ارداقتى انا ەسىمى

قازاقتىڭ قاراپايىم اۋىلىنان شىعىپ, اقىلى ءھام پاراساتىمەن الاش­تى تاڭداندىرعان اياۋلى انالار بەي­نەسى تا­ريحىمىزداعى قىمبات تا قاس­تەرلى بەت­تەردىڭ ءبىرى. ءوزى دۇنيەگە اكەل­گەن پەر­زەنتىن اتانىڭ ەمەس, ادام­نىڭ با­لاسى بولۋعا باۋلىعان ۇلكەن جۇ­رەك پەن كىرشىكسىز كوڭىلدىڭ كورىنىسى ۇلت­تىڭ باعىنا تۋعان ازاماتتاردى قا­لىپ­تاستىرۋدا, تاربيەلەۋدە تەڭ­دەس­سىز ءرول اتقاردى. سونداي اياۋلى انا­لار­دىڭ قاتارىندا ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ اناسى ءالجان انا دا بار. 

جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىنا قاراستى قاسىق دەيتىن اۋىلدا اتى اڭىزعا اينالعان انا دۇنيەگە كەلگەن. عاسىردان استام تاريحى بار اۋىلدىڭ تابيعاتى ءبىر بولەك, قاسيەتى ءبىر باسقا. اۋىل­دىڭ باتىسىندا اعىپ جاتقان شۋ وزەنى دە كەرىمسال دالانىڭ كوركى. شۋ وزەنىنىڭ شۇعىلاسىنا شىنار شاعىنان شو­مىلىپ وسكەن ءالجان انا دالالىق دەگ­دارلىقتى, ۇلتتىق تەكتىلىكتى بويىنا ءسىڭىردى. اكەسى بۇقارباي مەن اناسى ءدۇر­يانىڭ دا بولمىسى بولەك, رۋحى بيىك جاندار بولعان. ال اعاسى بولەگەن كەزىندە سول قاسىق كولحوزىن باسقارعان ەكەن. ول كىسىنىڭ اۋىلعا مادەنيەت ءۇيى مەن مەكتەپ سالدىرعان جاقسىلىعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەل جادىندا. سونداي-اق, ۇلتتىڭ باسىنا ناۋبەت تونگەن اشار­شىلىق جىلدارى دا ەلگە ادال ەڭ­بەك ەتىپ, جوقشىلىق تاقسىرەتىن تارت­قان­دارعا كومەك كورسەتىپ, ازاماتتىق جا­سايدى. مىنە, وسىنداي ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە قاسىق اۋىلى بۇكىل وداق كولەمىنە بەلگىلى بولادى. كەي­ىننەن جەرگىلىكتى پارتيا ۇيىمى بولەگەن بۇقارباي ۇلىن اۋەلى كراسنوگور اۋدانىنداعى ۆوروشيلوۆ كولحوزىنا پارتيا ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى ەتىپ قىزمەتكە جىبەرەدى. ودان سوڭ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى ەتىپ تاعايىندايدى. بىراق, زامانا اعىمى ءبىر ورنىندا تۇرماي, ءداۋىر تىنىسى تارىلعانداي ۋاقىت كەلەدى دە, ەلدىڭ يگى جاقسىلارىنىڭ قاتارىندا بولەگەن كىسى دە «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان جالامەن ۇستالادى. بۇل وتە ءبىر قيىن كەزەڭدەر ەدى. وسىنداي تاۋقىمەتتى تاعدىردى باستان كەشكەن ءالجان انا شامالعانعا كەلىپ, سول جەردە جول سالۋشىلاردىڭ بريگاديرى بولىپ جۇرگەن ءابىش نازارباەۆپەن تانىسادى. ءار نارسەنىڭ قادىرىن بىلەتىن ازاماتتار تاعدىر توعىستىرىپ, قىزىلشا مەن بيداي ەگەدى. ءسويتىپ, ءناسىبىن ادال ەڭ­بەكپەن ايىرعان وتباسى قازاقى قا­لىپ­­تان, ۇلتتىق ۇستانىمنان اينىماي عۇ­مىر كەشەدى. 

