قازاقستان رەسپۋبليكاسى شوگەن فەدەراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سارسەن اباي ۇلى قۇرانبەكپەن سۇحبات بارىسىندا شوگەن جايىنداعى شوگىپ جاتقان تاريح پەن ونىڭ بۇگىنگى كۇندەگى جاندانعان بەرەكەلى تىرلىگى تۋرالى مول ماعلۇماتقا قانىقتىق.
– سارسەن مىرزا, شوگەن سپورتىنىڭ ءتۇپ تامىرىن كوشپەلىلەر تاريحىمەن بايلانىستىرعاندا قانداي بۇلتارتپاس دەرەكتەرگە يەك ارتىپ, تابان تىرەۋگە بولادى؟
– حالىقارالىق تىلمەن ايتقاندا «پولو», بىزدىڭشە «شوگەن» ويىنى قازاققا جات ەمەس. تاريحقا تەرەڭ ۇڭىلەر بولساق, بۇل ويىن تۋرالى دەرەكتەردىڭ سىلەمى ءبىزدى ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك», ماحمۇد قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك» سىندى ەڭبەكتەرىنە الىپ بارادى. ياعني, بۇل شىعارمالاردا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ەستە جوق ەسكى زاماندا ات ۇستىندە وتىرىپ الىپ وسى شوگەندى ويناعانى تۋرالى دەرەكتەر ۇشىراسادى. تۋىسقان ازەربايجان ەلىندە بۇل ويىن كەڭەس زامانىنىڭ وزىندە ءومىر ءسۇردى. كسرو حالىقتارىنىڭ سپارتاكياداسى باعدارلاماسى اياسىندا پولودان ارنايى جارىستاردىڭ وتكىزىلىپ تۇرعانى وسىنىڭ ايعاعى. ءتىپتى, ازەربايجاندار شوگەندى وزدەرىنىڭ كونەدەن كەلە جاتقان ۇلتتىق ويىنى رەتىندە 2013 جىلى يۋنەسكو-نىڭ تاراپىنان قورعالاتىن ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالاردىڭ تىزىمىنە ەنگىزىپ الدى. بۇل ويىن ازەربايجان تىلىندە «شوعان» دەپ اتالسا, وزبەكتەر مۇنى «شوعبان» دەيدى ەكەن. ال پارسىلار بولسا, شوگەندى ءبىز ەكى مىڭ جىلدان بەرى ويناپ كەلەمىز دەپ, ونى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ويىنى رەتىندە اسپەتتەيدى.
«شوگەن» دەگەننىڭ ءوزى كونە تۇركى ءسوزى. جالپى, «شوگەن», وسىعان ۇقساس «شوعان», «شوعبان», «چاۆگون» سوزدەرىنىڭ ءتۇپ-توركىنى «شوقپار» دەگەن سوزبەن تۋىسادى. «شوگەن ءسوزى شوقپارمەن تۇبىرلەس. ەكەۋىنىڭ دە ءتۇبىرى – سوعۋ (ۇرۋ) ءسوزى», دەيدى قازاقتىڭ قارۋ-جاراعىن زەرتتەگەن ەتنوگراف-عالىم حاليوللا احمەتجان. ال اكادەميك زەينوللا ساماشەۆ بولسا, ساق قورعاندارىن ارشۋ بارىسىندا شوگەن تاياعىنا ۇقساس زاتتاردىڭ تابىلعانىن العا تارتادى. ياعني, دالدىكتى, مەرگەندىكتى, تۋرا سوققى تيگىزۋدى, ات قۇلاعىندا ويناۋدى بابالارىمىز جاس وركەنگە وسى شوگەن ويىنى ارقىلى دارىتقان. شوگەن ويناۋ جاۋىنگەرلىك ونەردىڭ العاشقى ساتىلارىنىڭ ءبىرى بولعانى ايدان انىق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, شوگەن – بابالارىمىزدان قالعان بەكزات ونەر, ويىن.
– ولاي بولسا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بابادان قالعان بايىرعى بۇل شوگەندى دامىتۋدى قولعا العان ۇلتجاندى ازاماتتاردى سپورتسۇيەر قاۋىم ءبىلىپ ءجۇرۋى كەرەك دەگەن ويدامىز.
– بىزدەگى شوگەن سپورتىنىڭ ءورىس الۋىنا ومىرزاق شوكەەۆ سىندى قايراتكەر تۇلعانىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا ومىرزاق ەستاي ۇلى 2012 جىلى قازاقستان پولو فەدەراتسياسىن قۇرۋعا تىكەلەي مۇرىندىق بولدى.
ال, 2014 جىلى فەدەراتسيانىڭ جاڭا پرەزيدەنتى بولىپ سول كەزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ سايلاندى. سول جولى ماعان فەدەراتسيانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى جانە باس حاتشىسى بولۋ تۋرالى ۇسىنىس تۇسكەن بولاتىن.
ءبىز جۇمىستى مىناداي شارۋالاردان باستادىق: ەڭ الدىمەن فەدەراتسيا اتاۋىن قازاقى ۇعىمعا ساي قىلىپ, «شوگەن فەدەراتسياسى» دەپ اتادىق. بەس وبلىس پەن ءبىر قالادان جەرگىلىكتى شوگەن فەدەراتسيالارىن اشتىق. ودان كەيىن ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتى تاراپىنان تانىلۋ شارۋالارىن رەتتەدىك. سونان سوڭ, حالىقارالىق پولو فەدەراتسياسىنا مۇشە بولىپ ەندىك. بۇدان بولەك, جەرگىلىكتى فەدەراتسيالاردى شوگەن سپورتىنىڭ كەرەك-جاراعىمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋدى قولعا الدىق.
جەرگىلىكتى فەدەراتسيا دەمەكشى, بۇگىنگى كۇندە ەلىمىزدىڭ التى وبلىسىندا, اتاپ ايتار بولساق, قاراعاندى, وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل, اقمولا, الماتى وبلىستارى مەن استانا قالاسىندا شوگەن فەدەراتسيالارى اشىلىپ, قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇر.
– پولونى اقسۇيەكتەر ويىنى دەگەندە, ەڭ الدىمەن بۇل شوگەننىڭ مول قارجىنى قاجەت ەتەتىن قىمبات سپورت ءتۇرى ەكەندىگى ءتىل ۇشىنا ورالادى...
– راس, الەمدە شوگەن اقسۇيەكتەردىڭ سپورتى رەتىندە سانالادى. بۇل سپورت تۇرىنە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار وتە قىمبات تۇرادى. مىسالى, ءبىر عانا ەر-تۇرمانىنىڭ ءوزى 2 مىڭ دوللاردان كەم تۇسپەيدى. ال شوگەن ويىنىنا ارنالعان اتتاردىڭ باعاسى ءتىپتى جاعا ۇستاتادى. پولو-پوني دەپ اتالاتىن بۇل جانۋارلاردىڭ باعاسى 5 مىڭ دوللاردان 250 مىڭ دوللارعا دەيىن شارىقتايدى.
ءبىز جىلقىمەن كوزىمىزدى اشقان ەلمىز. ەندى كەلىپ, شوگەن ويناۋ ءۇشىن شەتتەن جىلقى ساتىپ العانىمىز اقىلعا قونباس شارۋا بولادى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان, ءبىز ءوزىمىزدىڭ قازاقى تۇقىممەن شاعىلىسقان بۋداندارىمىزدى بۇل ويىنعا باۋلىپ, ۇيرەتتىك. ال, بولاشاقتا ءبىزدىڭ الدىمىزعا قويعان باستى ماقساتىمىزدىڭ ءبىرى – شوگەن ويىنىنا جارامدى اتتاردى وزىمىزدە ءوسىرىپ, سىرتقا ساتۋ. شەت مەملەكەتتەردىڭ سىپتىقتاي اتتارىن ۋداي باعاعا ساتىپ العانشا, ساتىپ پايدا تاپساق, نەسى ايىپ؟!
سونان كەيىن, بۇل شوگەندى دامىتۋداعى كوزدەگەن ماقساتتىڭ ءبىرى – قازاق اتتان اجىراپ قالماسا ەكەن دەگەن مۇباراك تىلەك. بۇگىنگى كۇندە ءبىزدىڭ فەدەراتسيامىزدا 80-نەن استام ارنايى ۇيرەتىلگەن ات بار. مۇنىڭ بارلىعى ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى قولتۋما جىلقىلار. سونىمەن قاتار, الداعى ۋاقىتتا شوگەن سپورتىنا ارنالعان ات ابزەلدەرىن, كيىم-كەشەك پەن قۇرال-جابدىقتى وزىمىزدە شىعارۋ ءىسىن قولعا الماقشىمىز.
