تۇران جولبارىسى تۋرالى نە بىلەمىز؟ ءبىر زاماندا سىردىڭ بويىندا جولبارىس جۇرگەن دەيدى. نۋ توعاي مەن نار قامىستىڭ اراسىندا ءومىر سۇرگەن دالا تاعىسى اتان تۇيەنى ءبىر عانا قيمىلىمەن جىعىپ الاتىنىن, ءنان بۇقانى ادىمىن اشتىرماي قۋىپ جەتىپ, جايراتىپ سالاتىنىن ايتادى بىلەتىندەر. ال سىرداعى سوڭعى جولبارىس 1950 جىلعا دەيىن بولعانىنا كۋالىك ەتەتىندەر بار. سول جىلى اڭشىلار داريا بويىنان ەڭ سوڭعى جولبارىستى اتىپ الىپتى. ناقتى ساياحاتشىلاردىڭ دا ەستەلىگىنەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ماسەلەن, ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا عۇمىر كەشكەن پولياك ساياحاتشىسى, سۋرەتشى برونيسلاۆ زالەسسكي «ارال مەن سىر بويىنداعى نار قامىستاردى جولبارىس اتاۋلىنىڭ ەڭ كورىكتى تۇقىمى مەن قاراعۇرىم قىرعاۋىل مەكەندەيدى» دەپ جازىپ كەتىپتى. تاعى ءبىر پولياك ادولف يانۋشكەۆيچ بالقاش پەن شۋدىڭ ماڭىندا دا جولبارىستاردىڭ ءومىر سۇرگەنىن جازادى. شۋ دەگەنىڭ مىنا تۇرعان جەر ەمەس پە؟ سول سەبەپتى, ول جولبارىستىڭ سىردا دا بولۋى زاڭدى دەپ بىلەمىز. ال كاپيتان-لەيتەنانت يۆانشينتسەۆ «سىرداريا, ارال ماڭىنداعى دالا جايىندا» دەگەن كىتابىندا «اقمەشىت ايماعىنان جولبارىستاردى ءجيى كورەسىز. ءبىز ولاردىڭ جاعالاۋعا جاقىن جەردە جانە قامىس اراسىنان ءىزىن كوردىك. بىردە تاڭەرتەڭ ءبىزدىڭ تەڭىزشىلەر سول ىزگە ەرىپ, قامىس اراسىنان جولبارىس جەپ كەتكەن ەلىكتىڭ سۇيەگىن تاپقان. ءولىپ جاتقان ەلىكتىڭ جانىندا جولبارىستىڭ ءىزى سايراپ جاتتى» دەگەن دەرەكتى كەلتىرەدى. ءمادي كەرەەۆ دەگەن عالىم وتكەن. وسى كىسى تۇران جولبارىسىنىڭ ءتۇپ-تۇقىمى مەن تامىرى تۋراسىندا, كەيىنگى تاعدىرى جايىندا تىڭعىلىقتى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. اقمەشىت اتىرابىنداعى سوڭعى جولبارىس وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىنا دەيىن سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىندا كۇن كەشتى دەگەندە, ءبىز وسى كىسىنىڭ ەڭبەكتەرىنە تابان تىرەپ وتىرمىز. ەڭ وكىنىشتىسى, جولبارىستىڭ وسى تۇقىمى جايىندا عىلىمي اينالىمعا ەشقانداي ەڭبەك ەنبەي قالىپ وتىر. ءالى كۇنگە دەيىن اڭىز بەن اڭشىلاردىڭ اڭگىمەسىنەن ءارى اسا الماي كەلەمىز. «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن قانداي جانۋارلار بار؟ ورىس گەوگرافى لەۆ بەرگ ارال ايماعىنا ارنايى ەكسپەديتسيا جاساپتى. 1857 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە شىعاتىن «تەڭىز جيناعى» جۋرنالىندا ونىڭ «سىر جاعاسىنداعى جولبارىستار تۋرالى» اتتى ماقالاسى جاريالانادى. سوندا ول «وزەن جاعاسىندا, اۋىل اينالاسىندا, جايىلىمداردا الا شۇبار جولبارىس جورتادى. ال قامىسىندا قاباندار, دالاسىندا – قىزىل قاسقىر, تۇلكى, قوياندار, شىعىسقا قاراي – ەلىك, قۇلاندار, پەروۆسك ماڭىندا – مارالدار كەزدەسەدى» دەپ جازىپتى. تۇران ويپاتىنىڭ ءبىر كەزدەرى جان-جانۋارلارعا, اڭ-قۇستارعا تۇنىپ تۇرعانىن وسى ءبىر دەرەكتەن ايقىن بىلۋگە بولادى. ارالىنىڭ ايدىنى تارتىلىپ, ودان ۇشقان تۇز انتاركتيداعا جەتىپ, بايقوڭىردان عارىشقا بەت العان زىمىران اسپان قاباتىن قىرىق جاماۋ قىلعان قىزىلورداڭىزدىڭ كەيىنگى جىلدارى ەكولوگيالىق ايماققا اينالعانىن ءبىز ايتپاي-اق بىلەسىز. وسىدان كەيىن ەن دالادا ەركىن جۇرگەن جاراتقاننىڭ ەركە جانۋارلارى جايىندا بىردەڭە دەۋدىڭ ءوزى ارتىقتاي كورىنەدى. دەگەنمەن, جانى ءسىرى جانۋارلار الىگە دەيىن اقمەشىت اتىرابىندا كۇنەلتىپ جۇرگەنىنە شۇكىر ەتەمىز. وسى ورايدا, قىزىلوردا وبلىسىندا قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» كىرگەن جان-جانۋار, اڭ-قۇستىڭ قاي تۇرلەرى كەزىگەتىنىن ايتا كەتكەن ابزال شىعار. 