ەلباسى جايىندا تۇسىرىلگەن «با­لا­­لىق شاعىمنىڭ اسپانى» كور­كەم ­في­لمىندە ءابىش اقساقالدىڭ ەڭ­بەك­قور­لىعى مەن كىسىلىگى, وزگەگە قام­قور­لىعى ايرىقشا كورىنەدى. اسىرەسە, تاع­دىردىڭ جازۋىمەن جەر اۋىپ كەلگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە تۋعانىنداي قام­قور­لىق جاساۋى دا ازاماتتىقتىڭ بەل­گىسى بولسا كەرەك. اكەنىڭ وسى ءبىر اب­زال قاسيەتى كەيىننەن ۇرپاعىنىڭ بوي­ىن­­دا جاڭعىرىپ, جاڭاشا قۋات الدى. اكە مەن انادان دارىعان ەڭبەك تۋرا­لى ءتامسىلدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزى­نىڭ «ادىلەتتىڭ اق جولى» كىتابىندا ور­نەك­تەپ جازادى. «سوعىستان كەيىنگى كە­زەڭ, قىرقىنشى جىلداردىڭ اياعى مەن ەلۋى­ن­شى جىلداردىڭ باس كەزى. انام كولحوزدان كۇتىپ-باپتاۋعا ءبىر گەكتار قىزىلشا الادى. كوكتەمنەن باستاپ العاشقى قار تۇس­كەنگە دەيىن ءبىر تولاستامايتىن ازاپ ەڭ­بەك. تۇقىم سەپكەننەن كەيىن مي قاي­نات­قان ىستىق كۇن استىندا بەل جازباي ءجۇرىپ, وسىناۋ گەكتارداعى ەگىستى سيرەتىپ قولمەن جۇلۋدى ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. بۇل عۇمىر بويى ەستە قالادى. ال اقىرىندا قىزىلشا تامىرلاپ, پىسكەن كەزدە ونى ۇلكەن پىشاقپەن تازالاپ, تيەپ, وتكىزىپ, سودان سوڭ بورالداي قانت زاۋى­تىنا بارىپ, ءبىر جارىم قاپشىق قانت الۋ ءۇشىن كول­حوزدان بەرىلەتىن انىقتاماعا قول جەت­كىزۋ كەرەك. ەڭبەككۇنىڭە الاتىنىڭ سول عانا, ال اقشالاي سوقىر تيىن دا تول­ەنبەيتىن» دەگەن ەستەلىكتەن ەسەلى ەڭ­بەك پەن بەس باتپان بەينەتتىڭ ناق ءوزىن كو­رۋگە بولادى.

ابىز تۋعان, اڭىز تۇنعان ولكەدە ءسوز ونە­رىنە ق ۇلىقسىز بولۋ مۇمكىن ەمەس. ءالجان انا دا اقىندىعىمەن, شەشەن­دى­­گىمەن, تاپقىرلىعىمەن حالىقتىڭ قۇر­­مەتىنە بولەنگەن جان بولىپتى. تاع­دىر­د­ىڭ ءتۇرلى سىناقتارىنا تاپ كەلسە دە مويىماعان قايسار جاننىڭ بۇل قاسيەتى قازاق قىزدارىنا ءتان تەكتىلىك پەن يماندىلىقتى كورسەتەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىر سۇحباتىندا انا تۋرالى تولعانىسىن ء«وزى قاراپايىم, ساۋاتى جوق ادام بولسا دا ومىردەن ۇيرەنگەنى, كور­گەن-بىلگەنى كوپ انام ءار ۋاقىتتا كوز الدىمدا, جۇرەگىمدى ەلجىرەتىپ تۇ­را­دى. قيىن شەشىمدەر قابىلدار كەزدە تۇ­سى­مە كىرىپ, اقىل بەرىپ كەتەدى», دەگەن جۇ­رەك­جاردى سوزدەرمەن جەتكىزەدى.    

