سىرداعى سونى سەرپىلىس

پرەمەر-مينيستر وبلىس اكتيۆىمەن كەزدەسىپ, مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ «قازاق­ستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جا­ھان­دىق باسەكەگە قابىلەت­تى­لىك» جول­داۋىنىڭ جەكە باعىت­تارىن ىسكە اسىرۋ بارىسىن تال­قىلادى.

ەكونوميكانىڭ ساپالى وسى­مىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ورتالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە ءونىمدى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپ­كەرلىك باعدارلاماسى, «نۇر­لى جەر» تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسى باعدارلاماسى, اوك دا­مىتۋ باعدارلاماسى سىندى باستى ستراتەگيالىق باعدارلا­ما­­لاردى ۇيلەستىرە وتىرىپ جۇ­زەگە اسىرۋدى قامتا­ماسىز ەتۋ قاجەت. وسىعان باي­لا­نىس­تى ۇكىمەت ونەركاسىپ كا­سىپ­ورىن­دارىن قولداۋدىڭ قا­جەت­تى شارالارىن قابىلدايدى.

ۇكىمەت باسشىسى باقىتجان ساعىنتاەۆ جۇمىس ىستەپ تۇرعان وندىرىستەردى تەحنولوگيالىق جاڭارتۋعا جانە بازالىق سالالاردان جۇمىستان بوساتىلعان جۇمىسكەرلەردى سەرۆيستىك ەكو­نوميكاعا كوشىرۋدى باسقارۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىسقا, جاڭا يندۋستريالارعا جانە قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنا باسا نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار, ءونىمدى جۇ­مىس­پەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپ­كەرلىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا جۇمىسسىزداردى كاسىپتىك وقىتۋ جانە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان حالىقپەن جۇمىس ماسەلەلەرى تالقىلاندى.

وزگەرىپ جاتقان الەمدىك جاع­داياتتى ەسكەرە وتىرىپ, ءوڭىر­دىڭ ەكونوميكاسىن ءارتاراپ­تاندىرۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, ين­ۆەستيتسيالاردى تارتۋ جانە سا­لانى تسيفرلاندىرۋ ارقىلى وڭ­دەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ قاجەت.

كەزدەسۋ بارىسىندا قىزىل­وردا وبلىسىنىڭ اكىمى ق.كو­شەرباەۆ پرەزيدەنتتىڭ جول­داۋىن ىسكە اسىرۋدىڭ ارالىق قورىتىندىلارى تۋرالى باياندادى جانە ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى تۋرالى حابارلادى.

قوعام وكىلدەرى, ونىڭ ىشىن­دە «سىر مارجانى» جشس باس­شىسى م.وتەەۆ, «ارالتۇز» اق باسشىسى د.مۇقاشەۆ, وب­لىستىق ءبىلىم جانە عىلىم جۇ­مىسكەرلەرى كاسىپوداعىنىڭ توراعاسى ر.باينازاروۆا, وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى ا.ماحامبەتوۆ, «وrda Glass ltd» جشس باسشىسى ە.ساعىمباەۆ پەن «نۇراي» جشس باسشىسى C.الشىنباەۆ, جازۋشى س.جۇباتىروۆ, «بايقوڭىر» اگروحولدينگىنىڭ ديرەكتورى م.ەسپانوۆ ءوڭىردى الەۋمەتتىك جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامىتۋ, اوك سالاسىنداعى جانە وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ باسقا سالالارىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى.  ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى ج.قاسىمبەك, ەنەر­گەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى ج.ما­عاۋوۆ, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­­مەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمي­نيس­ترى ب.نۇرىمبەتوۆ, «تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» اق باس­قارما توراعاسى ل.يبرا­گيموۆا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر بو­يىنشا تۇسىنىكتەمە بەرىپ ءوتتى.  سونىمەن قاتار, پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىن­تاەۆ «اتامەكەن» ۇكپ وڭىرلىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىمەن مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ جول­داۋىنداعى جاپپاي كاسىپ­كەر­لىكتى دامىتۋ بويىنشا العا قويىلعان مىندەتتەردى ىسكە اسى­رۋ اياسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ ماسە­لەلەرىن تالقىلادى.

كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ۇكى­مەت قىزمەتىنىڭ قارجىلاي جانە زاڭنامالىق قولداۋ شارالارىنان تۇراتىن باسىم باعىتى بولىپ تابىلادى. ءونىم­دى جۇمىسپەن قامتۋ مەن جاپ­پاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسى بويىنشا شەكتى مولشەرلەمەسىنىڭ ەڭ كوبى 6% بولاتىن 17 ملن تەڭگەگە دەيىن شاعىن نەسيەلەر بەرىلۋدە.

سونىمەن قاتار, بيزنەس ورتانى قايتا رەتتەۋ بويىن­شا كەشەندى جۇمىستار جۇر­گى­زىلىپ جاتىر, رۇقساتتار سانى 3 ەسەگە قىس­قارتىلدى, مەملە­كەت­تىك با­قىلاۋ جانە قادا­عا­لاۋ قىز­مەت­تەرىنە تەكسە­رىس جۇر­گى­زىلدى, سالىق­تىق تەك­سە­­رىستەر سا­نى 40%-عا قىسقار­تىلاتىن بولادى. 

ۇكىمەت بيزنەستىڭ مەملە­كەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ مەن دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى سالاسىندا زاڭنامالىق رەت­تەۋدى جەڭىلدەتۋ بويىنشا ۇسى­نىستارىن ەسكەردى. سونىمەن قاتار, ەسكىرگەن نورمالار مەن ەرەجەلەر كۇشىن جويادى, رۇق­سات تالاپتارىنىڭ سانى قىسقار­تىلادى.

ساتىپ الۋلار سالاسىن جە­تىلدىرىپ, بيزنەستىڭ كۆا­زي­مەم­لەكەتتىك سەكتوردى ساتىپ الۋعا قولجەتىمدىلىگىن جەڭىل­دەتۋ ءۇشىن ەلەكتروندى الاڭ, كاتەگوريالىق جۇيە جانە بىلىك­تىلىك الدىنداعى ىرىكتەۋ, يندۋس­تريالىق سەرتيفيكات جوباسى ىسكە اسىرىلادى.  

اۋىل شارۋاشىلىعىندا كاسىپكەرلىككە قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىمەن اوك دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ونىڭ اياسىندا قارجى قۇرالدارى, جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى پاي­دالانۋعا جاعداي جاساۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىمەن قامتاماسىز ەتۋدى ارتتىرۋ, ساۋدا-لوگيستيكالىق ينفرا­قۇ­رىلىمدى دامىتۋ مەن اوك عىلىمي-تەحنولوگيالىق قامتا­ماسىز ەتۋ كوزدەلگەن.

باقىتجان ساعىنتاەۆ بيزنەس وكىلدەرىن, سونىڭ ىشىندە اگ­رارلىق سالاداعى ما­مان­دار­دى ۇسىنىلىپ وتىر­عان مەم­­­لەكەتتىك قولداۋ قۇرال­دا­رىن ءتيىمدى پايدالانىپ, ىشكى قاجەت­تىلىكتى مولىق­تىرىپ, ەكس­پورت­تىق نارىققا شىعارۋ ءۇشىن جو­عارى ساپالى باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەردى وندىرۋگە شاقىردى. ب.ساعىنتاەۆ جەر­گىلىكتى قام­تۋ ۇلەسىن ارتتىرۋ مەن جە­­­­كە­شەلەندىرۋ راسىمدەرىن جەڭىل­دەتۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ ەكو­نو­ميكاعا ارالاسۋىن ازايتۋ ما­سەلەلەرىنە توقتالىپ ءوتتى. جە­كەشەلەندىرۋگە قاتىسۋ بيز­نەس­كە جاڭا جولدار اشۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى.

ۇكىمەت باسشىسى وڭىر­لىك بيزنەستەگى تۇيتكىلدى ماسە­لە­لەردى تالقىلاۋ ءۇشىن كاسىپ­كەر­لەردى ديالوگقا جانە بىر­لەسە جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامى­تۋ تۋرالى «اتامە­كەن» ۇكپ باسقارما تورا­عاسى ا.مىر­­زاحمەتوۆ ايتىپ ءوتتى. وب­لىس بيزنەس قاۋىمداس­تىعى­نىڭ وكىلدەرى, سولاردىڭ ىشىن­دە «اتامەكەن» ۇكپ وڭىر­لىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى ا.ما­حامبەتوۆ, ا.ابدىرا­زاقوۆا, س.يماندوسوۆ, ن.ەرما­نوۆ كەپىلدەندىرىلگەن شاعىن نەسيە­لەر, «قازاگرو» جەلىسى بويىن­شا نەسيەلەندىرۋ, «بيزنەس­تىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى بويىنشا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا سالىق تولەۋدەن بوساتۋ ماسەلەلەرىن قوزعادى. بۇدان وزگە, كاسىپكەرلەر ورتا ارنايى وقۋ ورىندارىن سەنىمدى باسقارۋعا وتكىزۋ مۇمكىندىگىنە قىزىعۋشىلىق تانىتتى.   كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى ق.كوشەرباەۆ, قارجى ءمي­نيس­ترى ب.سۇلتانوۆ, اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيستىرلىگىنىڭ ءبى­رىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ق.اي­تۋعانوۆ, ۇلتتىق ەكو­نوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى س.جۇ­مانعارين تۇسىنىك بەرىپ ءوتتى.