1993 جىلدىڭ قىسى سۇمدىق سۋىق بولدى. اقبوكەننىڭ توڭعانى سونشا اۋىلعا كىرىپ كەتكەنىن كوردىك. قۇداي جاراتقان تىرشىلىك يەلەرىنىڭ اراسىنداعى ەڭ ءجاھالى ادام شىعار-اۋ. ويتكەنى, دالادا مىلتىقتىڭ نىساناسىنا ءىلىنىپ, تەك ءمۇيىزى عانا قىرقىلىپ الىنعان بوكەندەردىڭ تاۋ-تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتقانىنا ءوزىمىز كۋا بولعان ەدىك. كوبىسى باۋىزدالماعان كۇيىندە قالعان. كوكتەمدە اۋىلدىڭ اينالاسىنداعى دالا قان ساسىپ كەتىپ ەدى. سودان كەيىن اقبوكەننىڭ قاتارى تىم سيرەپ كەتتى. كەيىنگى بەس-التى جىلدىڭ مۇعدارىندا عانا ەن دالانىڭ ەركەسى قايتا كوبەيىپ, تۇياعىمەن دالا ءتوسىن دۇبىرلەتە باستاعان-تىن. ونىڭ وزىنە توتەننەن اۋرۋ كەلىپ, قايبىر جىلى قىناداي قىرىلىپ قالعانىن ەل بىلەدى. ايتەۋىر, بۇگىندە اقبوكەننىڭ ەتىن تاپقان عانا جەيتىن جاعدايعا جەتتىك. قىزىلوردادا تۇركىمەن قۇلانى مەن تورعاي كەرمارالى, قاراقۇيرىقتىڭ ساقتالعانى دا جازىلعان. تۇركىمەن قۇلانىنىڭ ارال ماڭىندا, بارساكەلمەس جاعىندا وسەتىنىن بىلەمىز. ونىڭ ءوزىن سۇق كوزدەن قورعاپ, بالاداي ماپەلەپ ءوسىرىپ جاتىر. تورعاي كەرمارالى مەن قاراقۇيرىققا دا سونداي جاعداي جاسالعان. ال ەندى شاعىل مىسىعى دەگەن جانۋاردىڭ قانداي بولماعىن كوزىمىز كورمەپتى. دەي تۇرعانمەن, ايماقتا مىسىق تۇقىمداس وسىنداي دا جانۋار بار ەكەن. ۇلى تەڭىز كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى عوي. ونى ەندى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ادامزاتتىڭ قولىنان كەلە مە, كەلمەي مە, ول اراسى بەلگىسىز. بىراق كىشى ارالدىڭ تابانىنا سۋ جەتكەنىن ەستىپ, ءبىلىپ, كورىپ ءجۇرسىز. كىشى ارالدا بۇگىندە بالىقتىڭ 30-عا تارتا ءتۇرى وسەدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ باعالىسى ارال قايازى. ويتكەنى, ول دا «قىزىل كىتاپتىڭ» قۇرمەتتى «قوناعى». بۇدان بولەك, سىردا سيرەك قۇستاردىڭ دا ءتۇرى كوپ. سانامالاپ بەرۋ كەرەك بولسا, ايتايىق. مىسالى, قىزعىلت جانە بۇيرا بىرقازان, قوقيقاز, الاكوز قارا الا ۇيرەك, جىلانشى قىران, سۇڭقىلداق اققۋ, ءمارمار شۇرەگەي, اققۇيرىق سۋ بۇركىتى, يتەلگى, لاشىن, كادىمگى دالا بۇركىتى, قاراقۇس, اقباس تىرنا, تاز تىرنا, دۋاداق, بەزگەلدەك, جەك دۋاداق, تارعاق, قاراباس وگىز شاعالا, قاراباۋىر بۋىلدىرىق, اقباۋىر بۋىلدىرىق, قوڭىر كەپتەر, ۇباق, ۇكى سەكىلدى 25-تەن اسا قۇستىڭ ءتۇرى بار. وسىنداي وڭاي ولجا اڭشىلاردىڭ كوزىن قىزىقتىرماي تۇرمايدى دەيسىز بە؟ توتەننەن كەلىپ توڭكەرىپ كەتۋگە اركىم-اق قۇمار-اۋ. دەسەك تە, «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن جانۋارلار مەن اڭ-قۇستاردى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, باپتاپ وتىرعان ماماندار بار. ولاردىڭ ۇزىن سانى 20-عا تاقاۋ. وسى ينسپەكتور ۆاحتالىق ادىسپەن ايماقتاعى اڭ-قۇستاردى قورعاۋمەن اينالىسادى. ءال-ءازىر سيرەك جانۋارلاردىڭ نىساناعا ىلىنگەنى تۋرالى اقپارات قۇلاعىمىزعا جەتكەن جوق. بۇل سولاردىڭ تىڭعىلىقتى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى دەر ەدىك.
ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى