(جالعاسى)
– وي-بۋي, اياعى قيسىق ەكەن عوي, ەكى بۇتىنىڭ اراسىنان توبەت جۇگىرىپ وتكەندەي, – دەپ جاكەڭ تاعى مىرس ەتتى.
وسىلايشا, قىزىعى تاۋسىلماس كۇندەر وتە بەردى.
كوپ ۇزاماي مەن دە ۇيلەندىم. اعايدىڭ ۇيىندە كىشىگىرىم توي جاساپ, نەكەمىز قيىلدى. اجار ماسكەۋگە وقۋىن جالعاستىرۋعا, اسپيرانتۋراعا كەتتى. ءوزىم ەلدە قالىپ قويدىم. “تاسبوگەت” بالىق كولحوزىنىڭ ەسەپشىسى ءشارىپ كەلدى ۇيگە. كەيدە كەلىپ ۇيگە قوناتىن ەدى. ەسكىلەۋ كىسى بولاتىن. شايعا وتىردىق. شاي ءىشىپ, ەل-سەل بوپ تەرلەدى.
– ءابدى, ۇيلەنىپسىڭ, قۇتتى بولسىن, كەلىن قاي جاقتان؟
– ورالدان.
– وقىعان با؟
– وقىعان.
– تاۋدا جۇرەتىن وقۋ, – دەدى جانىمدا وتىرعان جاكەڭ.
سول كەزدە الگى ءشارىپ وقىس جاكەڭە بۇرىلىپ:
– جاكە-اۋ, تاۋدا جۇرەدى دەگەنشە – كەلىن مەن بالا ۇزىلمەيتىن داۋدا جۇرەدى دەسەڭشى, – دەگەنى.
اۋىل كىسىلەرىنىڭ استارلاپ سويلەۋى, وراعىتىپ, مانەرلەپ, تۇسپالداپ توگىلدىرۋى ماڭگىلىك ەسىمدە قالىپتى. ەلگە بارعاندا ىلعي جاڭاعىداي جەردە ەتەگىمدى جيناپ بايقاپ وتىرامىن.
باياعىدا ورىس جازۋشىسى سەرگەي بارۋزدين باسىمىزدى قوسىپ, دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىپ, “ينتەللەكت دەگەن نە؟” دەگەن تاقىرىپقا كوكەزۋ بولعانىمىز بار ەدى. سول ينتەللەكت, استارلاپ, تۇسپالداپ سويلەۋ, كىسىنىڭ جان الەمىن كوزبەن تانۋ قۇبىلىسى – ءوزىم بىلەتىن ەل ادامدارىندا ۇشان-تەڭىز. اۋىل شالدارى ناعىز ينتەللەكت دارەجەسىنىڭ دۇلدۇلدەرى دەپ ويلايمىن كەيدە.
ءبىزدىڭ ۇرپاق قازاقى ۇلى ءداستۇردى تەل ەمگەن, قازاقتىڭ ءمايىن تىلىنە سۋارىلىپ وسكەن ەدى. بىزدەر و دۇنيەگە جاقىنبىز. شىنىمدى ايتسام, نەنى جازبايىن, قاي تاقىرىپتى المايىن – بالا كەزدەگى اسەردى تاۋىسا المايمىن. ال بىزدەن كەيىنگى ۇرپاق مۇلدە بولەك سەكىلدى. مىسالعا, ءبىزدىڭ كەزىمىزدە ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ۇيىمىزگە قونا كەتۋشى ەدىك; كورشىنىڭ, جەكجاتتىڭ ءۇيىن ءوزىمىزدىڭ تورىمىزدەي كورەتىنبىز. ال بۇل كۇندە ونداي ءداستۇر ۇمىتىلعان. سول كەزدەگى ادامداردى اڭسايمىن, ساعىنامىن. ىشكى سارايى, بولمىسى, تولعانىسى, ومىرگە كوزقاراسى جوعارى, بيىك سەكىلدى ەدى. ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە كەرەكتىگى كوزگە ۇرىپ تۇراتىن. ۇجىمدىق, كورپوراتيۆتىك رۋح دەگەنىمىز وسى ما الدە!
كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە ۇساق حالىقتىڭ تىلىنە, دىنىنە, ادەت-عۇرپىنا شابۋىل ەتەك الدى. بولشەۆيكتىڭ وسىنىسىن ۇناتپايمىن. ايتپەسە سول زامانمەن, بولشەۆيكپەن قازىر دە جىلاپ كورىسەر ەدىم. نارىق دەگەنىڭ يمانى جوق, جيعانى جوق تىپ-تيپىل نارسە سەكىلدى. كەيدە ءوزىمدى ەسىك-تەرەزەسى جوق ۇيدە وتىرعانداي سەزىنەمىن. تاڭعالاتىنىم: سول كەزدەگى تسەنزۋرا, تاپسىرىسپەن جازۋ, توتاليتارلىق جۇيە, ءبىر-بىرىمىزبەن سىبىرلاسىپ سويلەسۋ – قيىن بولعانىمەن; ادەبيەتكە دەگەن قامقورلىق, باسىلىمنىڭ تيراجى, كىتاپ ساۋداسى كەرەمەت ەدى. جوعارعى دارەجەدە ۇيىمداستىرىلاتىن.
جازۋشىنىڭ بەدەلى, ءۇي-جايى, تەگىن جاردەم دەگەندە – شەتەلدىكتەر بۇعىپ ءسويلەپ قالاتىن ەدى. شەتەلدە بۇلاردىڭ ءبىرى دە جوق قوي.
قورلانعانداي, تومەندەگىدەي بولىپ قالۋشى ەدى. نەگە سويتەدى دەسەم: ولاردا تۇك جوق ەكەن عوي. تاقىردا وتىرعان قايىرشىنىڭ كەبى كوبىندە. اتاعى دارداي, كۇنكورىسى بالاداي.
نارىققا كوشۋىمىز كەرەك شىعار. ايتسە دە بىرىڭعاي ەلىكتەمەي, سولىقتاماي, ءوز قۇندىلىعىمىزدى جويىپ الماي ابايلاپ ۇستاعانعا نە جەتسىن. باياعىنىڭ پاتشالارى, مىسالعا, ەكاتەرينا داڭعىل ايەل, ەلگە جاساعانى, اعارتۋشىلىق رۋحى, الىستى بولجاۋى ءالى كۇنگە ەستەن شىقپايدى. سول كەزەڭنىڭ پاتشالارى جان-جاك رۋسسو مەن ۆولتەر, شتراۋستى توبەسىنە كوتەرىپ, باۋىرىنا تارتىپ, ونەرىن وركەندەتۋگە قولدان كەلگەن جاردەمىن اياماعان عوي. ول پاتشالاردىڭ ەكى ءومىرى بولدى. تىرلىگىندە ەلىنە پايدا جاساۋ ارقىلى – پاتشالار ەكىنشى ءومىرىن جاسايدى.
وسى ماسەلەنى ايتىپ, كەلەشەكتە ونەردىڭ باعىت-باعدارىن پايىمداپ پرەزيدەنتتىڭ الدىنان وتسەم دەپ ويلايمىن.
ءستاليندى قانشا جەرلەپ, تاپاپ جاتقاندا – ايتەۋىر امال جوق, جارق ەتكەن ءبىر ءىسىن ايتىپ قالۋعا ءماجبۇرمىز. كيروۆتى اتقانعا دەيىن ول كىسى جانىنا كۇزەتشى ۇستامادى. قازىر ەكىنىڭ بىرىندە كۇزەتشى بار, ماڭايىنا جولاي المايسىڭ. كەشەگى كسرو كەزىندە داۆيد كۋگيلدينوۆتىڭ جانازاسىندا سويلەگەن ءسوزىمدى ۇستىنەن قايتا قاراپ, جازىپ شىققان ەدىم. سول ءسوزىم “ليتەراتۋرنايا گازەتاعا” “گدە سەيچاس موگيكانى دۋحا” دەگەن اتپەن باسىلىپ شىقتى. وسى ماقالاعا كوپتەگەن پىكىر ايتۋشىلار بولدى. ۇلى تۇلعالار تۋرالى ويدى قىرىق ساققا جۇگىرتىپ جازاتىن نارسەلەر بارشىلىق.
7
كەشەگى كۇندەرىمدى ەسكە السام, اۋىلدىڭ بالاسىمىن عوي, العاشقى شىعارمالارىم سول اۋىلدىڭ قاريالارىنىڭ سوزىمەن جازىلىپتى. ۇلكەندەردىڭ ءسوزى قۇلاعىما ءسىڭىپ قالىپتى. اسكەردە ەستىگەنىمىز بالاعات ءسوز, وكوپ قازۋ, قارىننىڭ قامى, باسقا ەشتەڭە جوق. پودپولكوۆنيك يساەۆ دەگەن بولدى. ءبىر اۋىز سوزىنە ءتورت-بەس بوقتىق ءسوز قىستىرماسا كوڭىلى كونشىمەيتىن ەدى.
