(جالعاسى)
ارحەولوگيالىق قازبالاردا قاڭىلتىر, جەز تۇيمە, اساتاياق سياقتى تۇرمىستىق بۇيىمداردا كەزدەسەتىن ءبورى بەينەلەرىن ساراپتاۋ نەگىزىندە ولاردىڭ پايدا بولۋىن عالىمدار ب.د.د. VI-V عاسىر دەپ, زاتتىق ايعاقتاردىڭ كوبىرەك شوعىرلانعان جەرى كاسپي ءوڭىرى دەپ تاۋىپ وتىر. «بۇكتەتىلگەن قاسقىر بەينەلەرى سكيف ونەرىندە ب.د.د. VI-V عاسىرلاردان, ال ساۆرومات ونەرىندە ب.د.د. IV عاسىردان باستاپ كورىنىس تابادى. قاسقىر بەينەسى اسىرەسە ساۆروماتتاردا ءجيى ۇشىراسادى» (ۆوەننوە دەلو درەۆنەگو ناسەلەنيا سەۆەرنوي ازي. ن-س, 1987). ال س.پ.تولستوۆ بولسا: «كۋاڭداريادان, ماسساگەت – توحار تايپاسىنىڭ ناعىز كىندىك ورتاسىنان, بۇدان 40 جىل بۇرىن ەكى التىن بىلەزىك تابىلدى. ونىڭ بىرىندە جىلقى, ەكىنشىسىندە «بىرنەشە باستى قاسقىر» بەينەسى. اڭگىمە ب.د.د. III عاسىر جادىگەرلىگى تۋرالى بولىپ وتىر», – دەپ مالىمدەيدى (س.پ.تولستوۆ. پو سلەدام درەۆنە-حورەزمسكوي تسيۆيليزاتسي. م-ل, 1948).
عىلىمي سىلتەمەلەر ءبىزدى كاسپي سىرتىنداعى سكيف, سامۆورومات, ماڭعىستاۋ مەن ءامۋداريا ارالىعىن مەكەندەگەن ماسساگەت – الاندار توپىراعىنا قاراي جەتەلەيدى. بۇلاردى پارسى ءتىلدى جۇرت دەگەن ۇشقارى تۇسىنىكتىڭ شىلاۋىنا ىلەسىپ, الاڭدىق بىلدىرۋدەن تارتىنا تۇرىپ, سونى زەرتتەۋلەرگە ءسوز بەرەلىك. «كوپتەگەن تاريحي بۇلاقتاردىڭ كۋالەندىرۋىنشە, سكيف تايپالارى ەۋروپانىڭ ەجەلگى قاۋىمدارىنىڭ قاتارىنا جاتادى. قازىرگى تاريح عىلىمىنىڭ تۇجىرىمىنشا, ولاردىڭ ءبارى ءيرانتىلدى (دالىرەگى پارسىتىلدى) بوپ تابىلادى. ونىڭ كۇماندانۋعا ورىن جوق اكسوماعا اينالعانى جانە بار. «اكسيومانىڭ» قايدان شىققانىن ىزدەستىرە قالساڭ – ۆ.ي.اباەۆتىڭ «وسەتين ءتىلى جانە فولكلور» ەڭبەگىنە ماڭداي تىرەيسىڭ. اتالمىش اۆتور اقيقاتى ب ۇلىڭعىر تاسىلدەردى قولدانىپ (مۇنى لينگۆيستەر تالاي اتاپ كورسەتكەن) سكيف پەن وسەتين سوزدەرىنەن ۇقساستىق تاپقان بولادى. وسى نەگىزدە تومەندەگىدەي قورىتىندى شىعاردى: «وچەركتىڭ ءار بولىمىندە: لەكسيكا, فونەتيكا, ءسوزتۋىنداتۋدا – ءبىز وڭ ناتيجەلى, تياناقتى, تالاسسىز دايەكتەمەلەر جيىنتىعىن ۇسىندىق, بولاشاق زەرتتەۋلەر مەن ىزدەنىستەر ونىڭ ىرگەسىن ءسوگە المايدى. بۇل دايەكتەمەلەر سكيف ءتىلىنىڭ يران ءتىلى ەكەنىنە كوز جەتكىزبەي قويمايدى». قورىتىندى بەت قاراتپاستاي...
انتيكا جانە ورتا عاسىردى قامتيتىن قىرۋار تاريحي دەرەكتەمەلەر ەۋروپا توپىراعىندا اتالمىش كەزەڭدە كونە پارسى مادەنيەتى مەن ەتنونيمياسىنا جاتاتىن حالىق نە تايپا بولعانىن اۋىزعا المايدى. جالعىز عانا سان جاعىنان وتە شاعىن, تاريحي كوكجيەگى شەكتەۋلى, سولتۇستىك كاۆكاز تاۋىنىڭ قالقاسىنا تىعىلىپ وتىرعان وسەتيندەر ەدى. ولاردى ەۋروپا حالىقتارىنىڭ ەتنوگەزىنە اسەر ەتتى دەۋ قۇلاققا قونبايدى...
كوپتەگەن عالىمدار مەن ماماندار ءبىرازدان بەرى سكيف-سارمات حالىقتارىنىڭ تۇرىك ءتىلدى بولعانىن دالەلدەۋمەن كەلەدى. وسى ورايدا م.ز.زاكيەۆ بىلايشا وي قورىتادى: «سكيف مۇرالارىن زەرتتەۋگە تۇرىكتانۋشىلاردىڭ ارالاسۋى وڭ ناتيجە بەردى: لينگۆيستيكا, ەتنولوگيا, ميفولوگيا, ارحەولوگيالىق ايعاقتارعا سۇيەنە وتىرىپ, سكيف جانە سارماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى تۇرىك ءتىلدى ەكەنىن دالەلدەپ شىقتى» (يۋ.ن.دروزدوۆ. تيۋركسكايا ەتنونيميا درەۆنەەۆروپەيسكيح نارودوۆ. م, 2008).
بۇل پىكىرگە الىپ-قوسارىمىز جوق. تەك, جالپىلاما ەسكەرتپە رەتىندە ەسكە سالارىمىز: اڭگىمە تۇرىك الەمىنىڭ باتىس بۇتاعى تۋرالى بولىپ وتىرعانى جانە ولاردىڭ كاۆكازدىق تۇرىك ءتىلىنىڭ ادىع ديالەكتىسىندە سويلەگەنى. بۇل ديالەكتى كىشى ازيانىڭ داردان, قيما, ادانا, حاتتي, الاس, ارعىن تايپالارىندا كەڭ قولدانىستا بولعان.
ءبورى توتەمى – كەڭ تاراعان توتەمدەردىڭ ءبىرى. ول ءريمنىڭ ىرگەسىن كوتەرگەن ەترۋسكىلەردە, كيردى اسىراپ وسىرگەن ءبورى-انا تۋرالى اڭىز بايىرعى يراندىقتاردا, امەريكا ۇندىستەرىنىڭ پلينكيت تايپاسىندا, اريلەردىڭ كونە مۇراسى «ماحابحاراتادا», گەرمان تايپالارىنىڭ جاۋگەرشىلىك قۇدايى ودين تۋرالى اڭىزدا, حاتتۋسيل I پاتشا تۋرالى حەتت ماتىندەرىندە, كاۆكازداعى سۆانداردا بار, ءتىپتى بالكان سلاۆياندارىنىڭ ءافسانا – اڭىزدارىندا دا كەزدەسىپ قالادى. اتالمىش توتەم قانشالىقتى كەڭ تارادى دەگەنمەن, شوعىرلانعان جەرى ەۋرازيا جوتاسىنىڭ باتىس ايماعى. ال بالا ەمىزىپ تۇرعان ءبورى-انانىڭ تاس ءمۇسىنى ءريمنىڭ كاپيتوليا مۋزەيىندە, قازىرگى تاجىكستان توپىراعىنداعى بايىرعى ۋستۋرۋشا ورداسىنىڭ قامالى قابىرعاسىنان جانە ورتالىق موڭعولياداعى ارحانعاي ايماعىنىڭ بۇعىتى كەشەنىندە كورىنىس تابادى. ءبىزدىڭ زاماننىڭ VII عاسىرىنا جاتاتىن ۋستۋرۋشا بەدەرىن تۇسىنۋگە بولادى: تۇرىك زامانىنىڭ ىقپالى ەكەنىنىڭ باسى اشىق, ال جەر اياعى جىراق, مۇلدە بوتەن جۇرت, نەشە عاسىر باتىس-شىعىستىڭ ءبارىن اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاعان ۇلى ريم يمپەرياسىنىڭ استانا قالاسىنىڭ كىندىك ءتورىندەگى كاپيتوليا مۋزەيىندە ب.د.د. 5 عاسىردان بەرى ءمىنى قۇرىماي ساقتالىپ تۇرعانىنا تۇسىنىك بەرە كەتۋگە تۋرا كەلەدى.
اڭىزدىڭ ايتۋىنشا: رومۋل مەن رەم ەگىز, ترويا قالاسىن گرەكتەردەن قورعاۋعا قاتىسقان ەنەي باتىردىڭ نەمەرەسى نەمەسە شوبەرە-ءشوپشەگى. ەترۋسكلەردىڭ قاس جاۋى امۋليا پاتشا رومۋل مەن رەمدى تيبر وزەنىنىڭ سۋىنا اعىزىپ جىبەرەدى. جارىعى تاۋسىلماعان سابيلەر قاقپالاعان تولقىن سەلبەۋىمەن جاعالاۋ جيەگىنە شىعىپ قالادى. ءبورى-انا ولاردى ەمىزىپ, امان ساقتايدى. فاۋستۋل باقتاشى ول ەكەۋىن بالا ەتىپ, جىگىت جاسىنا جەتكىزەدى. رومۋل امۋليانى ءولتىرىپ, ونىڭ تاعىن كارى اتاسى نۋميتورعا اپەرىپ, ءوزى جاڭا قالانىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا كىرىسەدى. ونى ءوز اتىمەن اتايدى, كەيىن ول ريمگە اينالادى. سول قالادا 38 جىل پاتشالىق قۇرادى. حالقى ءۇش تاقتادان قۇرالعان: رومۋلعا قاراستى رامنا, ەترۋسك لۋكمونعا ( ۇلىقمان) قاراستى جۇرت – لۋتسەر, سابي پاتشاسى تيت تاتسيگە قاراستى جۇرت – تاتي اتالادى.
