داۋدىڭ باسى دەموگرافيالىق احۋالدان باستالىپ, باتىستا ۇشتەن ءبىر بالا ازاماتتىق نەكەدەن تۋىلاتىنىنا تىرەلىپ, دەموگراف ۇلتىمىز قالاي كوبەيسە دە, قىزدارىمىز وڭ جاقتا وتىرىپ بولسا دا بالالى بولا بەرسىن دەگەنگە سايعان. كەزىندە بۇل پىكىرتالاس «سايگەز» تەلەباعدارلاماسىنان بىرنەشە رەت كورسەتىلدى. دەموگراف اعامىزدىڭ قازىر كوزى جوق, بىراق ءسوزى اينا-قاتەسىز مۇراعاتتاردا قالدى. سوندىقتان, وي بۇرمالانۋىنا جول بەرىلە قويماس.
دەموگراف ازاماتتىق نەكە شاقىرماساڭ دا ءوزى-اق ەسىكتەن كىرىپ, ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە ارالاسىپ كەتتى دەي كەلە, مۇنى زاڭداستىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن, بۇل تەك قانا ادامنىڭ ار-وجدانىنىڭ سىناعى ەكەندىگىن العا تارتا وتىرىپ, ءوز ءۋاجىن بىلاي دايەكتەگەنى ەستە: «كەرەك دەسەڭ, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ نەكەسى دە – ازاماتتىق نەكە. ولار ەشقانداي احاج بولىمىنە بارماعان. نەكەسىن قيدىرعان دا جۇرە بەرگەن. ...تالعاردان تارازعا كوشپەكشى بولىپ, ءۇيدى ساتايىق دەسەك, مەنىڭ اكەم مەن شەشەم ەكەۋىنىڭ دە زاڭدى نەكەدە تۇرعان قۇجاتى جوق! نە ىستەيمىز؟ اكەم: «وي, سەندەردىڭ قاعازدارىڭنىڭ قۇنى ماعان بەس تيىن. دۇنيەدە سەندەر بارسىڭدار. ودان ارتىق ماعان ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق» دەپ ۇرسىپ تاستادى».
– ءيا, ەشقانداي قاعاز دا, قۇجات تا ادامي جاۋاپكەرشىلىككە كەپىل بولا المايدى. بىراق, اينالىپ كەلگەندە, زاڭدى نەكەلەسۋ ادامعا قانشا دەگەنمەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى ەمەس پە؟ ەلىمىزدە نەگە اجىراسۋلار كوبەيىپ كەتتى؟ ءسىز مەنىڭ اتا-انام ەشقانداي نەكەگە تۇرماسا دا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇردى, ءوزىنىڭ تاپقان بالالارىن جاۋاپكەرشىلىكپەن تاربيەلەدى دەيسىز. ول كەزدە قازىرگى ولقىلىقتىڭ ورنىن دالانىڭ جازىلماعان زاڭدارى, بۇزىلماعان ءداستۇرى تولتىردى عوي. ال زايىرلى قوعامدا ومىردە جوق قاعازدىڭ, قۇجاتتىڭ, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ورنىن قالاي تولتىرۋعا بولادى؟ – دەدىك ءبىز.
ەگەر ەر ازاماتتىڭ سانى از, ءومىرى ايەلدەرگە قاراعاندا تومەن بولسا... ونىڭ ىشىندەگى ءدۇدامال ەركەكتەر مەن كوبەيىپ كەتكەن كارى قىزداردى نە ىستەيمىز؟ ءومىردىڭ زاڭى وسىلاي. بۇل جەردە ەشقانداي مورال ايتۋدىڭ قاجەتى جوق. دەمەك, قوعامنىڭ بۇل دەرتىن جەڭىلدەتەتىن جانە ەمدەيتىن تەك قانا – ازاماتتىق نەكە. بولدى. ءسىز ون جەردەن ايتىڭىز, ون جەردەن قارسى كەلىڭىز, ەندى ونى ەشكىم توقتاتا المايدى. ءوزىنىڭ دەڭگەيىنە جەتپەيىنشە توقتامايدى. ازاماتتىق نەكەنىڭ ۇلەسى شىعىس ەلدەرىندە 33-34 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. ال ەندى بىزدە 10-12 پايىز, ءالى ءوزىنىڭ تولىق دەڭگەيىنە جەتكەن جوق. بىراق, جەتەدى!.. ارينە, ايتۋ پارىز, تازالىق تا, مورال دا كەرەك. بىراق دەموگرافيا ءوز زاڭدىلىعىمەن العا جىلجي بەرەدى, – دەدى ماقاش ءتاتىموۆ.
