ءسوز بوستاندىعى – ادامزات قوعامىنىڭ اينىماس اتريبۋتتارىنىڭ ءبىرى. بارلىق دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ زاڭنامالارى ادامنىڭ وسى قۇقىن قورعايدى, وعان قولسۇعۋشىلىقتى زاڭمەن قۋدالايدى. ال ادام ءوزىنىڭ ويىن ەركىن تۇردە اۋىزشا نەمەسە جازباشا ايتا الماسا, ونداي قوعام دەموكراتيالى قوعام دەپ سانالماي, بارلىق الەمنىڭ كوزتۇرتكىسى بولادى.
ءسوز بوستاندىعىنىڭ جالاۋىن كوتەرۋشىلەر – جۋرناليستەر. شىرىلداعان شىندىقتى ايتىپ, شىرماۋىقتى ءۇزىپ, قىلمىستاردى اشكەرەلەپ, ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق جانە باسقا دا سايكەسسىزدىكتەردى اشىپ, زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جاريا ەتىپ جاتقاندىقتان, بۇل ماماندىقتى قىلمىستىق توپتار مەن جالعىز جورتقان قاسكويلەر, كۇماندى ىستەرمەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, ءتىپتى ءوز حالقىنا نەمەسە جەكە ادامدارعا قارسى ادىلەتسىز, كەيدە, ءتىپتى زاڭسىز ىستەر جاسايتىن مەملەكەتتەر دە ۇناتپايدى. بىراق ولار جۋرناليستەردىڭ ءدۇمپۋ سالۋىنان تۋعان حالىق اراسىنداعى وي-پايىمنان, ادىلەتتى قالاعان قوزعالىستاردان, قوعامدىق پىكىردەن قايمىعىپ, قالام ۇستاعان قاۋىمنىڭ اۋىزدارىنا قاقپاق قويا الماي امالسىزدىڭ كۇيىن كەشىپ جۇرەدى. الايدا...
ءيا, الايدا, اقش-تاعى بۇكىلالەمدىك «جۋرناليستەردى قورعاۋ كوميتەتىنىڭ» مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, 2015 جىلى عانا 69 جۋرناليست ءوزىنىڭ كاسىبي قىزمەتىنە بايلانىستى قايتىس بولعان نەمەسە ولتىرىلگەن ەكەن. ولاردىڭ اراسىندا الەمدەگى سوعىس ءورتى شارپىعان «ىستىق نۇكتەلەرگە» بارعاننان قازا بولعاندار اسا كوپ ەمەس. مىسالى, سيرياداعى قاندى قىرعىننىڭ ورتاسىنا بارىپ, حالىققا شىنايى اقپارات جەتكىزۋگە تىرىسقان 13 جۋرناليست كوز جۇمعان. ال ءوز ەلدەرىندەگى قىلمىستىق توپتاردىڭ, بيلىكتە جۇرگەندەردىڭ قاۋىپتى ىستەرىن اشكەرەلەپ, ونى حالىقتىڭ قۇلاعىنا جەتكىزگەننەن قازا تاپقانداردىڭ سانى – 56 ادام.
«اسىرەسە, ءبىزدى وسىنداي كىسى ولتىرۋشىلىكتەر الاڭداتادى», دەيدى كوميتەتتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى دجوەل سايمون. سونىمەن قاتار, ناق وسى جىلى ءارتۇرلى ەلدەردىڭ 28 ءجۋرناليسى ءوزىنىڭ اتىنا كاسىبي قىزمەتى ءۇشىن قوقان-لوقى كورسەتىلگەن حات العان. جالپى, جۋرناليستيكا – الەمدەگى قاۋىپتى كاسىپتىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قارا نارى شەرحان مۇرتازانىڭ جۋرناليستەردىڭ جۇمىسى تۋرالى: «ارقالاعانى – التىن, جەگەنى – جانتاق» دەپ وتە قىسقا جانە ناقتى انىقتاما بەرگەنى بەلگىلى.