رومۋلدىڭ ءوز قارا باسى نە ريمدىكتەرگە, نە گرەكتەرگە قاتىسى جوق, ترويانى قورعاعان جەرگىلىكتى تايپانىڭ وكىلى ەنەي باتىردىڭ ۇرپاعى ەكەنىن ايتپاعاندا, قاشقان-پىسقانداردى جيناپ-تەرىپ باسىن قۇراعان ەلى رامنالاردان وزگەسى – تۇرىك الەمىنە قاتىستى جۇرتتار. رومۋلدىڭ ءوزى دە, سوڭىنا ەرگەن جاساعى دا كۇشپەن تارتىپ الىپ, ساب تايپاسىنىڭ قىزدارىنا ۇيلەنەدى (ميفى نارودوۆ ميرا. توم 2. م, 1988). ال بۇل ساب تايپاسى – اراب الەمىندە وتە بەلگىلى قاۋىم. ەۆرەيدىڭ سۇلەيمەن پاتشاسىمەن جولىعىساتىن يەمەننىڭ 22-ءشى پاتشايىمى ساۆسكايا وسى تايپانىڭ وكىلى. ءوز جۇرتى اراسىندا بالقىز اتانعان. ايگىلى اراب تاريحىن زەرتتەۋشى پ.پروكوكك ەڭبەكتەرىنە يەك ارتقان ورىس تاريحشىسى ن.پ.وستروۋموۆ كەيىنگىگە وسى دەرەكتەردى جەتكىزدى. ال ەترۋسكىلەر تۋرالى گەرودوت ولاردىڭ كىشى ازيانىڭ تيررەن, پەلاسگ تايپالارىنىڭ ۇشىعى ەكەنىن ايتىپ كەتكەن-ءدى. ال ترويانى قورعاۋعا قاتىسقان ەنەي باتىر تۋرالى «ەنەيدا» تراگەدياسىنىڭ اۆتورى ۆەرگيلي ەترۋسكىلەردى ريم توپىراعىنا الىپ كەلگەن ەنەي ەكەنىن جازىپ قالدىرعان.
ب.د.د. VII عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, ترويا ۋاقيعاسىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن «يليادا» داستانىندا جازىپ كەتكەن گومەر ەترۋسيلەر تۋرالى دا, رومۋل مەن رەمدى ەمىزىپ وسىرگەن ءبورى-انا تۋرالى دا ەشتەڭە بىلمەيدى. دەمەك, گومەر زامانىنان كەيىن (ب.د.د VII ع), گەرودوت زامانىنان ىلگەرىدە (ب.د.د V ع.) كىشى ازيانى تاستاپ, باتىس ولكەلەرگە بەت العان ساپارىندا تيررەن, پەلاسگ قاۋىمدارى قاراتەڭىزدىڭ سولتۇستىك جاعالاۋى باتىس تۇركىلەرىنىڭ اراسىندا بولىپ, بالكىم, ەترۋسك تايپاسىن وزدەرىمەن بىرگە ىلەستىرە كەتىپ, ولاردىڭ «ءبورى-انا» تۋرالى اڭىزىنا ورتاقتاسقان سياقتى.
ەترۋسكىلەردىڭ باتىس تۇرىكتەر ەكەنىنىڭ باسى اشىق. تۋران, تۇرمىس سياقتى قۇدايلارىنىڭ اتىن ساقتاپ, اڭىزدارىنا ەنگىزگەن.
جاۋگەرشىلىك سالدارىنان كاسپي تەڭىزىنىڭ تەرىستىك باتىسىنداعى وتانىنان قاشقان كوك تۇرىكتەردىڭ جاڭا ۇرپاعىن جالعاستىرۋشى ءبورى-انا قاشقاننان قاشىپ وتىرىپ گاوچاننىڭ (تۇرپاننىڭ) تەرىسكەي باتىسىنداعى تاۋ ۇڭگىرىنەن شىقتى دەپ شەجىرەلەنگەنىمەن, دالمە-ءدال سولاي بولماعانعا ۇقسايدى. اتالمىش قاۋىم تۋرالى ازدى-كەمدى دەرەكتەر باسقا اۋجاي اڭداتادى. اشينانىڭ گاوچاننىڭ تەرىسكەيىندەگى تاۋ ءۇڭگىرىنە جەتكەنشە ارادا بەس عاسىرداي ۋاقىت وتكەن. اڭىزدا ۋاقيعانىڭ ۋاقىت جونىنەن ۇزارىپ-قىسقارۋى تاڭقالارلىق جايت ەمەس. اشينالار وزگە دە عۇن قاۋىمى سياقتى قىتاي شەكارالىق ايماقتارى مەن شىعىس تۇركىستانعا 265 جىلدان كەيىن كەلدى. ولاردىڭ جاۋگەرشىلىك سالدارىنان ەدىلدەن قاشۋى مەن سەنبي شاپقىنشىلىعىنان جان ساقتاپ گاوچانعا كەلۋى – شەجىرەدە بىرىكتىرىلە باياندالعان. ول ءبىر داۋىردە ەدىلدەن شىعىسقا قاشقان جۇرتتىڭ ەرتەلى-كەش عۇندارعا ءبىر سوقپاي ءوتۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. شەجىرە اشينالاردىڭ عۇندارعا بالكىم ءتىل, بالكىم قان جاعىنان جاقىن, ايتەۋىر عۇننىڭ ءبىر بۇتاعى, بىراق دەربەس تايپا, دەربەس اۋلەت ەكەنىن اتاپ وتەدى. ەندەشە, عۇن داۋىرىندە بۇل اشينالار قايدا وتىردى, عۇندارمەن قانداي قارىم-قاتىناستا بولدى؟
بۇرىنعى قىتاي تاريحشىلارى ءيسى قىتاي توپىراعىنداعى العاشقى مەملەكەتتىك قۇرىلىم سيا اۋلەتى ىرگەسىن قالاعان پاتشالىق دەپ كەلدى. وسى اۋلەتتىڭ سوڭعى پاتشاسى تسزە-كۇيدىڭ ۇلى شۋن ۆەي قارسىلاستارىنان جەڭىلىپ, ءسولتۇستىكتەگى قىراڭ دالالىققا قاشادى. قىتاي تاريحناماسى عۇننىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ەل ەتكەن وسى شۋن ۆەي دەپ بىلەدى. ل.ن.گۋميلەۆ وسى قيسىندى ىقتيمال نۇسقا دەپ تانىپ, عۇندارعا نەگىز بولعان حيانيۋن, حۋنيۋي تاريحىن شۋي ۆەي تاعدىرىمەن ساباقتاستىرا سويلەپ, عۇن ەتنوگەنەزىندە قىتاي ەن-تاڭباسى بارىنا نازار اۋدارادى. ن.يا.بيچۋرين مەن ونىڭ جولىن ۇستانۋشىلار عۇن تاريحىندا موڭعولدىق فاكتوردىڭ مولدىعىن كولدەنەڭ تارتۋدا. سوڭعى جىلدار جاريالانىمدارى بۇل پايىمداۋلارعا تۇزەتۋ ەنگىزۋگە مولىنان جارارلىقتاي. قىتايداعى تاريحشى باۋىرلارىمىز سىما تسياننىڭ «تاريحي جازبالار» ەڭبەگىنە بەرگەن عىلىمي تۇسىنىكتەمەسىندە: «شيا (كونەشە عا) قىتاي تاريحىنداعى تۇڭعىش اۋلەت جانە حاندىق. شياحوۋشى (شيا تايپاسى, عاگو) دەپ تە اتالعان. شيا تايپاسىنىڭ كوسەمى ءيۋيدىڭ (كونەشە گيۋا بالاسى چي) قۇرعان قۇلدىق مەملەكەتكە دەيىن, ياعني ب.ز.ب. 21-16 عاسىرلاردا ءومىر ءسۇردى. جيىنى 13 اۋلەت, 16 حان بيلىك قۇردى («تسى حەي», ءبىر تومدىعى) دەپ كورسەتەدى (قىتاي جىلنامالارىنداعى قازاق تاريحىنىڭ دەرەكتەرى ب.ز.ب. 177-ب.ز. 222 جىلدارى) الماتى, 2006).
اتالمىش انىقتاما نەگىزىندە سيا (شيا) اۋلەتىنىڭ شىعۋ تەگى بۇرىنعى نەگىزدەمەلەردەن باسقا اۋجايعا يەك ارتادى. قىتاي تاريحىمەن اينالىسقان ەۋروپا عالىمدارى ارحەولوگيالىق زاتتىق ايعاقتارعا سۇيەنىپ, سيا پاتشالىعى مادەني جۇرناقتارىنىڭ كەيىنگى شان (شان-ين دەپ تە اتالادى) اۋلەت مۇرالارىنان جالعاسىن تاپپاي وقشاۋلانىپ تۇرعانىن تالاي اتاپ كورسەتكەن-ءدى. قىتايدىڭ كەيىنگى بۋىن زەرتتەۋشىلەرى ءوز تاريحىن شاننان باستاپ, سيا تۋرالى جۇمعان اۋىزدارىن اشپايتىن بولدى. ونىڭ سىرىن جوعارىداعى عىلىمي تۇسىنىك انىقتاپ بەرىپ وتىر. سيا پاتشالىعىنىڭ ەكىنشى ءبىر اتى, بالكىم ءتول اتاۋى, عا, عاگو بولىپ شىقتى. وعان الىستان بالاما ىزدەپ باس قاتىرۋدىڭ قاجەتى شامالى. بايىرعى عاگو – كەيىنگى گاوچە, ياكي چيلە, تەلەلەر. ءسويتىپ, تۇرىكتەردىڭ ءبىر قاناتى بولعان تەلەلەردىڭ قىتايدىڭ حەنان, حەبەي, شانسي ايماقتارىندا ب.د.د. 2205-1766 جىلدارى العاشقى مەملەكەت قۇرعان ىرگەلى قاۋىمنىڭ جۇرناعى ەكەنى ايعاقتالادى. دەمەك, سيانى تاستاپ عۇندارعا قاشقان شۋي ۆەيدىڭ قىتايعا قاتىسى جوق, گاوچە ۇرپاعى. ءسويتىپ, عۇن ەتنوگەنەزىندەگى قىتايلىق فاكتور ءوز-وزىنەن كۇن تارتىبىنەن تۇسەدى. دەمەك, عۇن تاڭىرقۇتتارى شىققان سي ليۋان-دي تايپاسى وسى گاوچە قاۋىمىنىڭ ءبىر بۇتاعى.
عۇنداردىڭ ناسىلدىك جاعىنان كىم بولعانىنا ونىڭ قۇرامىنا ەنگەن تايپالاردىڭ تەگى عانا جاۋاپ بەرە الادى, باسقا دالەل, پايىمنىڭ ءبارى بوس اۋرەشىلىك. 100-دەن استام رۋدان قۇرالعان عۇن پاتشالىعى نەگىزىنەن 24 تايپاعا ۇيىستى. العاشقى تاڭىرقۇتتار زامانىندا ۇيىتقى توپتى ءۇش تايپا عانا قۇرادى: حۋيان ء(حۋيان), لان ء(لان) جانە سيۋيبۋ. «ءحۋيان, لان جانە كەيىننەن قوسىلعان شۋيبۋ – بۇل ءۇش قاۋىم تاڭىرقۇتتىڭ اسىل تۇقىمىنان ەدى» دەپ تياناقتايدى حان اۋلەتى دەرەكتەمەلەرى (سيۋڭنۋ. الماتى, 1998). ال ل.ن.گۋميلەۆ بولسا: باياعى اڭىزدىق شۋي ۆەيدەن لان قاۋىمىن تاراتىپ, حۋيان مەن سۋيبۋدى حۋ قاۋىمىنىڭ وكىلدەرىنە جاتقىزادى (ل.ن.گۋميلەۆ. حۋننۋ. حۋننى ۆ كيتاە. م, 2003) جانە حۋياندى – قويان, سۋيبۋدى – كراي, لاندى – ورحيدەيا گ ۇلى دەپ اۋدارما تۇسىنىگىن بەرەدى. ا.ن.بەرنشتام, ۆ.س.تاسكيندەر بولسا: ءحۋياندى – بۇقا دەپ بىلەدى (ۆ.س.تاسكين. ماتەريالى پو يستوري سيۋننۋ. م, 1968). ەگەر بۇل پايىمداۋدا جاڭساقتىق بولماسا, تاريحي «وعىز-نامە» داستانىنىڭ وعىز قاعاننىڭ, وعىز ەلىنىڭ توتەمى بۇقا دەگەن سىلتەمەسىنە سۇيەنىپ, ءحۋيان تايپاسىن وعىز دەپ تانۋىمىزعا جول اشىلادى.ال وزگە ەكى تايپاعا كەلسەك, ولار دا ەجەلگى ەسكى زاماننان اتىشۋلى قاۋىمدار «...ءشيانيۋن جانە شيۋنجۋ ۇرپاقتارى, ءتىپتى سوناۋ تان مەن ءۇي (يۋي) پاتشالارىنىڭ زامانىنان-اق قىتايدىڭ تەرىستىك شەكاراسىندا مالىن باعىپ, ءبىر جايلاۋدان ءبىر جايلاۋعا كوشىپ جۇرەتىن» (سيۋڭنۋ. الماتى, 1998). كىتاپقا عىلىمي تۇسىنىك بەرۋشىلەر ءشيانيۋندى – «ۇزىن تۇمسىقتى يت» (تازى), «ادال يت» دەپ, ال شيۋنجۋدى – «ءبىر ءتۇرلى ءيىستى ءشوپ», «گۇلدى ءشوپتىڭ جۇپار ءيىسى» دەپ اۋدارادى. سيا اۋلەتى زامانىنا يەك ارتقان اتالمىش ەكى تايپانىڭ گۇن زامانىندا اتتارى وزگەرگەن, قىتايلار بايىرعى ەتنونيمدەردىڭ اۋدارما ماعىناسىن بەرىپ, ءسۇيبۋ, لان دەپ حاتتادى. ءسۇيبۋ قىتايشا «توبەت» شوقجۇلدىزىنىڭ اتاۋى, لان – «ورحيدەيا» گ ۇلى. بايىرعى تايپالاردىڭ اتاۋى جاڭاشا الىپتەلگەنمەن, تۇپكى ماعىناسى وزگەرىسسىز ساقتالعان. «ۇزىن تۇمسىقتى يت», «توبەت» – تاريحتان بەلگىلى قىپشاقتىڭ كۇشۇگىر تايپاسى. كەيىنگى نوحاي, نوعايلار. ال «جۇپار ءيىستى ءشوپتى», «ورحيدەيانى» دامدەۋىش رەتىندە اسقا قولدانعان لان قاۋىمى – الا نەمەسە الان تايپاسى. ورحيدەيا گ ۇلى وسكەن وڭىرلەر الا اتانعان, ماسەلەن, اشاشان تاۋى. سونىمەن عۇن يمپەرياسىنىڭ ۇيىتقى ءۇش تايپاسىنىڭ ءبىرى وعىز, ەكىنشىسى قىپشاق, ءۇشىنشىسى الا بولۋى – عۇنداردىڭ ەتنوگەنەزىن ساراپتاۋعا قول ۇشىن بەرەدى.
ب.د.د. 203-202 جىلى ماۋدۋن (مودە, مەتە) عۇن مەملەكەتىنىڭ تەرىستىگىندە وتىرعان حۋنيۋي, كيۋەشە, گەگۋن, شىڭلي, دينلين تايپالارىن جاۋلاپ الدى. «كونەلىكتەر» اتتى ەڭبەگىمىزدە بۇل اتاۋلارعا عىلىمي سىلتەمە, دايەكتەمەلەرىن ءتۇگەلدەي كەلتىرىپ, ەگجەي-تەگجەي ساراپتاما جاساعاندىقتان ءسوزدى كوبەيتىپ جاتۋدىڭ قاجەتى شامالى (قاراڭىز, ءا.ساراي. كونەلىكتەر. الماتى, 2008). توق ەتەر قورىتىندى مىناعان سايادى: حۋنيۋي – قوڭىر, كيۋەشە – سارى, گەگۋن – قىرعىز, شىڭلي – كوك, دينلين – قىزىل. ءسويتىپ, تاريحتىڭ كەزەكتى كەلەسى اينالىمىندا تۇرىك قاعاندىقتارىنىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالعان تايپالارمەن ويدا جوقتا قويان-قولتىق ۇشىراسامىز. ل.ر.كىزىلاسوۆ ارحەولوگيالىق دەرەكتەرگە سۇيەنىپ, اتالمىش تايپالاردىڭ ورنالاسقان توپىراعىنا انىقتىق ەنگىزدى. «دينليندەر باتىستا كۋزنەتسك الاتاۋىنان شىعىستا بايقال كولىنە دەيىنگى جەرلەردى جايىلا جاستانىپ, تاعار مادەني وشاعىن قالىپتاعان. ۇيىق مادەني وشاعىن قالدىرعان تسيۋيشە (قىپشاق – ءا.س.) تايپاسى جوعارعى ەنەسەي (تۋۆا) مەن ۇلكەن كولدەر ءشۇڭگىلىن مەكەندەدى. اسىلى, قىرعىزدار سولتۇستىك-باتىس موڭعوليا وڭىرىندە (حيرحيس-نۋر كولىنىڭ ءوڭتۇستىگىندە) بولعان سياقتى. ال «پليتكالى قابىرلەر» ءمادەنيەتىن جاساعان سينليلەر شىعىس موڭعوليا مەن زابايكالدە بولدى. حۋنيۋيلار تاۋلى التايداعى پازىرىق مادەنيەتىن دۇنيەگە اكەلسە كەرەك» دەپ تۇجىرىمدايدى ل.ر.كىزىلاسوۆ. (گورودسكايا تسيۆيليزاتسيا سرەديننوي ي سەۆەرنوي ازي. م, 2006).
