ىستەلىندى. شال اقىنعا, ماع­جان اعامىزعا, عابيت ءمۇسى­رەپوۆكە اۋدانداردىڭ اتتارى بەرىلدى. ولار­دىڭ ەڭبەكتەرى دە كەڭ تا­رالىپ, ەل قولىنا ءتيدى. بۇل تۇرعىدا ۇلتىمىز­دىڭ ەرەكشە دارىندى ۇلى, يساتاي, ماحامبەت جورىقتارىنا قاتىس­قان ەرجۇرەك باتىر سەگىز سەرىنىڭ پاتشا ۇكىمەتى قۋدالاۋمەن ۇم­ىتتىرعان اتى شارتا­راپقا قايتا جەتتى. ءتىپتى, بۇل ۇلى بابامىز تۋرالى: “ول تىرلىكتە بولماعان ادام”, دەگەن جالالار دا جا­بىلدى. وبلىس ورتالى­عىن­داعى “اسىل مۇرا” ۇجىمىنىڭ بۇل تۇرعىدا اتقارعان ەڭبەگى وراسان. سەگىز سەرىنىڭ ەكى توم­دىق ەڭ­بەكتەرى جارىق كوردى. بۇرىن “حا­لىق ءانى” اتالىپ جۇرگەن اندەرى وزىنە ورا­لىپ كەلە جا­تىر. ءبىر عانا “گاۋ­ھارتاستىڭ” ءوزى نەگە تۇرادى؟! ەگەر قا­زاقتىڭ بۇلبۇل قىزى كۇ­لاش بايسەيىتوۆا اپامىزدىڭ اتىن بار الەمگە ۇكىلى ىبىراي بابامىزدىڭ “گاككۋىن” ورىنداۋ شىعارسا, بي­بىگۇل ءتو­لەگەنوۆا زامانداسىمىزدى زاڭعار بيىككە كو­تەر­گەن دە وسى “گاۋھارتاس”. سونداي-اق قوجابەرگەن جىراۋ­دى بۇقار جىراۋداي دا­نامىز ۇستازىم دەپ ارداقتاسا, ونىڭ ءىرىنىڭ ءىرىسى, دانانىڭ داراسى, جاس ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولار زور تۇلعا ەكەنىندە ەش كۇمان جوق. ءتاۋ­ەلسىزدىكتىڭ ۇلى تويىنىڭ قارساڭىندا ەسىمى ۇمىتىلىپ جۇرگەن ەل ءدۇل­د ۇلى ۇكىلى ىبىرايعا لايىقتى ەسكەرتكىش وب­لىس ورتالىعىندا جانە تاماشا شاعىن ءمۇسىن اۋىلىندا ورناتىلىپ, بۇرىنعى وسكەن اۋى­لىنا ۇكىلى ىبىرايدىڭ اتى بەرىلدى. بۇل كۇندەرى بۇكىل ەلىمىز تۇڭعىش پرەزي­دەنتىمىزدىڭ باستاۋىمەن يننوۆاتسيالىق ين­دۋس­تريالاندىرۋدىڭ ەكپىندى جۇمىسىن سەرپىندى جۇرگىزىپ جاتىر. بىلە بىلسەك, بۇل نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ۇلى باس­تاماسى, يننو­ۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋدىڭ رەۆوليۋ­تسيالىق قادام­دا­رى دەر ەدىم. ولاي دەيتىنىم, جاس مەملەكەت الەمدەگى جاھاندانۋ زاما­نىنا سايكەس ەڭ كەرەكتى, ءارى ەڭ جاۋاپتى, ەڭ اۋىر ءىستى وتە قارقىندى تۇردە باستاپ كەتتى. ءتاۋ­ەلسىزدىكتىڭ 20 جىل­دى­عىنا ءبىر بەلگى استانا قالاسى بولسا, وسى ۇلى جولدا دۇنيەگە كەلگەن ءار ءوندىرىس ورنى زور شاشۋ, ەڭ قىمباتتى شا­شۋىمىز دەپ ەسەپتەيمىن. كەن بايلىعى, جەر باي­لىعى, مۇناي مەن گاز دا سارقىلادى, ال ءبۇ­گىن قاتارعا تۇرىپ جاتقان يننو­ۆا­تسيالىق-ين­دۋس­تريالاندىرۋ نىساندارى ءوز­دەرىنىڭ شىعا­راتىن تۇپكى ونىمدەرىمەن ەلى­مىزدىڭ ەلدىگىن بەكىتىپ, بولاشاقتاعى ەڭ سەنىمدى تىرەگىمىز بولادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, 2009 جىلى “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنە شىققان ما­قالامدا با­س­­تالعان جۇ­مىستاردى ءبىتىرسىن, تۇڭ­عىش پرەزيدەن­تىمىزدى قۇتتى ورنىندا وتىر­عىزا تۇرايىق دەگەنىم بار ەدى. بۇل كۇندە, قۇدايعا شۇكىر, بۇل ءما­­سەلەنى بۇكىل ەل قولداپ, بيىل كەزەكتەن تىس ءوت­كەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا حال­قىمىز ەل­با­سىعا داۋىس بەرىپ, بىردەن-ءبىر دۇرىس تاڭداۋ جا­سادى. ەڭكەيىپ قالعان قارت ەمەس, نۇر­سۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆتىڭ ناعىز ىس­ىلعان, ءمارت كەزى. تاۋەلسىزدىك ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ارمانى ەدى, وعان دا جەتتىك. 