– شوگەندى ورگە سۇيرەۋدىڭ ءبىر جولى – جارىس وتكىزۋ بولسا كەرەك. بۇل تۇرعىداعى جاعدايىمىز قالاي؟ جالپى, بىزدە حالىقارالىق ءىرى دودالاردا تاجىريبەلى قارسىلاستارعا تەگەۋرىن تانىتاتىن كوماندالار جاساقتالعان با؟
– شوگەن سپورتىن قولعا العان از عانا مەرزىم ىشىندە ءبىراز بەلەستى باعىندىرعانىمىزدى ماقتانىشپەن ايتا الامىز. ەكى جىلدىڭ ىشىندە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى دودالاردا شوگەن تارتىسىنا تايسالماي كىرەتىن بىرنەشە كوماندا جاساقتادىق. مىسالى, «Astana Polo Club» كومانداسى 2016 جىلى ارگەنتينانىڭ لۋحان قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق تۋرنيردە توپ جاردى. بۇدان بولەك, 2017 جىلى ارگەنتيناداعى «Santa Catalina Summer Cup» جانە «Torneo Summer Polo Match» حالىقارالىق تۋرنيرلەرىندە ءبىزدىڭ كوماندالار شەتەلدىك شوگەنشىلەردى شاڭ قاپتىرىپ, جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلدى. سونداي-اق, بيىل ەلىمىزدە وتكەن «Almaty Snow Polo Cup» حالىقارالىق دوداسىندا دا ءبىرىنشى ورىن وزىمىزگە بۇيىردى. ودان كەيىن ارگەنتينانىڭ لۋحان قالاسىنداعى حالىقارالىق سايىستا «Almaty Polo Club» ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ, دۇنيە جۇزىندەگى ۇزدىك كوماندالاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
تاياۋدا گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىندا الەمنىڭ ەڭ مىقتى شوگەنشىلەرى باق سىناعان باسەكەدە «Astana Polo Club» كومانداسى «Munchin Gold Cup 2017» جۇيەسى بويىنشا ونەر كورسەتىپ, جەڭىمپاز اتاندى. ال «Almaty Polo Club» كومانداسى «Munchin Gold Cup» سايىسىندا نيدەرلاندى, شۆەيتساريا, سونداي-اق, جارىس يەلەرى گەرمانيا شوگەنشىلەرىن جەڭىپ, ءتۋرنيردىڭ چەمپيونى بولدى.
ەل ىشىندە دە جارىستاردى كوپتەپ وتكىزە باستادىق. بىلتىردىڭ وزىندە قازاقستان چەمپيوناتىنان بولەك, جەتى بىردەي تۋرنير ۇيىمداستىردىق. اعىمداعى جىلدىڭ اقپان ايىندا قار ۇستىندەگى شوگەننەن حالىقارالىق تۋرنير وتكىزدىك, ودان كەيىن ناۋرىزدا الماتى ماڭىنداعى «Almaty Horse Polo Club» ات سپورتى كەشەنىندە رەسپۋبليكالىق ءىرى جارىس ۇيىمداستىردىق. وعان ەلىمىزدىڭ ەڭ تاڭداۋلى التى كومانداسى قاتىستى.
– ات ۇستىندە الاڭسىز دوپ قۋ ءۇشىن ارنايى الاڭ كەرەكتىگى بەلگىلى. بىزدە بۇل جاعىنان جاعداي قالاي قالىپتاسقان؟
– جالپى, شوگەن ويىنىنىڭ الاڭى تۋرالى ايتار بولساق, ول مىندەتتى تۇردە كوگال ءۇستى – جاسىل الاڭ بولۋ كەرەك دەگەن قانداي دا ءبىر قاتاڭ تالاپ جوق. كەيبىر ەلدەردە ول قۇمدا وينالادى. مىسالى, قىتاي مەن شۆەيتساريادا قىسقى پولودان جارىس ءوتىپ تۇرادى. جابىق ارەنادا وتەتىن پولو ويىنى دا بار. وزىمىزگە كەلەر بولساق, تالعار قالاسىنىڭ ماڭىندا حالىقارالىق پولو فەدەراتسياسىنىڭ تالاپتارىنا تولىق ساي كەلەتىن جازعى الاڭ بار, سونداي-اق, جابىق مانەج دە سالىنعان. شوگەن الاڭى تاراز قالاسىندا دا بار. استانانىڭ ماڭىنان ارنايى جەر ءبولىنىپ, ول جەرگە دە شوگەن الاڭى سالىنعالى جاتىر. مۇنداي شارۋالار جەرگىلىكتى شوگەن فەدەراتسياسى اشىلعان وبلىستاردىڭ بارىندە دە قولعا الىنادى دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەر بولساق, شوگەن سپورتىن دامىتۋعا مۇددەلى ۇلتجاندى ازاماتتار تۇرعاندا, بۇل ىستە ەندى ىركىلىس دەگەن بولمايدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»