– كەشىرىڭىز, ماقاش اعا, – دەدىك ءبىز, – قازاقستاندا 22 پايىز نەكەسىز تۋعان بالالار بار. ال امەريكادا ول كورسەتكىش – 38 پايىز! مىسالى, سول نەكەسىز بالالاردان اكەلەرى باس تارتىپ وتىر. زاڭداستىرىلۋدان قاشقانداردى الاياقتار دەيمىز. ازاماتتىق نەكەنىڭ ەڭ قاۋىپتى جەرى سول. 22 پايىز دەگەن, بۇل – ۇلت ءۇشىن وتە قاۋىپتى...
سودان كەيىن ءوز تاراپىمىزدان مىنا ءۋاجدى العا تارتتىق... كورشى رەسەيدە جىل سايىن 400 مىڭ بالا نەكەسىز تۋادى ەكەن. اكادەميك رىباكوۆ تۇركياداعى فورۋمدا مۇنى قاسىرەتتى ماسەلە رەتىندە الەم جۇرشىلىعىنىڭ نازارىنا سالدى. «400 مىڭ بالا, ارينە, بۇل رەسمي دەرەك... ونىڭ سىرتىندا قانشاما بالا بىلاي تۋىپ جاتىر» دەپ اشىندى... فورۋمدا 50 ەلدىڭ اۋزى دۋالى اقساقالدارى – قالاي بولعاندا دا وتباسى قۇندىلىعى مەن حالىقتىق ءداستۇردى ساقتاۋ, ادامداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن نىعايتۋ كەرەك دەگەن مامىلەگە كەلدى...
– ءسىزدىڭ بۇل ءسوزىڭىز دە وعان ەشقانداي كەدەرگى جاساي المايدى. ماسەلەن, سول ازاماتتىق نەكەدەن بالانى تۋعىزباي قويساق, قازاقتىڭ تۋ كوەففيتسيەنتى 28-دەن 22-گە ءتۇسىپ قالادى. ءسىزدىڭ ءسوزىڭىزدىڭ مورالدىق قۇنى – ون مىڭداپ, ءجۇز مىڭداپ دۇنيەگە كەلەم دەپ جاتقان بالالاردىڭ جولىن جاۋىپ تاستاۋمەن تەڭ!
بۇدان سوڭ, ءتىپتى, گاستەربايتەرلەردەن دە بالا قۇشاقتاپ قالىپ جاتقان قىزدارىمىز ايتىلدى. ازاماتتىق نەكەدەن باستالعان پىكىرسايىس ارالاس نەكەگە اۋىسىپ, بىراق دەموگراف مۇنىڭ ۇلتتىڭ دەموگرافيالىق قاۋىپسىزدىگىنە ۇلكەن قاتەر توندىرەتىنىنە كەلىستى. كورشىلەرىمىزدە قازىر 40 ميلليون جاس بويداق جىگىت بار, ياعني, ۇزىن-سانى ەلدەگى قىزداردان كوپ. قازىر ولاردا نە جۇمىس, نە وتباسى جوق. 40 ميلليوننىڭ 1 عانا پايىزى – 400 مىڭى قازاقستانعا ەنسە, ەلدىڭ بۇكىل دەموگرافيالىق سۋرەتىن ءسوزسىز بۇزىپ جىبەرەدى, دەدى عالىم.
ارينە, دەموگراف رەتىندە ماقاش اعامىزدىڭ ۇستانىمىمەن كەلىسۋگە دە بولار, كەلىسپەۋگە دە بولادى. جازمىشقا قارسى تۇرۋعا كىمنىڭ قۇدىرەتى جەتەدى. الايدا, ۇلتتىڭ ۇلى ساياساتى قان تازالىعىن ساقتاپ, بويجەتكەندەرىمىزدىڭ بايانسىز باقىتىنا باعدار بولماس پا؟ كولدەنەڭ كوك اتتىدان بولسا دا ءسابي سۇيسەم دەيتىن شاراسىزدىقتان تۋعان شارانالار ەرتەڭ وسپەي مە؟ مەن كىممىن دەگەن سۇراق كوكەيىن تەسپەي مە؟
ءبىزدى تاعدىردىڭ تەزىنەن, تاريحتىڭ وزىنەن سۋىرىپ الىپ شىققان دالا دەموكراتياسى مەن ءوز دەموگرافياسى ەمەس پە ەدى؟!
ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان»