ايگىلى باپكەرمەن قاراعاندىداعى بەيبىتشىلىك بۋلۆارىندا كەزدەستىك. ول جالعىز كەلمەپتى: جانىندا كسرو-نىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى, كسرو-اقش ماتچىنىڭ جەڭىمپازى, حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى بەرىك نۇرماعامبەتوۆ بار. بەكەڭدى باياعىدان تانۋشى ەدىم, ەكەۋمىز ءبىر اۋىلدىڭ تۋماسىمىز.
– مەن ساشكامەن 1972 جىلدان بەرى دوسپىن. ونىڭ توزىمدىلىگىنە ابدەن ءتانتى بولعان جانمىن. سەرىك ەكەۋىنىڭ كورمەگەن تەپەرىشى جوق. ساشكا سونىڭ ءبارىن ىشىندە ۇستاي ءبىلدى, اقىرىنا دەيىن ءتوزدى. مۇنىڭ نە دەگەن شىدامدى ادام ەكەنىنە ءالى كۇنگە دەيىن قايران قالامىن. اقىرى, اللا تاعالا سول توزىمدىلىكتەرى ءۇشىن ولاردى جارىلقادى. مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم – باپكەر دەگەن ءمۇسىنشى: سەرىكتى سەرىك ەتكەن سترەلنيكوۆ قوي, – دەپ تەبىرەنە ايتتى ادال دوس, بىلىكتى باپكەر بەرىك اعا.
ء«بارىمىز رايشتىڭ شەكپەنىنەن شىققانبىز»
كسرو مەن ازيا چەمپيوناتتارىندا ولجا سالعان امانباەۆ, يۋنۋسوۆ, مۇڭايتپاسوۆ, گاشين سىندى ەسىمدەرى ەلگە بەلگىلى بوكسشىلار سترەلنيكوۆ-سۋپرۋن جۇبىنىڭ جەمىسى ەكەنىن قازىر بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. «جالپى, اباي بوكس مەكتەبىنە بوتەن بىرەۋ تۇمسىق سۇققان ەمەس. وسىنداعى باپكەرلەر, ولاردىڭ شاكىرتتەرى, ءبارى-ءبارى اندرەي بوگدانوۆيچ رايشتىڭ شەكپەنىنەن شىققاندار. كاسىپقوي بوكستان الەم چەمپيونى ولەگ ماسكاەۆتىڭ باپكەرى ەردەن سۇلەيمەنوۆ, اتاقتى سەرىك نۇرقازوۆتىڭ جاتتىقتىرۋشىسى ۆيكتور فەتيشين جانە باسقا باپكەرلەر, ولاردىڭ قاتارىندا ءبىز دە بارمىز, ءبارىمىز بوكس ونەرىنىڭ تىلسىم سىرىنا ءتاڭىرى جارىلقاعىر اندرەي بوگدانوۆيچتەي بىلگىر مامان, ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ ارقاسىندا قانىققان ەدىك. جاقىندا مەنەن سۇحبات الماقشى بولعان ءبىر جۋرناليست: ء«سىز ۇلى جاتتىقتىرۋشىسىز», – دەپ قالدى. مەن ونى بىردەن تويتارىپ تاستادىم. سوندا ويىما بىردەن اندرەي بوگدانوۆيچ تۇسكەن ەدى. نەبىر شەبەر بوكسشىلاردىڭ مول شوعىرىن ءوسىرىپ, تالاي باپكەردىڭ تالانتىن اشقان وسىناۋ ارداقتى ادام جەتپىستىڭ بەسەۋىنە كەلسە دە سپورت زالىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن بالا باپتاپ ءجۇر. مىنە, ناعىز ۇلى جاتتىقتىرۋشى دەپ رايشتى ايتقان ءجون شىعار!», – دەپ اعىنان جارىلدى الەكساندر ۆلاديميروۆيچ.
البەتتە, سترەلنيكوۆتىڭ ءوزىنىڭ ۇستازىنا دەگەن شەكسىز قۇرمەتى ادامدى ەرەكشە ءتانتى ەتەدى. وسىندايدا قازاقتىڭ «اتاڭا نە ىستەسەڭ, الدىڭا سول كەلەدى» دەگەن اتالى ءسوزى ويعا ورالادى. ۇستازىنا دەگەن ءومىر بويعى قۇرمەتى مەن ادالدىعى ارادا جىلدار سالىپ ونىڭ الدىنان قارا كورسەتتى. جاراتقان وعان سەرىك ساپيەۆتەي جانى تازا, ادامعا دەگەن ىزەتى, ۇلكەنگە دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە شاكىرت سىيلادى. كەشە دە, بۇگىن دە ۇستاز بەن شاكىرت اراسىنداعى اسا سيرەك كەزدەسەتىن, جەڭىستەرگە جەتەلەگەن ەرەكشە ءىلتيپاتتى قارىم-قاتىناسقا جۇرت اسا قىزىعۋشىلىقپەن, ءتىپتى, بازبىرەۋلەر قىزعانىشپەن قاراعان. دوس ءسۇيىنىپ, دۇشپان كۇيىندى دەگەن وسى دا.
سەرىكتى سەرىك ەتكەن – ەڭبەكقورلىق
الەكساندر ۆلاديميروۆيچ ون جاستاعى سەرىكتىڭ جاتتىعۋ زالىنىڭ تابالدىرىعىن العاش اتتاعان كۇنىن ەسىنە جاقسى ساقتاپ قالعان. سەرىك بوكسقا ءوزىنىڭ تەتە اعاسى سەرگەيمەن بىرگە كەلىپتى.
– اتىڭ سەرىك ەكەن, سەرىك قوناقباەۆتاي اتاقتى بوكسشى بولعىڭ كەلەتىن شىعار؟ – دەپ سۇراپتى سترەلنيكوۆ.
– باقىتاي كوكەمدەي بولعىم كەلەدى! – دەپتى ول ج ۇلىپ العانداي. قۇداي اۋزىنا سالعان شىعار, شىنىندا دا, ول كەزدە سەرىكتىڭ كوكەسى باقىتاي ساپيەۆتىڭ اتاعى قازاقستاندا عانا ەمەس, وداق كولەمىندە دۇرىلدەپ-اق تۇرعان.
سترەلنيكوۆتىڭ قاراماعىندا سەرىك ءۇش جىلعا جۋىق ۋاقىت جاتتىققان. «شىنىن ايتقاندا, – دەيدى الەكساندر ۆلاديميروۆيچ, – سەرىكتىڭ بويىنان باسقا بالالاردان وق بويى وزىق تۇرعان ارتىقشىلىق بايقالعان جوق. قازىر كەيبىرەۋلەر ايتىپ جاتىر عوي: «سەرىك بوكسقا العاش كەلگەندە سترەلنيكوۆ ونىڭ وليمپيادا چەمپيونى بولاتىنىن بىردەن بايقاپتى», – دەپ. وسىنىڭ ءبارى ادامنىڭ كۇلكىسىن كەلتىرەتىن بوس ءسوز! مەنىڭ قولىمنان ءدال سەرىكتەي تالاي بالا ءوتتى. سەرىكتى وسىنداي دارەجەگە جەتكىزگەن ماقسات جولىنداعى ەرەن ەڭبەكقورلىعى عوي», دەيدى سترەلنيكوۆ.
سترەلنيكوۆتەن ءۇش جىل ساباق العان سەرىك 1996 جىلى قاراعاندىداعى ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان سپورت ينتەرناتىندا وقىدى. باپكەر ءسوزىنىڭ جانى بار, چەمپيونداردىڭ ۇستاحاناسى سانالاتىن وقۋ ورنىندا سەرىك كوزگە تۇسپەي, كوپتىڭ ءبىرى بولىپ ءجۇردى. ينتەرناتتى ءبىتىرىپ شىققانىندا ەڭ قۇرىعاندا وبلىس بىرىنشىلىگىن دە ۇتپاعان ەلەۋسىزدەۋ عانا بوكسشى بولعانى راس ەدى.
بۇل كۇندە ازۋىن ايعا بىلەگەن ماماندار ىنتىماعى جاراسقان سترەلنيكوۆ-ساپيەۆ جۇبىنىڭ تولايىم تابىسىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ونىڭ سىرىن ۇعۋعا تىرىسىپ, قاۋزاي زەرتتەپ جاتىر. ۋاقىت وتە كەلە بۇل فەنومەن تۋرالى فيلم ءتۇسىرىلىپ, ادىستەمەلىك وقۋلىقتار جازىلۋى دا بەك مۇمكىن. تەك وسى زەرتتەۋشىلەر ۇستاز بەن شاكىرتتى ەلدەن ەرەكشە ەتكەن ەڭ الدىمەن – ۇلى مارتەبەلى ەڭبەك ەكەنىن ەستە ۇستاسا بولعانى.
«بەيجىڭ وليمپياداسىنداعى ناتيجە, شىنى كەرەك, ءبىز ءۇشىن ۇلكەن سوققى بولدى, – دەيدى سترەلنيكوۆ. – مەنى قويشى, سەرىك ول كەزدە جاس بولدى, اياعىنىڭ استىندا جەر وت بولىپ جاندى عوي. دەنەنىڭ قالجىراعانىن دامىل الىپ, ورنىنا كەلتىرۋگە بولادى. ال جان-دۇنيەڭنىڭ شارشاعانىن قۇداي باسقا بەرمەسىن!».
بەيجىڭ وليمپياداسىنىڭ شيرەك فينالىنداعى ەل سەنىم ارتقان سەرىكتىڭ سۇرىنگەنى الەكساندر سترەلنيكوۆتىڭ شاشىن اپپاق قۋداي اعارتىپ كەتىپ ەدى. وسى ماقساتتىڭ جولىنداعى بەس جىلعى تىنىمسىز ەڭبەك, شەلەكتەپ توككەن تەر – ءبارى قۇردىمعا كەتكەن. جۇرتتىڭ ءبارى بۇلاردان تەرىس اينالىپ, شەتسىز-شەكسىز الەمدە شاكىرتى ەكەۋى باقسىنىڭ مولاسىنداي سوپيىپ قالا بەرگەن. بۇل ناعىز ەردى كەبەنەك ىشىنەن تانيتىنداي سىن ساعاتى ەدى. شالىس باسقان ءبىر قادام, ءتىپتى ارتىق-اۋىس ايتىلعان ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ ءوزى بۇلاردىڭ تاعدىرىن باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرەر اسا قاۋىپتى شاق تۋعان.
الدىمەن اللانىڭ القاعانى دا, تاعدىردىڭ سوققىسىنا توتەپ بەرگەن ۇستاز بەن شاكىرت وسى ءبىر اۋىر سىننان امان-ساۋ ءوتتى. بۇكىل ەل بۇلاردىڭ شارشى الاڭدا عانا ەمەس, ءومىردىڭ وزىندە دە بولاتتاي بەرىك, رۋحى مىقتى جاندار ەكەنىنە ءتانتى بولدى. سترەلنيكوۆتىڭ ءوزى سول ءبىر قيىن كەزدە قولتىقتان دەمەپ, جاناشىرلىق تانىتقان جانداردى اۋزىنان تاستاماي ايتىپ جۇرەدى. «بەيجىڭنەن كەلگەن بەتتە قاراعاندى وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ كوڭىلدى جۇباتىپ, كومەك قولىن سوزعانى ءبىز ءۇشىن كۇتپەگەن جايت بولعان ەدى. ال ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەيجىڭ وليمپياداسىنىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرىن ماراپاتتاعان كەزدە سەرىكتى دە باۋىرىنا تارتىپ, اكەلىك قامقورلىق تانىتىپ, كەۋدەسىنە وردەن تاققانىن قالايشا ۇمىتايىق؟! مىنە, وسىنداي جايساڭ جانداردىڭ كول-كوسىر پەيىلىنىڭ, سەنىمىنىڭ ارقاسىندا ءبىز ەڭسە تىكتەپ, ساپقا قايتا قوسىلعان ەدىك», دەپ تولقي تۇرىپ ايتقان سترەلنيكوۆتىڭ سوزىندە ءبىر مىسقال دا جالعاندىق جوق ەدى.
«ال لوندون وليمپياداسىنان كەيىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەڭىمپازدار مەن جۇلدەگەرلەردى اقوردادا قابىلداعان كەزدە مەنىڭ قولىمدى قىسىپ تۇرىپ: «سەرىك ءۇشىن راحمەت!», − دەگەنىندە تولقىپ كەتكەنىم سونشا, كوزىمە ىستىق جاستىڭ قالاي كەلىپ قالعانىن سەزبەي قالدىم», دەيدى الەكساندر ۆلاديميروۆيچ.
ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت: وسى جەردە ءبىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتى مەن ەرەن پاراساتىنا ەرەكشە ءتانتى بولاسىڭ. اگاراكي, ەلباسى سول جولى ەلەپ-ەسكەرمەسە, ونسىز دا تاۋى شاعىلىپ تۇرعان بولاشاق چەمپيوننىڭ ساعى سىنىپ تا كەتەر مە ەدى, كىم بىلگەن؟!
ساپيەۆتىڭ سوققىسى جانە ءبىر مىڭ ەۋرو
«بىردە قازبەك اشلياەۆ ماعان مىناداي ءبىر قىزىق اڭگىمە ايتتى, – دەيدى الەكساندر سترەلنيكوۆ. – 2005 جىلى سەرىك قىتايدا وتكەن الەم چەمپيوناتىندا جەڭىمپاز بولعاننان كەيىن اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ چەحيانىڭ استاناسى پراگا قالاسىنا جارىسقا بارعان بولاتىنبىز. سوندا, ول كەزدە قازاقستان بوكس فەدەراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولعان قازبەك اشلياەۆ كورشى ۇستەلدە وتىرعان رەسەيلىك باپكەرلەردىڭ سەرىك ساپيەۆ تۋرالى اڭگىمەسىن قۇلاعى شالىپ قالىپتى. رەسەي قۇراماسىنىڭ ءبىر جاتتىقتىرۋشىسى قىزدى-قىزدىمەن: «وسى ساپيەۆتىڭ قالايشا الەم چەمپيونى بولعانىنا تاڭ قالام. وزىندە سوققى دەگەن اتىمەن جوق», – دەپ سالىپتى. ونىڭ ءسوزىن ءىلىپ اكەتكەن ەكىنشىسى: «وسى جولى ءبىزدىڭ كوۆالەۆ ونىڭ كوكەسىن كوزىنە كورسەتەتىن شىعار», – دەپ وتقا ماي قۇيا تۇسەدى. وسىنىڭ ءبارىن ەستىپ وتىرعان قىزۋقاندى قازكەڭ رەسەيلىكتەردىڭ جانىنا جەتىپ بارىپ: ء«اي, جىگىتتەر! سەندەردىڭ كوۆالەۆتەرىڭدى ءبىزدىڭ ساپيەۆ وسى جارىستىڭ فينالىندا تاس-تالقان ەتەدى. وسىعان باستەرىڭ بار ما؟!», – دەپ قالتاسىنان ءبىر مىڭ ەۋرونى سۋىرىپ الىپ, ۇستەلگە تاستاپتى. رەسەيلىكتەر باسىندا كۇلگەن بولىپ, جەمە-جەمگە كەلگەندە كىبىرتىكتەپ, كوزدەرىمەن جەر شۇقىپتى. سول جولى قازكەڭنىڭ ايتقانى ايداي كەلىپ, سەرىك اقتىق ايقاستا ەۋروپا چەمپيونى گەننادي كوۆالەۆتى بەت قاراتپاي جەڭگەن بولاتىن».
سترەلنيكوۆپەن اراداعى اڭگىمە قىزا تۇسكەن كەزدە كوكەيدە جۇرگەن ساۋالدىڭ ءبىرىن قويۋعا تۋرا كەلدى: – الەكساندر ۆلاديميروۆيچ, ايتىڭىزشى, كوپتەگەن بوكس ماماندارى ساپيەۆتىڭ سوققىسى ءالسىز دەپ جاتادى. وسىنىڭ جانى بار ما؟
– قازىر قازاقستاندا ەكىنىڭ ءبىرىن الساڭىز, «بوكستىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن الىپ» بەرەدى. «اقىلى اسقان» وندايلاردىڭ سىنىن مەن دە تالاي ەستىگەم. كەزىندە كازتوەۆ دەگەن دە «سوققىسى ناشار» دەپ, سەرىكتى جاستار اراسىنداعى الەم چەمپيوناتىنا الماعان ەدى. بۇلاردىڭ اۋىزدارىنا قۇم قۇيۋ ءۇشىن مەن سىزگە مىنا ءبىر جايتتى ايتايىن, سەرىك 1999 جىلى وتكەن ازيا چەمپيوناتىندا ءتورت بىردەي قارسىلاسىن نوكاۋتپەن جەڭگەن. وسىدان كەيىن سەرىكتىڭ سوققىسى تۋرالى ءوزىڭىز-اق قورىتىندى جاساي بەرىڭىز.تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, رەسپۋبليكالىق ديسپانسەردە بوكسشىلاردىڭ فۋنكتسيونالدىق دايىندىقتارىن تەكسەرگەن كەزدە بارلىق كورسەتكىشتەر بويىنشا ساپيەۆكە جەتەر سپورتشى بولعان جوق. ءتىپتى, «قايرات» فۋتبول كومانداسىنىڭ باسشىلىعى سەرىككە وتە مول اقشا ۇسىنىپ, كوماندا قۇرامىندا ويناۋعا شاقىرعان دا كەز بولعان.