20 جىلدا ەل ىرگەسى بەكىدى, كەلەشەكتە وسى قارقىنمەن قارىشتاپ, الەمدەگى وزىق ەلدەر قاتارىنا جەتەيىك! بۇل تىلەكتىڭ دە ور­ىن­دالۋىنا ەش كۇمان جوق. ەل امان, ەلباسى امان, ىشكى داۋ مەن سىرتقى داۋ­دان اللا ەسەن ساق­تا­سىن! 20 جىلدىق اسىل توي, عاسىر تويى قۇتتى بولسىن!   اينالايىن, قىزىلجار! تۋعان قالا وت-انام, قالعان مۇرا اتادان. قىزىلجار دەپ اتىڭدى, بابام ءوزى اتاعان.   قايىرماسى: سالتاناتىم, ءسانىمسىڭ, ماحابباتىم, ءانىمسىڭ. اينالايىن, قىزىلجار, باقىتىمسىڭ, باعىمسىڭ!   جالعىز ءوزىڭ ءبىر عالام, شەجىرەلى ءان-قالام. ابىلايدىڭ ءىزى بار, ماعجان اقىن جىرلاعان.   قايىرماسى: سايگ ۇلىكتەي جارالعان, اققۋدايىن تارانعان. ايمالايدى كوك ەسىل, اق قايىڭعا ورانعان.   قايىرماسى. استىقتى اۋدان اسۋلارى مارات تاسماعانبەتوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋداننىڭ اكىمى. اۋدانىمىز ەلىمىزدەگى ءىرى استىقتى ءوڭىر­لەردىڭ ءبىرى. دامىعان اۆتوموبيل جولدارى, تەمىر جول كولىگى, الەۋمەتتىك ينفراقۇرى­لىم­دارى بار اۋدان زور ەكونوميكالىق الە­ۋەتكە يە. اگرارلىق سەكتوردا دا ۇلكەن تا­بىس­تارعا جەتىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك قول­داۋ­دىڭ ارقاسىندا ماشينا-تراكتور پاركىنىڭ 90 پايىزى جاڭارتىلدى. اۋىل شارۋا­شى­لىعى قۇرىلىمدارى 22,2 ملرد. تەڭگەگە 1092 ونىمدىلىگى جوعارى تەحنيكالار ساتىپ الىندى, ول كوكتەمگى-كۇزگى دالا جۇمىستارىنىڭ 80 پايىزعا جۋى­عىن جوعارى ساپامەن اتقارۋعا, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارت­تىرۋعا, ءداندى جانە باسقا داقىلدار وندىرىسىندە ىلعال قورىن قالىپتى جاعدايدا ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ استىق ءوندى­رى­سىن ۇلعايتىپ, قازاقستاندى استىق ەكسپورتتايتىن الەم­دە­گى بەس ەلدىڭ قاتارىنا ەنگىزۋ جونىندەگى مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەگىستىك مادەنيەتىن جاقسارتۋ, تو­پىراق قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ, مينەرالدى تىڭايت­قىش­تاردى اگروتەحنيكالىق تالاپتارعا ساي ءسىڭىرۋ, تۇقىم ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندە ماقساتتى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ ەسەبىنەن اينالىمعا 62,9 مىڭ گەكتار القاپ قوسىلدى. ءسويتىپ, ەگىستىك كولەمى 629 مىڭ گەكتارعا جەتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنان جينالاتىن جالپى ءونىم 44,8 پايىزعا ارتتى. ديقاندارىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن توي­لاي­­تىن بيىلعى جىلى بۇرىن-سوڭدى بولماعان استىق ءوسى­رىپ, قازىرگى ۋاقىتتا كۇزگى وراقتى اياقتاپ قالدى. گەكتار بەرەكەلىگى 23,2 تسەنتنەردەن اينالىپ, كەمى 1,5 ميللي­ون توننا استىق جيناۋدى