ءالجان انانىڭ قاسيەتى مەن وسيەتى جايىندا دا ەل اراسىندا تاعىلىمدى ەستەلىكتەر ساقتالعان. قورداي اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءبىرجان الىمبەت ءالجان انا تۋرالى ويىن «اقىن دا, باتىر دا, جىرشى دا شىققان قاسيەتتى قورداي جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن ءالجان انا راسىندا تەگىن جان ەمەس ەدى. سول كەزدەرى ء«ان تىڭداساڭ قاسىققا بار, قىز الساڭ قاسىقتان ال» دەگەن ءسوز شىققان. ول كىسى ءاندى ناقىشىنا كەلتىرە ورىندايتىنى ءوز الدىنا, ازىلگە ۇس­تالىعىمەن, ايت­قىشتىعىمەن, شە­شەن­دىگىمەن, تاپقىر­لى­­عىمەن اۋىل­داس­تارىنىڭ اراسىندا ەرەكشە قۇرمەتكە بولەنگەن, جانى جاي­ساڭ, مىنەزى جايدارلى جان بولعان ەكەن. ەلىنىڭ باعىنا بىتكەن بالانى ومىرگە اكەلۋ انا ءۇشىن قانداي باقىت دەسەڭىزشى. وسىنداي انا­لاردى قالاي قۇرمەتتەسەك تە جا­را­سادى», دەپ ساباقتادى. ال قا­سىق اۋىلىنان شىققان تاعى ءبىر ازامات, ون سەگىز جىل شوپان, جيىرما ەكى جىل فەرما باسقارعان تۇرعانبەك تۇ­رىسباەۆ وتكەن كۇنگە شەگىنىس جاساپ, ەستەن كەتپەس ەستەلىگىمەن ءبولىستى. «1956 جىلى وقۋ ءبىتىرىپ, الماتىعا كەلدىم. بى­راق وقۋعا تۇسە الماعان سوڭ, شا­مال­عان­داعى قۇرىلىس تەحنيكۋمىنا وقۋعا قا­بىل­داندىم. سوندا شامالعانعا اتاقتى ءبيشى شارا جيەنقۇلوۆا كەلىپ, ءبىر ادە­مى ونەر كەشى بولعان. تەحنيكۋمدا وقىپ جۇرگەنىمدە, اۋىلدا تۇراتىن يۆان ايداپكەلوۆ دەگەن جىگىت ماعان «شامالعاندا مەنىڭ تۋىستارىم تۇرادى. اپكەمنىڭ اتى ءالجان. نۇرسۇلتان دەگەن جيەنىم بار. قالاساڭ, سول ۇيگە بارىپ تۇرۋىڭا بولادى» دەدى. سودان شامالعانعا كەلگەن سوڭ, ءالجان اپكەيدى ىزدەپ, اقىرى ۇيىنە باردىم. ول كەزدە حالىقتىڭ جاعدايى ناشار ەدى. سوعىستان كەيىن ەلدىڭ وڭالا قويماعان شاعى. بىراق سوعان قاراماي ءالجان اپكەمىزدىڭ ايران بەرگەنى ءالى كۇنگە ەسىمنەن كەتپەيدى. ول كىسىنىڭ قولىنان تالاي ءدام تاتتىم. وتە جاقسى ادام ەدى. ۇيدەن كەتەرىمدە نۇرەكەڭ ماعان ءوزىنىڭ سۋرەتىن سىيلادى. سۋرەتتىڭ سىرتىنا «قىمباتتى دوسىم تۇرعانبەككە شىن دوسى نۇرسۇلتاننان!» دەپ جازىپتى. بۇل سۋرەت مەندە ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى. كورگەن سايىن جۇرەگىم ەلجىرەپ, كوڭىلىم وسەدى. كەيىننەن مەن نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن ءۇش رەت كەزدەستىم. ماعان ەستەلىككە ساعات سىيلادى», دەيدى بۇل كۇندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن اسىپ وتىرعان اقساقال.  

جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى. قۇرىلعالى بەرى قاسىق دەپ اتالىپ كەتكەن اۋىلدىڭ نە سەبەپتى بۇلاي اتالعانى جايىندا ناقتى ايتا قويۋ قيىن. بىراق تالاي جاق­سى مەن جايساڭدى دۇنيەگە كەلتىرگەن ەل­دىڭ يەسى, جەردىڭ كيەسى ەكەنى انىق. بۇ­گىندە ەل قۇرمەتتەگەن ازاماتتاردىڭ اتىن­دا اۋىلدان باستاپ كوشە, مەكتەپتەر بار. حالىق ءوزى توپىراعىندا تۋىپ, تامىرىن تارتقان تۇلعالارعا دەگەن ءىلتيپاتىن وسىلاي بىلدىرسە كەرەك. ەندىگى جەردە اۋىل تۇرعىندارى دا قاسىق اۋىلىن ءالجان انا اۋىلى دەپ اتاساق دەگەن ويلارىن جەتكىزدى. اياۋلى انانىڭ دۇنيەگە كەلگەن جەرى دە ايبىندى, اجارلى. جانە قازاقتىڭ قايراتكەر ۇلىن دۇنيەگە اكەلىپ, تاربيەلەگەن ارداقتى انانىڭ ەسىمى ءاردايىم ەل ەسىندە.  

حاميت ەسامان, «ەگەمەن قازاقستان»  

جامبىل وبلىسى