قازىرگى ءسوز ورايىندا بىزگە كەرەگى شىڭلي قاۋىمى بولعاندىقتان ماسەلەگە اتباسىن شالدىرا وتپەكپىز. قىتايدىڭ ءار قولدان شىققان ءاۋلەتتىك جىلنامالارى چىڭلي, سينلي دەگەن اۋدارماشىلار مەن عالىمداردىڭ دايەكتەمەلەرىندە ودان دا باسقا نەشە ءتۇرلى تۇلعادا قۇبىلىپ, تسايلي, سانلي بوپ الىپتەنگەندەرى دە جوق ەمەس. دۇرىسى چىڭلي نە شىڭلي بولسا كەرەك. ق.سالعارا ۇلى بۇل ءسوزدى تاراتا تالداي كەلىپ, «حان كىتابىنىڭ» تۇجىرىمىنا جۇگىنەدى: «ءچانيۋيدىڭ (شانيۋي) ءا.س.) ەسىمى «چيڭتيجى» دەپ اتالعان. ءوزىنىڭ مەملەكەتى ونى «چىڭلي گۋتۋ ءچانيۋي» دەپ اتايدى. سيۋڭنۋلار كوكتى «چىڭلي», ۇرپاعىن (ۇلدى) «گۋتۋ» دەيدى (سيۋڭنۋ. حەن كىتابى. الماتى, 1998. قويشىعارا سالعارا ۇلى. ۇلى قاعانات. استانا, 2008). سونىمەن «چىڭلي» اتاۋىنىڭ اسپان ماعىناسىنداعى كوكتى بىلدىرەتىنىنە كوز جەتكىزىپ, كوك تۇرىكتەردىڭ ىزىنە تۇسەمىز. كاسپي تەڭىزى ماڭىنان شىعىسقا اۋعان بۇل قاۋىم التاي سىرتىندا, سايان تاۋلارىنىڭ تەرىستىگىنە كەپ تابان تىرەگەن بوپ شىقتى.
اتالمىش قاۋىمنىڭ تاريحى عۇن تاريحىندا ازدى-كەمدى بولسا دا ساۋلەلەنەدى. حۋحانە ءتاڭىرقۇت زامانىندا (ب.د.د. 58-31 ج.ج.) ىشكى ىرىتكى ەتەك الدى. اعالى-ءىنىلى حۋحانە مەن حۇتۇس (چجيچجي) وزدەرىن تاڭىرقۇت جاريالاپ, ءبىر-بىرىنە قارسىلىقتىڭ ۇزەڭگىسىنە اياقتارىن ءىلدى. ورتالىق بيلىكتىڭ توپساسى بوساپ, ىشكى ىرىڭ-جىرىڭ بەلەڭ العاندا ىرگەلى تايپا نە رۋ بىرلەستىكتەرىنىڭ سىرتقا تەبۋ ۇردىسىنە بوي الدىراتىندارى بار. وسى ورايدان عۇن الەمىن تەرەڭ زەرتتەگەن ل.ن.گۋميلەۆ پىكىرىنە كوڭىل قويساق تا جەتكىلىكتى. «سولتۇستىك-باتىستاعى حاگاستارمەن كورشىلەس تۇراتىن حۋگە (كوگە, كوگى) تايپاسىنىڭ بەگى تاڭىرقۇتقا كەلدى. تاڭىرقۇتتىڭ كەڭەسشىسى ۆەيلي- دانحۋمەن ءتىل تابىسىپ, باتىس چجۋكي-بەگىنىڭ ۇستىنەن ءسوز ايتتى. تاڭىرقۇت سوزگە سەنىپ, باتىس چجۋكي-بەكتى ۇلىمەن بىرگە دارعا استى. ولاردىڭ جالا سوزدەن جازىم بولعانى انىقتالىپ, ءتاڭىرقۇت ۆەيلي-دانحۋدى ءولىم جازاسىنا كەستى. حۋگە-بەك (كوگە, كوگى) ەلىنە قاشىپ بارىپ ءوزىن ءتاڭىرقۇت جاريالادى. سول-اق ەكەن ءوزىن تاڭىرقۇت جاريالاۋشىلار قاپتاي باستادى. يۋيدي تايپاسىنىڭ بەگى ءوزىن چەلي – تاڭىرقۇت, ءبىر دۋيۋي (وفيتسەر) ءوزىن ۋتسزي – تاڭىرقۇت جاريالادى. اقىرى حۋگە مەن ۋتسزي تاڭىرقۇتتىقتان باس تارتىپ, تىزگىندى چەلي-تاڭىرقۇتقا بەردى. ب ۇلىكشىل بۇل توپتىڭ 40 مىڭ اسكەرى بولدى» (ل.ن.گۋميلەۆ. حۋننۋ, سپب, 1993).
بايقاپ وتىرعانىڭىزداي, حۋگە اۋەلى تايپا رەتىندە كورسەتىلىپ, كەيىن ب ۇلىكشىل بەكتىڭ ەسىمى ماعىناسىندا الىپتەلگەن. قىتاي جازبالارىندا بۇل ەكى ۇعىم ۇنەمى اۋىسىپ ءتۇسىپ وتىرادى. رۋ كوسەمى ءوز اتىمەن ەمەس, كوبىنە-كوپ تايپاسىنىڭ اتىمەن اتالادى. اڭگىمە حۋگە-كوگە, كوگى تايپاسى تۋرالى بولىپ وتىر. تۇرىك زامانىندا وسى اتاۋ «سين تان شۋ» (تان پاتشالىعىنىڭ جاڭا تاريحى) جىلناماسىنان بوي كورسەتەدى. ونى تاريحشى ە.ي.كىچانوۆ «كۋگە» دەپ, شىنجاندىق تاريحشىلار «كۋگى» دەپ اۋدارىپتى. قالاي بولسا دا, اڭگىمە كوگە نە كوگى قاۋىمى تۋرالى ەكەنى كۇمانسىز.
جوعارىداعى تايپالاردىڭ ب ۇلىگى ب.د.د. 55-56 جىلدارى ءبىرتۇتاس عۇن مەملەكەتىنىڭ باتىس عۇن, شىعىس عۇن بوپ, ودان جاڭاشا جىل قايىرۋىمىزدىڭ 48 جىلى وڭتۇستىك عۇن, سولتۇستىك عۇن بوپ بولىنۋىنە, اقىرى 155 جىلى سولتۇستىك عۇنداردىڭ تۋ تىككەن بايىرعى وتانىن تاستاپ شىعىپ, ەدىل سۋىنا ۇزاۋىمەن ۇلى عۇن يمپەرياسىنىڭ اقتىق كۇندەرى اياعىنا جەتەدى.
وڭتۇستىك عۇنداردىڭ شانيۋي ورداسى وردوستا بولىپ, قاراماعىنداعى ەل شانسي, الاشان ءوڭىرلەرىنە شاشىراي قونىستانىپ جايىلىپ جاتتى. ءتۇتىن سانى 30 مىڭ شاڭىراق شاماسىندا ەدى. 220 جىلى حان پاتشالىعى قۇلاعان سوڭ, قىتايدىڭ سولتۇستىك شەكارالىق ايماقتارىنا عۇنداردىڭ كوشىپ كەلۋى ەتەك الدى. 276-289 جىلدار ارالىعىندا قونىس اۋدارعان عۇندار مەن سەنبيلەردىڭ سانى 400 مىڭعا جەتتى. عۇنداردىڭ ەسەلەپ كوبەيۋى بۇرىنعى سولتۇستىك عۇن دالاسىندا ەلدى «اق تاياق» قىلعان قىرعىن جۇرتتىڭ ءۇركىنشىلىگىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ءوز قانداستارىنا ىلەسە الماي قالىپ قويىپ, و عىپ, بۇ عىپ كۇن كەشكەن عۇنداردىڭ 20 مىڭ شاڭىراعى 265 جىلى قىتايعا ءوز ەرىكتەرىمەن بەرىلدى. گ.كلياشتورنىي ولاردىڭ قاتارىندا داشۋي, سايلي (سينلي) رۋلارى مەن حانان عۇندارىن اتايدى (س.گ.كلياشتورنىي. يستوريا تسەنترالنوي ازي ي پامياتنيكي رۋنيچەسكوگو پيسما» سپب, 2003). قىتاي يمپەراتورى ولاردى حەسي ولكەسىندەگى كونە قالا يان كەنتىنىڭ توڭىرەگىنە قونىستانۋعا ءتارتىپ ەتەدى.
قىتاي توپىراعىن سانلي (شىڭلي) اتاۋىمەن باسقان كوك قاۋىمى ارگى-بەرگىسىمەن 100 جىلدىڭ و جاق, بۇ جاعىندا اشينا ەسىمىنە يە بولدى.
ونىڭ سەبەپ-سالدارى نەدە؟ كوك تۇرىكتەرى تاريحىنداعى شيەلى كۇرمەۋلەردىڭ ءبىرى وسى. ماۋدۋن تاڭىرقۇتتىڭ ۇلى لاوشان زامانىندا دۋنحۋاننان ۇلى يۋەچجيلەردى قۋعاندا, ولاردىڭ ءبىر ءبولىگى شاڭدى ۇرگىنشىلىككە ىلەسە الماي, بايىرعى توپىراقتارىندا قالىپ قويعان-دى. ولار «كىشى يۋەچجي» اتاندى. بىرتىندەپ ولار گاوچان, حەسي ولكەلەرىنە جىلىستاي قونىستاندى. كىشى يۋەچجيىمىز باسقا ەمەس, توحار ءتىلدى جۇرت. 500 وتباسى شىڭليلار وسى توحار قاۋىمىنىڭ اراسىنا تاپ بولىپ, توحار ءتىلىنىڭ ىقپالىن باستان كەشىردى. وكىنىشكە وراي, توحار ءتىلى ءوزىنىڭ تۇپكى سىرىن اشا قويعان جوق. زەرتتەۋشىلەر ونى ۇندىەۋروپا تىلىنە جاقىنداستىرىپ, شىعىس يران تىلىنە جاتقىزا ءسويلەگەنمەن, ءتىلدىڭ ەجەلگى قاتپارلارىنىڭ (ا.ۆ. نۇسقالارى) الدىڭعى ازيالىق حەتت, لۋۆي تىلدەرىنە ۇقساستىعى اڭعارىلادى (ۆوستوچنىي تۋركەستان ۆ درەۆنوستي ي راننەم سرەدنەۆەكوۆە. م, 1992). اتالمىش تىلدە فين-ۋگور, دراۆيد تۇرىكتەرى مەن التاي تۇرىكتەرىنىڭ تىلدىك ۇلگىلەرى اجەپتاۋىر ۇشىراسادى. زەرتتەۋ اۆتورلارى ونى ۇندىەۋروپالىق جۇرتتىڭ شىعىسقا ەندەي ۇزاعاندا بويلارىنا دارىتقان تىلدىك جاماۋى دەپ تۇسىندىرەدى. ونىڭ كەرىسىنشە بولۋى دا عاجاپ ەمەس. كوپشىلىككە بەلگىلى زەرتتەۋىندە ن.اريستوۆ مونرەال ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى دجون كەمپبەللدىڭ ەڭبەكتەرىنە يەك ارتا وتىرىپ: «..