«مەنىڭ ءحوببيىم – وتباسىم»
ۇلكەن سپورتتىڭ جولى قاشاندا اۋىر. ونىڭ سوڭىنا تۇسكەن ادامدى تاعدىر ماڭدايدان سيپاي قويمايدى. مۇنداي قاتال سىننان سترەلنيكوۆ تە قاشىپ قۇتىلا الماعان. جىل ون ەكى ايدىڭ ساناۋلى كۇنىندە عانا ءۇيدىڭ بەتىن كورەتىن ادامنىڭ وتباسىندا بەرەكە قايدان بولسىن: زايىبىمەن اراداعى قارىم-قاتىناسى سىر بەرىپ, ەكەۋى اقىرى 2004 جىلى اجىراسىپ تىندى. ەكى ۇل شەشەسىمەن كەتتى. ولار دا كەزىندە بوكسپەن اينالىسقان ەدى, ەكەۋى دە سپورت شەبەرى اتاعىن العان. كىشىسى دميتري سەرىك ساپيەۆپەن قۇرداس. سەرىك 2004 جىلى قازاقستاننىڭ ەرەسەكتەر اراسىنداعى چەمپيونى اتانعاندا, وسى ديما كۇمىس جۇلدەگە يە بولىپ, ۇلتتىق قۇراما كوماندانىڭ ساپىنا قابىلدانعان بولاتىن.
بۇل كۇندە الەكساندر ۆلاديميروۆيچ ەكىنشى رەت شاڭىراق كوتەرگەن. شاڭىراعىنا ەلەنا ۆيكتوروۆنامەن بىرگە ىرىس پەن بەرەكەنىڭ كەلگەنى راس ەدى. ءوزىنىڭ دوڭگەلەتىپ وتىرعان شارۋاسى بار ەكەن: بۇگىنگىنىڭ ىسكەر ايەلى. جۇيكەسى سىمداي تارتىلىپ جۇرەتىن باپكەردىڭ بابىن تابۋدىڭ وڭاي شارۋا ەمەسى بەلگىلى. الەكساندر ءۆلاديميروۆيچتىڭ زايىبى تۋرالى سۇيسىنە ايتقانىنا قاراعاندا, ونىڭ ەكىنشى رەت جار تاڭداۋعا كەلگەندە قاتەلەسپەگەنىن اڭعاراسىڭ. «بوس ۋاقىتىمنىڭ ءبارىن وتباسىما ارنايمىن. مەندە حوببي دەگەن جوق, مەنىڭ ءحوببيىم – وتباسىم!», – دەگەن ءسوزى دە وسى ويدى قۋاتتاي تۇسەدى.
قازاق دەگەن قۇشاعى كەڭ حالىققا اۋەسقوي بوكستىڭ ەڭ بيىك شىڭىن باعىندىرعان قاس شەبەردى تارتۋ ەتكەن باپكەر سىي-قۇرمەتكە بولەندى. بۇگىندە ول بوكستان قازاقستان ۇلتتىق قۇراماسىنىڭ جاتتىقتىرۋشىسى. دەسەك تە, بەس جىل بۇرىن عانا ەلىمىزگە ەرەن باتىردى سىيلاعان باپكەردىڭ وسى كۇندەرى تولىپ وتىرعان 60 جىلدىق مەرەيتويى ەلەۋسىزدەۋ قالعان ءتارىزدى. بۇل, اسىرەسە, سپورت, ونىڭ ىشىندە بوكس سالاسىنداعى باسشى ازاماتتارعا بازىنا. وليمپيادا, الەم چەمپيونىن تاربيەلەۋ ءاربىر باپكەردىڭ ارمانى شىعار؟ وسى ورايدا, سترەلنيكوۆ ارمانى ورىندالعان باقىتتى باپكەر... بىراق, تابيعاتىنان قاراپايىم جاننىڭ تاپ ەرتەڭ تەر ءيسى اڭقىعان بوكس زالىندا بالا جاتتىقتىرىپ جاتقانىن كورسەك تاڭدانباس ەدىك. ول – بوكسقا بار بولمىسىمەن بەرىلگەن باپكەر. ءوزىن وسىنشا دارەجەگە جەتكىزگەن اسا مارتەبەلى ەڭبەكتىڭ قادىرىن ءبىر بىلسە, قازاق بوكسىنا قۇلشا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن وسى سترەلنيكوۆ بىلسە كەرەك!
قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»