جۋرناليستەر جەكە مەملەكەتتەردەگى ءتۇرلى پروبلەمالاردىڭ عانا ەمەس, عالامدىق ماسەلەلەرگە قاتىستى دا پىكىر تۋدىرىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك قايراتكەرلەردىڭ نازارىن اۋدارىپ, شەشۋ جولدارىن دا ۇسىنىپ جۇرەدى. مۇنداي ۇسىنىستار ايتۋلى فورۋمدار مەن كەزدەسۋلەردە ورتاعا سالىنىپ, عالامدىق وزىق وي-پىكىردىڭ ارالاسۋىنا جول اشادى. وسىنداي باستامالاردى قولداپ, جۋرناليستەر كوتەرىپ جۇرگەن پروبلەمالارعا الەمنىڭ نازارىن اۋدارتۋ ءۇشىن ۇلكەن شارالار مەن مەديا-فورۋمداردى ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, داۋلەتتى مەتسەناتتار دا بار.
جۋرناليستەردىڭ باستاماشىلدىعىمەن وتكىزىلەتىن ونداي فورۋمدارعا ايتۋلى ساياساتكەرلەر, بۇرىنعى مەملەكەت باسشىلارى, ساراپشى-ماماندار, ساراپشىلار, ت.ب. قاتىسىپ, كوتەرىلگەن ماسەلە بويىنشا وزدەرىنىڭ وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالادى. بەلگىلى نەمەسە بەلگىسىز اقپاراتتار اعىنداعان مۇنداي جيىنداردان جۋرناليستەردىڭ الار ولجاسى دا كوپ. سونداي مەديا-فورۋمداردىڭ ءبىرى قازاقستاندىق ساياساتكەر, ءىس باسىنداعى سەناتور, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى داريعا نازارباەۆانىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ەجەلگى قازاق جەرىندە 15 جىلدان بەرى «ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم» دەگەن اتپەن وتكىزىلىپ كەلەدى.
بيىلعى ءحىV مەديا-فورۋمنىڭ «ەكسپو-2017» كورمەسىنىڭ اياسىندا وتەتىنىن بۇعان دەيىن جازعان بولاتىنبىز. بىراق ونىڭ تاقىرىپتارى كورمە كوتەرگەن «جاسىل ەكونوميكا» ماسەلەسىمەن شەكتەلمەي, حالىقارالىق ساياسات پەن الەمنىڭ گەوساياسي قۇرىلىمىن, قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسى مەن تسيفرلىق توڭكەرىستەردى جانە ت.ب. عالامدىق وزەكتى ماسەلەلەردى قامتيدى. فورۋمنىڭ جالپى تاقىرىبى دا قازىرگى جاھاندىق ماسەلەگە جاقىندىعىمەن ەرەكشەلەنىپ: «ىمىراعا كەلۋ جولدارىن ىزدەستىرۋ» دەپ اتالىپتى. بۇگىنگى الەم بۇلتارتپاس فاكتىلەر عانا باسىمدىققا يە بولاتىن بۇرىنعى حالىنەن ايرىلىپ, اعىنداعان اقپاراتتاردىڭ اسەرىمەن تۋىندايتىن نەشە ءتۇرلى پىكىرلەر مەن ۋاجدەردىڭ استىندا قالدى. سونىڭ ءوزى شىندىقتىڭ بەتىن شىرماپ, ساياسي اۋىتقۋشىلىقتار مەن ەكونوميكالىق وزگەرىستەردىڭ تۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. وسىندايدا تەك تۇپكى شىندىق ەمەس, ىمىراعا جول سالاتىن امالدار عانا العا شىعادى. مەديا-فورۋمنىڭ ىمىرانى العا شىعارىپ, باستى تاقىرىبىنا اينالدىرىپ وتىرعانى دا سودان.