ەستە جوق ەرتە زامانداردا-اق ادامزات وركەنيەتىندە ەلەۋلى ىلگەرىلەۋلىكتەرگە قول جەتكىزگەن تۋران تايپالارى اراسىندا حيتتار (حەتتەر – ءا.س.) كوزگە تۇسەدى. ولار ب.د.د.VIII عاسىردا سيريا, مەسوپوتاميا, باتىس ينديادا بيلىك قۇرىپ, اسسيريا پاتشاسى سارگون II-دەن جەڭىلىس تاپتى. الايدا, ينديا توپىراعىن تاستاماي, ءبۋدديزمدى تاراتۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. اقىر سوڭىندا براحمانيزم ءبۋدديزمدى جەڭىپ شىققاندا حيتتار ءسىبىر مەن ەنەسەيگە ۇزادى» دەگەن وي تۇجىرادى (ن.اريستوۆ. زامەتكي وب ەتنيچەسكوم سوستاۆە تيۋركسكيح پلەمەن ي نارودنوستەي ي سۆەدەنيا وب يح چيسلەننوستي. سپب, 1897). الدىڭعى ازيالىق حەتتەردىڭ باتىس تۇرىك ءتىلىنىڭ ادىع ديالەكتىسىندە سويلەگەنى عىلىمدا ماقۇلدانعان باسى اشىق پىكىر. ەجەلگى توحار ءتىلىنىڭ ا, ۆ نۇسقالارىندا حەتت ءتىلىنىڭ مىسالدارى اجەپتاۋىر كەزدەسەتىنىنە قاراپ, توحارلار كوش-جونەكەي حەتتەردەن جىرىلىپ قالىپ قويعان جۇرت دەپ قيسىنداۋدىڭ اقىلعا شەتىندىگى جوق. تىلدەگى شىعىس يراندىق, ءۇندى-ەۋروپالىق نىشاندار بايىرعى حەتت تىلىنە كەيىن جامالعان جاماۋلار بولۋى دا عاجاپ ەمەس. مىڭ جىلداي ءداۋىرلەگەن يران اينالا ءتوڭىرەگىن: شىعىستا اۋعاندى, ورتا ازيانى, شىعىس تۇرىكستاندى, كاۆكاز بەن الدىڭعى ازيانىڭ كوپتەگەن حالىقتارىن پارسىلاندىردى. مۇنىڭ ءبارى ءبىر كەزدەگى ەر توڭا – افراسيابتىڭ ءتول جۇرتى ەدى. بايىرعى تۇرىكتەردىڭ ءتىلىن, ءدىنىن وزگەرتىپ, جاتقا ءدىلىن بەرگەن بۇرىنعى قانداستارىن «سوعداق» دەپ اتاعانىن ەستە ۇستاعان ءجون. تۇرىك زامانىنا دەيىن 1000 جىل پارسىلانۋ بولدى, پارسىنىڭ تۇرىكتەنۋى بولعان جوق. سوندىقتان ءپارسىتىلدەنە باستاعان جۇرتتاردىڭ تىلىندەگى وزگە تىلدىك ەلەمەنت ولاردىڭ و باستاعى تەك-ناسىلىنە مەڭزەيتىن ەن-تاڭبا. كەيىن بۇل ارالاس ءتىل حوتان-ساق ءتىلى دەپ اتالدى. توحارلار اراسىنا تاپ بولعان اشينا تايپاسىنان توحار تىلدىك اسەرىن ىزدەگەندە, س.گ.كلياشتورنىي تومەنگىدەي مىسالدارعا ءجۇگىنەدى: «حوتان-ساق تىلىندەگى (براحمي جازۋلارىندا) اسسەينا (اششەنا) دا, توحار تىلىندەگى اشنا دا – كوك ۇعىمىن بىلدىرەدى. اسىرەسە اسسەينا, اسسەنا تۇرىندە كەزدەسەتىن حوتان-ساق ەتيمولوگياسى اشيناعا فونەتيكا جانە سەمانتيكا تۇرعىسىنان ءدال كەلەدى» (س.گ.كلياشتورنىي. يستوريا تسەنترالنوي ازي ي پامياتنيكي رۋنيچەسكوگو پيسما. سپب. 2003). دەمەك, حەسيدەگى توحارلار اراسىنا تاپ بولعان كوك تايپاسى توحار ءتىلىنىڭ اسەرىمەن اسسانا اتانعان. س.گ.كلياشتورنىي اشينا تۇرىكتەرىن «كوك تۇرىكتەر» («گولۋبىە تيۋركي») دەپ الىپتەپ, ءوزىنىڭ ۇستانىمىنا ءدوپ كەلمەگەن سوڭ, حوتان-ساقتىق «اسسانانىڭ» تولىق ماعىناسىن بەرمەيدى. گرۋزين عالىمى ي.شەرۆاميدزە بۇل ماسەلەگە انىقتىق ەنگىزەدى: «اشينا پارسىنىڭ «اsina» سوزىنەن شىققان. ول كوك اسپان دەگەندى بىلدىرەدى. «اشينا تۇرىكتەرى» دەگەنىمىز – «اسپان تۇرىكتەرى» دەگەن ءسوز (ي.شەرۆاميدزە. ەششە راز وب ەتيمولوگي يمەني Asina-Aatille-Abumoxo// «سوۆەتسكايا تيۋركولوگيا», 1989. №3).
انەس ساراي.
(جالعاسى. باسى وتكەن نومىردە)