كوزدەپ وتىرمىز. اگرارلىق كەشەن الدىندا تۇرعان باسىم باعىتتار­دىڭ ءبىرى – استىقتىڭ ساقتالۋى مەن وڭدەلۋىن قام­تا­ما­سىز ەتەتىن قابىلداۋ كاسىپورىندارىنىڭ قۋاتىن ارت­تى­رۋ. بۇل ماسەلەنى ويداعىداي شەشۋ جولدارى جان-جاقتى قاراستىرىلعان. اۋدان مال شارۋاشىلىعىمەن دە اينا­لى­سادى. وسى سالانى دامىتۋ باعدارلاماسىندا ءىرى قارا ەتى­نىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ باعدارلا­ماسىنا وراي 350 ساۋىن سيىرعا, 500 باس ەتتى مالعا, 500 باس قويعا جانە 200 جىلقىعا ار­نالعان كەشەندەر, 350 باسقا ارنالعان شوشقا فەرما­سىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 16 مال سويۋ الاڭى سالىندى. مال شارۋا­شى­لىعى ونىمدە­رىن وڭدەۋ دە دامىپ كەلەدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دە وركەن­دەۋىنە ءمۇد­دەلىمىز. بۇگىندە 1063 كاسىپكەرلىك سۋبەكت جۇمىس ىستەيدى. ساۋدا, قوعامدىق تاماقتانۋ ور­نى, شاشتاراز, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ستان­تسياسى, اعاش وڭدەۋ تسەحى, كيىم ءپىشۋ جانە جوندەۋ قوسىنى, تاۋلىگىنە 2 توننا نان-توقاش ونىمدەرىن شىعاراتىن “اسىل ءدان” ناۋبايحاناسى سياقتى 18 جاڭا نىسان اشىلدى. مەملەكەتتىك “اۋىز سۋ” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اۋىلدىقتاردى ساپالى تىرشىلىك كوزىمەن قامتاماسىز ەتۋ ايتارلىقتاي جاقساردى. وسى كەزەڭدە سۋ قۇبىرى جەلىلەرىن تارتۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلدى. اۋداندا مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن ورىنداۋ – باستى نازارىمىزدا. سوڭعى جىلدارى 12 ءپا­­تەرلى كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي, شارۋاشىلىق سۋبەك­تىلەرىنىڭ كۇشىمەن 168 پاتەر جانە 396 جەكە تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, وقۋ ساپاسىن جاق­سار­تۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان شارالار دا از ەمەس. بىلتىر “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى بوي­ىنشا پەسكي اۋىلىندا وسى زامانعى 250 ورىندىق مەكتەپ ءۇيى پايدالانۋعا بەرىلدى. سوڭعى ون جىلدا مەكتەپتەرگە 17 لينگافون-مۋلتيمەديا, 18 فيزيكا, 13 بيولوگيا, 3 حيميا كابينەتتەرى, 14 ينتەراكتيۆتى قۇرال-جاب­دىق­تار, 479 كومپيۋتەر ساتىپ الىندى. التى ءبىلىم مەكەمەسى “وكۋNet” اقپاراتتىق ءبىلىم بەرۋ جەلىسىنە قوسىلعان. ۇلى جازۋشى ەسىمىندەگى اۋدان ەڭبەككەرلەرى تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىز, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازار­با­ەۆ­تىڭ دايەكتى ساياساتىن بىركىسىدەي قول­داي وتىرىپ, ءالى تالاي بيىك اسۋلاردى باعىندىرارى انىق.   استاناعا قاراپ بوي تۇزەيمىز حايني-جامال مۋسينا, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى. ءتارتىپ ساقشىسى اكەمىز سوناۋ 1954 جىلى قانىپەزەر ادام­داردىڭ قولى­­نان قازا تاپتى دا, شيەتتەي سەگىز بالا اسقار تاۋداي تىرەگىمىزدەن ايىرى­لىپ, زار جىلاپ قالا بەردىك. امال قانشا, انامىز فاتيما عاريفۋل­لا­قىزىنا سەگىز با­لا­نى جالعىز اسىراپ, جەتكىزۋ وڭايعا سوق­­پادى. سو­ن­دىقتان دا شى­عار, مەنى جانە ەكى ءىنىمدى نوۆونيكولسكوە بالالار ءۇيى­نە ورنالاس­تىر­دى. ءسوي­تىپ مەن, جەتىنشى سىنىپقا دەيىن بالالار ۇيىندە وقىدىم. ودان كەيىن ءبىلىم الۋدى وبلىس ورتالىعىنداعى كاسىبي-تەح­نيكالىق ۋچيليششەدە جال­عاس­تىردىم. مامان­دى­عىمنىڭ قىر-سىرىن مەڭ­گەر­گەننەن كەيىن جامبىل قالاسىنا جىبەردى. وسى جەردە قۇرىلىس-مون­تاج باسقارماسىنا جۇ­مىس­قا ورنالاستىم. ءوزىم قاتارلاس قىز-كەلىنشەكتەرمەن بىرگە ەڭبەك ەتىپ, تاجىريبە جي­ناق­تادىم. ارادا ءۇش جىل وتكەن سوڭ قىزىلجارعا قايتىپ ورا­لىپ, “پەتروپاۆلوۆسكسەلستروي” ترەسىنىڭ №72 جىلجى­ما­لى مەحاني­كا­لان­دى­رىلعان كولون­نا­سىندا سىلاقشىلىق جۇ­مىس­پەن اي­نا­لىستىم. قازىر اينالاما كوز سالسام, وبلىس ورتا­لى­عىن­دا­عى مەكتەپتەر, بالاباق­شا­لار, مادەنيەت ۇيلەرىنەن ءوز قول­تاڭ­بامدى كورىپ, جاستىق شاعىما ورالعانداي بولامىن. جاۋاپكەرشىلىكتى ءتۇسىنۋ ءوز الدىنا, ىنتا-جىگەردىڭ ار­قا­سىن­دا شىعار, 25 جاسىمدا سىلاقشى-سىر­شىلار بريگا­دا­سىن باس­قا­رۋ مىندەتى جۇكتەلدى. جۇمىسقا ىڭعايى بار ءبىر توپ قىز-كەلىن­شەكتەردەن بريگادا قۇرىپ, ورتاق ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەرىنبەي ەڭبەك ەتتىك. ارادا ەكى جىل وتكەن سوڭ جاقسى كور­سەت­كىشپەن توپ جارىپ, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنا يە بولدىم. ەس بىلگەلى ەڭبەك ەتىپ, قوعام ومىرىنە بەلسەنە ارا­لاس­قان­دىق­­تان ءار كۇنىمدى پايدالى ىسپەن وتكىزۋگە تىرىستىم. ەڭبەك ادامدى شىڭدايدى, بيىك بەلەستەرگە جەتەلەيدى. بۇگىنگى تاڭدا حال­قى­مىز­دىڭ ىنتىماق-بىرلىگىنىڭ ارقا­سىن­دا وتپەلى كەزەڭ­­نىڭ قيىن­دىق­تا­رىنان قينالماي وتتىك. ەلىمىز كوركەيىپ, جۇل­دىزى جارقىراپ تۇر­عان شاق بۇل! تاۋەلسىزدىك تۋىن جەلبىرەتكەن جيىرما جىل ءىش­ىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر اي­تار­لىق­تاي. قازاقستان باسقا ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەت بولدى. كۇنى كەشە ەلور­دامىز استانادا 56 ەلدىڭ باسشىلارى مەن حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسقان سامميت ءوتتى. بۇل دا ەلى­مىزدىڭ قارىشتى قاداممەن العا باسىپ كەلە جا­ت­قانىنىڭ ايشىقتى ايعاعى. وسىنىڭ بار­لى­عى دا – ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى. سۇيىكتى ەلوردامىز – استاناعا تالاي رەت جولىم ءتۇستى. ءار بارعان سايىن نەتكەن كەرەمەت دەپ قۋانامىن. مەنىڭ قى­زىل­جا­­رىم دا گۇلدەنىپ كەلەدى. ەلورداعا قاراپ بوي تۇزەپ, تو­تىداي قۇل­­­پىرا تۇسكەنى قۋانتادى. تۋعان قالام­نىڭ وركەن­دەۋىنە قو­لىم­نان كەلگەنشە ءوز ۇلەسىمدى قوسق­ا­نىمدى ماق­­تان تۇتامىن.   وتانىم دەپ ورالدىق جاڭاباي ءپىرمانوۆ, وبلىستىق ورالماندار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى, “تامدى” فەرمەرلىك قوجالىعىنىڭ باسشىسى. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك تۋىن قو­لى­نا العالى 20 جىل بولدى. كونە تاريح ءۇشىن قاس قاعىم ساتتەي كورى­نە­تىن وسى كەزەڭدە قانشاما قي­ىن­دىق­تار ارتتا قالىپ, قانشاما بيىك اسۋلار ال­ىندى دەسەڭىزشى؟! وسى ورايدا ەلباسى­مىز­دىڭ شاقىرۋىمەن سوناۋ قىزىلقۇم دالاسىنان كوش تارتىپ, ات باسىن قيان شەتتەگى, تابيعاتى قاتال قى­زىلجار وڭىرىنە تىرەگەن اعايىننىڭ ارەكەتى ەرلىك دەپ بىلەمىن. ءيا, تۋعان جەرىمىز بەن جۇرتى­مىز­دى, اتا-بابا قابىرىن تاستاپ كەلگەندەگى ماقساتىمىز – تاريحي وتا­نى­مىزداعى قا­­لىڭ ەلىمىزگە, التىن ۇيا-بەسىگىمىزگە, جۇرتقا قو­سىلۋ ەدى. قۇدايعا شۇكىر, قازاعىمىزدىڭ باي­تاق دالاسىنداي كەڭپەيىلدى حالقىم قۇشاعىن ايقارا اشىپ, باۋىرىنا باستى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ كوشى-قون ساياساتىن بار ىقىلاس-پەيىلىمەن قولدادى دەسەم, ار­تىق ايتقاندىق ەمەس. 2000 جىلى ەل ايماقتارىنىڭ ارا­سى­نان تۇڭعىش رەت ورالمانداردى جايعاستىرۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قىرۋار اقشا ءبولىنۋى – وسىنىڭ ايعاعى. اتاجۇرتقا اياق باسقاننان بەرگى 15 جىل ءومىرىم ايشىقتى وقيعالارعا تو­لى بول­دى. سونىڭ ءبىرى ءوز الدىما جەكە شارۋا قوجالىعىن اش­پاق ني­ەتپەن بانكتەن ءبىر جىلعا نەسيە الىپ, جەزق­از­عان­نان قا­زاق­تىڭ ەدىلباي تۇقىمدى قويلارىن اكەلىپ, سولتۇستىك وڭىردە ءوسى­رۋدى قولعا الۋىم ەدى. قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا مال­دىڭ باسى كوبەيىپ, شارۋاشىلىعىمىز ىلگەرى باسىپ جۇرە بەردى. 2002 جىلى استانا قالاسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆتىڭ قاتى­سۋى­مەن وتكەن كاسىپكەرلەر فورۋمىندا ءسوز سويلەدىم. ءسوزىمنىڭ سوڭىندا سول جىلدارى ەلدى تولعان­دى­رىپ جۇرگەن وزبەكستان – قازاقستان شەكاراسىنىڭ ماسەلەسى بەيبىت جولمەن شەشىلگەنىنە باۋىرلارىمنىڭ اتىنان ريزا­شى­لى­عىم­دى بىلدىرگەنىمدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءدان ريزا بولىپ: “جارايسىڭ, ورال­مانمىن دەپ جارقىراپ تۇرسىڭ عوي!” – دەپ قولىمدى الىپ, ارقامنان قاققانى ماعان سونى سە­ر­پىن, تىڭ جىگەر بەرگەندەي بولدى. كوپتەن جوسپارلاپ ءجۇر­گەن ويىم, قىزىلجار وڭىرىنە تاڭسىق ءىس – ويسىلقارا ت ۇلىگىن ءوسىرۋ جونىندەگى جوبام قولداۋ تاۋىپ, 7 باس تۇيە مالىن 2006 جىلى وڭتۇستىكتەن الىپ كەلدىم. مىڭ­داعان جىلدىق تاريحى بار شۇبات ونىمىنە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قىزى­عۋشىلىعى تۇيە باسىن كوبەيتۋگە ىقپال ەتتى. بۇگىنگى تاڭدا مەنىڭ باسقا­رۋىمداعى “تامدى” فەرمەرلىك قوجالىعىندا وتار قوي, ءۇيىر تۇيە, جىلقى جانە قارا مال وسىرىلەدى. وتكەن جىلدان باستاپ ەگىنشىلىكپەن دە اينالىسىپ كەلەمىز. جالپى, بۇگىنگى كۇنى شەتتەن كەلگەن مىڭداعان وتباسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قونىستانىپ, تىرلىك جاساپ جا­تىر. سول اعايىننىڭ ايتار العىسى, شىن جۇرەگىمەن تىلەر تىلەگى ءبىر, ول – ەل­با­سىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنا دەگەن ريزاشىلىق پەن قۇرمەتى.   بالاماسى جوق باستاما جاننا ناۋرىزوۆا, كوپ بالالى انا. ءبىزدىڭ قىزىلجار وڭىرىندە سوڭعى جىلدارى بىرقاتار يگى جاڭالىقتار بولدى. سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆتىڭ باستا­ماسىمەن قولعا الىنعان “ۇرپاق قو­­رى” باعدارلاماسى دەسەم, بۇل انا مەن بالا ءۇشىن جەرگىلىكتى بيلىك تارا­پىنان جاسالىپ وتىرعان ۇلكەن قام­­­قورلىق بولىپ تابىلادى. ءسويتىپ, 2010 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ, ءتورت جانە ودان دا كوپ بالاسى بار وتباسىنىڭ كامەلەتكە تولماعان ءاربىر سابيىنە بانكتەن ارنايى ەسەپشوت اشى­­لىپ, 226 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە قاراجات بولىنە باستادى. وبلىستاعى دە­مو­گرا­فيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماقساتىن كوزدەگەن اتال­مىش شارا اياسىندا وتكەن جىلعى 6 قازاندا ءوڭىر باسشىسى سەرىك ءبىلالوۆ “ۇرپاق قورى” سەرتيفيكاتىن “ال­عاشقى قار­لىعاشتارعا” سال­تاناتتى تۇردە تابىس ەتتى. ءتورت جانە ودان كوپ بالا تۋعان وبلىس تۇرعىندارى ايگۇل ساپار, يۋليا بۋشۋەۆا, جىبەك ما­قاشەۆا, سۆەتلانا بيكباەۆا سياقتى جاس انالارمەن بىرگە مەن دە سىي-قۇرمەتكە بولەندىم. ءبىز, وتاعاسىم بەرىك ەكەۋمىز ءتورت قىز ءوسىرىپ وتىرمىز. جۇبايىم قۇرىلىس سالاسىندا ەڭبەك ەتەدى. مەن بالا تاربيەسىمەن, ءۇي شارۋاسىمەن اينالىسامىن. وتباسىنداعى كەنجەمىز جانسايا تۋعاندا “ۇرپاق قورى” باعدارلاماسى بويىنشا كامەلەتكە تولماعان سابيلەرىمىزدىڭ بارلىعىنا دەپوزيت اشىلىپ, ۋادە ەتىلگەن قوماقتى قاراجات ءبولىندى. حالقىمىزدا ء“ار بالا ءوز نەسىبەسىمەن كەلەدى” دەگەن جاقسى ءسوز بار. مىنە, بۇلدىرشىندەرىمنىڭ جارقىن بولاشاعىنا جول اشاتىن, كەمەل كەلەشەكتىڭ كەپىلى وسى ەمەس پە؟! تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا قادام باسقان ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىن بۇگىن ويلاپ, ازىرگە ەش وڭىردە بالاماسى جوق “ۇرپاق قورى” باعدارلاماسىنا جاس انالاردىڭ قىزى­عۋ­شىلىعى ەرەن. بيىلدىڭ وزىندە 271 وتباسىنداعى 1152 با­لانىڭ دەپوزيتتەرىنە 279 ميلليون تەڭگە سالىندى. بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىق بەسىگىندە تەربەلگەن تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدە وسىنداي جاعىمدى جاڭالىقتار ورىن الىپ وتىرعاندا, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىمىزدىڭ نىعايا تۇسەتىنى ءسوزسىز. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان دەموگرافيالىق ساياساتىنا سايكەس قولعا الىنعان “ۇرپاق قورى” باعدارلاماسىنىڭ جاردەمى ارقاسىندا ءبىز, كوپ با­لا­لى جاس انالار, ءوز بالالارىمىزدىڭ بولاشاعىنا زور ءۇمىت­پەن قارايمىز. ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىندەگى جاس جۇ­بايلار ءتالىم الاتىن جاقسى ونەگە ءتيىستى ورىندار تارا­پىنان قولداۋ تاپسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. بەتتەردەگى ماتەريالداردى دايىنداعان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ءومىر ەسقالي.