بۇگىنگى تاڭدا تەك ىمىراشىلدىق جولىمەن عانا كەلىسىمگە كەلىپ, تەكە-تىرەستەردى توقتاتۋعا بولاتىنىنا الەمنىڭ كوز جەتىپ وتىر. ويتكەنى, ءابسوليۋتتى شىندىقتى تابۋ مۇمكىن ەمەس. وسى جولدىڭ دۇرىستىعىنا ەۋروپانىڭ پراگماتيك ساياساتكەرلەرىنىڭ كوزدەرى جەتكەن, ولاردىڭ ەلدەرى ۇزاق جىلدار بويى سوعىسقان اتا جاۋلارىمەن كەلىسىمگە ىمىراشىلدىق جولىمەن كەلگەن. سونىڭ ارقاسىندا قازىر بىرلەسە دامىپ, ءومىردىڭ وزىنە بۇيىرعان قىزىقتارىن القاۋسىز تاماشالاپ وتىر. ولار بۇل ءىستىڭ وزىق ەكەندىگىن ءوز تاجىريبەسىنەن كورسەتىپ, تاياۋ شىعىس ەلدەرىنە دە ۇنەمى ايتىپ وتىرادى. الايدا, «قالايدا جەڭەمىز» دەگەن ورتاعاسىرلىق سانادان ارىلماعان كوپتەگەن ساياساتكەرلەر وزدەرىنىڭ حالقى مەن جەرىن قانعا بوكتىرىپ, ءححى عاسىردىڭ وزىندە قىرعىنعا ۇشىراتۋدا.
فورۋمنىڭ سوڭعى كۇنى قارالاتىن «سيريا داعدارىسى: سوعىستىڭ سوڭى بولا ما؟» دەگەن تاقىرىپ ناق وسى ماسەلەلەردى قاۋزاپ, ورتاعا سالادى. بۇگىنگى تاڭدا «سوعىستان مەنىڭ اۋىلىم الىس, ماعان ونىڭ قاتىسى جوق» دەپ ەشكىم دە ايتا الماس. سوندىقتان سيريا جانجالىن اۋىزدىقتاۋعا بۇكىل الەمنىڭ ارالاسۋى كەرەك. «تەرروريزمگە قارسى كۇرەستە بىرىگىپ, سيرياداعى سوعىستى اياقتاۋ كەرەك» دەگەن ۇراندارمەن الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ تالاي جيىندارى ءوتتى. بىراق قانتوگىس ءالى دە تولاستار ەمەس, كەيدە ءتىپتى ۇلعايىپ, جازىقسىز بەيبىت تۇرعىندار قىرىلۋدا.
بۇل جەردەگى گاپ باسقادا ەكەنى كورىنىپ تۇر, ءوز ەلدەرىنىڭ مۇددەسىن كوزدەگەن ساياساتكەرلەر ىمىراعا كەلە الماي, سوعىستى توقتاتۋدا السىزدىك تانىتىپ وتىر. سوندىقتان ىمىرا, تەك قانا ىمىراشىلدىق قانا ءبارىن اۋىزدىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جانە ول ىمىرا سيرياداعى قارسىلاس توپتاردىڭ اراسىندا ەمەس, ۇلى دەرجاۆالاردىڭ اراسىندا جاسالۋى كەرەك. وسىنداي وي-پىكىرلەردى فورۋمعا قاتىساتىن جۋرناليستەر مەن ساراپشىلار بۇرىننان ايتىپ كەلەدى. بالكىم, داعدارىستى رەتتەۋ بويىنشا استانا پروتسەسىنە بەلسەنە قاتىسىپ جۇرگەن, عالامدىق مادەنيەتتەردىڭ توعىسۋى مەن ەۋرازيانىڭ گەوساياسي ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن قاسيەتتى قازاق جەرىندە تاعى ءبىر رەت ايتىلسا, ونىڭ دۇرىستىعىنا بۇكىل الەمنىڭ كوزى جەتەر دەگەن ءۇمىت بار. كەزەكتى مەديا-فورۋمنان كۇتىلەتىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلەنى ءبىرى وسى.
جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»