سونىمەن قاتار, پرەمەر-مينيستر «نۇرلى جەر» باع­دار­لاماسى بويىنشا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى مەن «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋ بارىسىمەن تانىستى.

قىزىلوردا قالاسىنىڭ اكى­مى ن.نالىباەۆ پرەمەر-مي­نيستر باقىتجان سا­­عىنتاەۆقا ءوڭىر حالقىن قول­­جە­­تىمدى باسپانامەن جا­نە الەۋ­­مەت­تىك ماڭىزعا يە نى­سان­دار­مەن قامتاماسىز ەتۋ بويىن­­شا قا­بىل­دانىپ جاتقان شارا­­لار تۋ­رالى جانە جاڭا تۇر­­عىن ءۇي الابىنىڭ جوباسى تۋرا­­­لى باياندادى. بيىل وبلىس ور­­­تالىعىنىڭ سول جاق جا­عا­­­لاۋىندا سالىنىپ جاتقان ۇيلەر­­­گە قاجەتتى ينفرا­قۇرى­لىم جۇر­­­گىزۋ جۇمىستارى باس­تالادى.

وبلىستا «نۇرلى جەر» باع­دار­لاماسى اياسىندا مىنا باعىت­تار بويىنشا تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسى كوزدەلگەن: - يپوتەكالىق نەسيە­لەن­دىرۋگە قولداۋ كورسەتۋ; - جەكە قۇرىلىس سالۋشىلاردى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ىنتالاندىرۋ; - تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق جۇيەسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى; - جالدامالى تۇرعىن ءۇيدىڭ وڭىرلىك قورىن قۇرۋ; - جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرى­لى­سىن دامىتۋ.

سىعاناق قالاشىعىن ارالاۋ كەزىندە پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ ءوڭىردىڭ زيالىلار قاۋىمىمەن كەزدەستى. وندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.

ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ نەگىزى – قو­عام­دىق سانانىڭ وزىق جاڭ­عىرۋى بولىپ تابىلادى. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ باعدار­لامالىق ماقالاسىنىڭ نە­گىزگى مىندەتتەرى: قوعامدىق سا­نانىڭ اشىقتىعى, ەڭ ۇزدىك داستۇرلەردى جانە جاڭا قۇندىلىقتاردى دامىتۋ, داستۇرلەر مەن مادە­نيەتتىڭ نارىقتىق قاعيدالار مەن الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالارمەن ۇيلەسۋى.

وسىعان وراي, تۋعان ولكەنى تانىپ-ءبىلۋ مەن ۇلتتىق بىرە­گەيلىكتى ساقتاۋ ارقىلى ادام بويىندا پاتريوتتىق سەزىم­دى تاربيەلەۋگە باعىت­تالعان «تۋعان جەر» جانە «قازاق­­ستان­نىڭ كيەلى جەرلەرى­نىڭ گەوگرا­فياسى» جوبالارىن ىسكە اسى­رۋ كوزدەلگەن. ۇكىمەت ەلىمىزدىڭ ءاربىر ءوڭىرى­نىڭ, سونى­مەن قاتار قىزىل­وردا وبلىسى­نىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ ءتىزىمىن جاساۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارىپ جاتىر. ولار ەلىمىزدىڭ «كيەلى جەر­لەر بەلدەۋىنە» ەنىپ, تۋريزم يندۋسترياسىن دامىتۋ كوزى­نە اينالادى.  

تالقىلانعان تاقىرىپ بو­يىنشا ءوز پىكىرلەرىمەن جۋرناليست, وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى ش. ابدىكارىموۆ, جازۋشى ا. الماتوۆ, «ارحەولوگيا جانە ەت­نوگرافيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ءا.تا­جە­كەەۆ, وبلىستىق تاريحي-ولكە­تانۋ مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى ا. سايلاۋ ءبولىستى.

ۇكىمەت باسشىسى وسى وڭىرگە ساپارى بارىسىندا قىزىلوردا سۋ تورابىنىڭ, جا­ڭاقورعان اۋدانىنداعى «شال­قيا» كەن ورنىنىڭ جۇمىسىمەن تا­نىستى جانە وبلىستىق كوپ­بەيىندى بالالار اۋرۋحاناسىندا بولدى.

ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان»

قىزىلوردا وبلىسى