اكەم 1944 جىلى سوعىستا ءولدى. ەكى تۋعان ءىنىسىن, ءۇش نەمەرە ءىنىسىن دە سوعىس جالمادى, وزىمەن باقانداي التى كىسىنى سوعىس ءورتى شالدى. شەشەم 1938 جىلى قايتىس بولعان. الگى اعايلاردىڭ ايەلدەرى كۇيەۋگە شىعىپ كەتتى. ەلگە 1947 جىلى كەلسەم, تۇك جوق. جۇرت اش-جالاڭاش. ارالدان 340 شاقىرىم جەردە بەلاراندا جەر ءۇي كەپەدە ءۇيىلىپ وتىر. اكەمنەن قارا قاعاز العاندا جىلاماعان ەدىم, ەكىنشى شەشەمنىڭ, قارىنداسىمنىڭ جۇدەۋ, جەرگە قاراعان كەيپىن كورگەندە ەگىل-تەگىل جىلاپپىن.
اقشاعا سالاق ەدىم. ءبىر مىسال ايتايىن.
“كۋرليانديا” رومانىم شىقتى. ونىڭ قانداي حيكمەتپەن شىققانىن جوعارىدا جەكە اڭگىمە ەتىپ ايتتىم عوي دەيمىن.
1950 جىلى سول “كۋرليانديا” ءۇشىن جامبىل اتىنداعى سىيلىق الدىم. سىيلىقتىڭ كولەمى – 30 مىڭ سوم. ارتىنشا 158 مىڭ سوم قالاماقى قولىما ءتيدى. بارلىعى 188 مىڭ سوم اقشا. مۇنداي اقشانى ءوڭىم تۇگىلى تۇسىمدە كورگەن ەمەسپىن. وسى اقشانى قالاي جاراتتىڭ دەگەن ساۋال كولدەنەڭدەيدى. اۋىلعا ارقالاپ بارايىن دەپ 4ح3 مەترلىك ءبىرى جاسىل, ءبىرى قىزىل ەكى كىلەم الدىم. ەكەۋى 3 مىڭ سوم بولدى. ءوزىم ءبىرسىپىرا كيىندىم. ەلدەگى ءۇش وتباسىنا ارناپ قالعان اقشانى قىلداي ءبولدىم. 12 مىڭ سومدى وزىمە قالدىردىم. ەلگە كەلىپ الگى اقشانى ۇلەستىردىم. اعايىم ءار ۇيگە ءبىر-ءبىر تۇيە ساتىپ الدى. ايەلى مالجاندى بولىپ شىقتى. كەرەۋەتتىڭ تۇسىنا ۇستايتىن ءۇش-ءتورت كىلەمشە, وزگە دە ۇساق-تۇيەك, ورامال, كويلەك دەيسىز بە, ايتەۋىر باياعى اقشادان تۇك قالماپتى. 1951 جىلى ماۋسىمدا ۇيلەنىپ, توي جاسايىن دەسەم سوقىر تيىن اقشا جوق.
كەيىننەن ماسكەۋگە كەلىپ, وسى وقيعانى ايتسام, سولوۋحين, ەۆتۋشەنكو زامانداستارىم: “بۇل جازۋشى ءبىر قاپتاي قالاماقىسىنا تۇيە ساتىپ العان”, – دەپ كەڭكىلدەپ تۇرىپ كۇلەدى. ماسكەۋدە ءتورت جىلداي وقىدىم.
ەسىمدە قالعانى – ءسابيت مۇقانوۆتان ءۇش رەت, مۇسىرەپوۆتەن ءۇش رەت قارىزعا اقشا الدىم. الماتىعا قايتا ورالىپ زەينوللانىڭ ۇيىنە ءتۇستىم.
اجار, كىشكەنتاي قىزىمىز, ءوزىم, وتباسىم – ۇشەۋ; زەينوللانىڭ ۇيىندە توعىز جان بار. تۇندە دالاعا شىعۋدىڭ قيىندىعى سونداي, كولدەنەڭ جاتقان بىرەۋدىڭ اياعىن باسىپ كەتپەۋدىڭ قامىن ويلاپ, قابىرعانى جاعالاپ, تۇرتىنەكتەپ ءجۇرىپ الاسىڭ. كوڭىل جەتسە – ءبارى جەتەدى ەكەن. جاس كىسىگە – دۇنيە كەڭ. “سىردىڭ سۋى كەلمەيدى سيراعىمنان”, – دەگەن ءسوز سودان قالعان.
قارت كىسىنىڭ كوڭىلى – كۇيگەن تەرى.
كۇندە ويانا سالىپ “كىمنەن قارىز الامىن” دەپ ويلاپ جاتامىن.
كەشەگى ماسكەۋدە جۇرگەندە, بىردە, بوريس گورباتوۆتىڭ اقىلىمەن, سول كەزدەگى وداقتىڭ ەكىنشى حاتشىسى ماركوۆتىڭ الدىنا حات جازىپ كىرىپ التى ايعا شىعارماشىلىق ءىسساپار الدىم. ەسەپتەپ كورىڭىز: جۇمساق ۆاگون, ۇشاقپەن ۇشۋ ءوز الدىنا, ءار كۇندىك تاماققا 40 سوم اقشا, جاتىن جەرگە جامباسپۇل قوسىمشا تولەنەدى. قىرۋار اقشاعا قارىق بولدىم.
سول اقشانى الىپ ارالعا كەلدىم. ارالعا كەلسەم نۇرپەيىستىڭ ءىنىسى شوقىمان شال ارەڭ كۇنەلتىپ وتىر. ۇيىندە جەيتىن تالقان دا جوق. سودان نە ىستەيمىز دەپ اقىلداستىق. الگى اعايمەن اقىلداسا كەلىپ بەلاراننان ءۇي سالايىق دەدىك. سول جىلدارى اتىمدى “كۋرليانديا” شىعارعان جوق, اۋىلداعى مەنىڭ داڭقىم كەسەك قۇيىپ ءۇي سالۋمەن شىقتى. ارالدان 340 شاقىرىم جەردەگى اتاقونىسىمنان, جاردىڭ باسى, ار جاعىندا تەڭىز وكىرىپ جاتاتىن قىردىڭ باسىنان بالشىق يلەپ, كەسەك قۇيىپ ءتورت بولمەلى ءۇي سالدىق. ماعان توردەن 12 شارشى مەتر شاعىنداۋ شىعارماشىلىق بولمە جاسادىق.
ءۇي بىتكەن سوڭ اياڭداپ, جاعالاپ الماتىعا كەلدىم. ويلاپ قاراسام, بارىنەن قارىز العانمىن. ەندى كىمنەن قارىز سۇرايمىن دەپ قينالىپ تۇرعاندا, ەسىمە مۇقان يمانجانوۆ ءتۇستى. سالىپ وتىرىپ تاتاركاداعى ۇيىنە كەلدىم. بۇل كەزدە جازۋشى اعامىز 42 جاستا ەدى.
ەكپىندەي باسىپ كەلىپ ەدىم, اعامىز ءۇيىنىڭ ءتور جاعىنداعى بولمەدە كۇركىلدەپ جوتەلىپ جاتىر ەكەن. موينىندا تۇكتى ورامال, ديۆانعا كوسىلىپ جاتىپتى. بويى سەرەيگەن ۇزىن. جوتەلىپ جاتقانىن كورىپ كوڭىلىم ءتۇسىپ كەتتى. ول كىسى باسىن كوتەرىپ الدى دا مەنى كورىپ:
– ءا, باۋىرىم, امانسىڭ با؟ – دەپ كەۋدەسىن كوتەردى, ءتوردى نۇسقادى. ءوزى دە سۇيرەتىلىپ تۇرىپ كەلىپ وتىردى.
– زەينوللانىڭ ۇيىندە تۇرىپ جاتىرسىڭ با؟ – دەدى.
– ءيا, سول ۇيدە تۇرىپ جاتىرمىز.
– ول ءۇيدا توعىز ادام ەدى عوي, بولەك شىعۋ كەرەك قوي ساعان. نەگە شىقپايسىڭ؟
– مۇقا, ونىڭ رەتى بولماي تۇر.
اۋزىما جاعدايىمدى ايتاتىن ءسوز تۇسپەي توسىلىپ قالدىم. جازۋشى ەمەس پە, ىشكى سىرىمدى سەزە قويدى.
– وسى ۇيدە دەنساۋلىق بولماعانمەن, اقشا جەتەدى, – دەدى جايىمدى ايتپاي-اق ءتۇسىنىپ, – 10 مىڭ ال, بەرەيىن.
– 3 مىڭ جەتەدى, – دەدىم. ول كىسى جاتىپ رەنجىدى.
– كەم بولعاندا 5-6 مىڭ اقشا ال, كەيىن تاعى جۇگىرمەي, – دەپ كەيىگەن كەيىپ تانىتتى.
– مۇقا, ونىڭ ءمانىسى بىلاي. بۇرىننان جۇرتتان العان قارىزىم 27 مىڭ ەدى. سىزدەن 3 مىڭ السام كرۋگلىي بولايىن دەپ تۇر, قارىزدىڭ كرۋگلىيى جاقسى!
جازۋشى اعامىز يىعى سەلكىلدەپ شيقىلداپ كەپ كۇلدى. سوسىن سۇراعان اقشامدى ساناپ بەردى. ۇلكەن تەرەزە, ءتورت بولمەلى ءۇي. رۇستەم جانە ماقسۇت ەسىمدى ەكى ۇلى بار. ەكى ۇلىن دا وزىنە جولاتقىسى كەلمەي, “قورادا ويناسىنشى” دەپ سىرتقا شىعارىپ جىبەرەدى ەكەن. قۇدانىڭ قۇدىرەتى دەيمىز عوي! الگى ەكى ءسابي قورادا ويناپ جۇرسە, بۇل كىسى ودەيالدى باسىنا جامىلىپ الىپ, تەرەزەگە ءۇڭىلىپ, سىرتقا قاراپ وتىرادى ەكەن. بەينە, تەرەزە الدىنا قوناقتاعان تورعاي سەكىلدى. ەكى بالاعا كوزىن ءسۇزىپ, ەرتەڭدى-كەش قادالادى دا وتىرادى. ءرازيا جەڭگەمىز اس ءۇيدىڭ شارۋاسىنان ءبىر ءپاس بولىنسە بولدى جوتەلدەن جانى قىسىلىپ جاتقان جۇبايىنىڭ كورپەسىنىڭ استىنا كىرىپ كەتىپ, تەرگە مالشىنعان كويلەك, دامبالىن اۋىستىرىپ شىعاتىنىن كوزىمىز كوردى. ادال جار بولساڭ – وسىنداي-اق بول دەپ تالاي ىشتەي ريزا بولعانىمدى نەگە جاسىرايىن.
كەيىن ءرازيانى كوشەدەن كورسەم جۇگىرىپ بارىپ سالەم بەرەتىنىم تەگىن ەمەس ەدى.
كوپ ۇزاماي ەستىدىم – تۋبەركۋلەز ينستيتۋتىندا مۇقاڭ جاتىر ەكەن, جازۋشىلار كىرىپ قوشتاسىپ شىقپاقشى دەگەندى ەستىپ, زەينوللا ەكەۋمىز باردىق, ينستيتۋت قوراسىنا كىردىك. ەسىك الدىندا ىعى-جىعى ادام. كەزەگىمىز جەتىپ, شەتكى پالاتاعا ءبىز دە ەنگەن ەدىك. بولمەدە جالعىز جاتىر ەكەن. قۋ سۇيەك, كوزىنىڭ استى كوگىس, ۇستىندە قوڭىر ودەيال. باس جاعىنا كەلىپ تۇرا قالىستىق. سوندا مۇقاڭ بىلاي دەدى:
– باۋىرلارىم, كىندىگىمنەن تومەنگى جاق مەنىكى ەمەس, قوش بولىڭدار.
كوزىمنەن تامشى جاس شىقپايدى, قاتىپ قالىپپىن. مايداندا وپات بولعان اكەمدى ەستىرتكەن كەزدە دە كوزىمنەن جاس شىقپاعان ەدى. بايقاسام, مۇقاڭ ماعان كوزىن قاداپ جاتىر ەكەن. بەتىنەن ءسال-ءپال كۇلكى شۋاعى جۇگىرىپ وتكەندەي سەزىلدى. ەڭكەيىپ قۇلاعىمدى توستىم:
“قارىزدىڭ كرۋگلىي بولعانى جاقسى”.
مىنا ءسوزدى ەستىگەندە جان-دۇنيەم بوساپ قويا بەردى. جايساڭ جىگىت, وتىرىك-وسەككە جوق, پىكىرىن تۋرا ايتاتىن, جۇزىنەن كۇلكى شۋاعى ۇزىلمەيتىن. جۇرتقا جاقسىلىق جاساسام دەپ ۇزدىگىپ تۇراتىن. كوپ ۇزاماي اياۋلى ازاماتتان ايىرىلدىق. كوڭىلىم كوشى كەتكەن جۇرتتاي قۇلازىپ ءجۇردى. ورنى تولمايتىن قايعىعا ۇشىرادىق.
8
جۇرەگىمنىڭ تورىنە ورناعان تاعى ءبىر ازامات تۋرالى ەستەلىك ەسىمە ورالادى. جاقسى ادامنىڭ ءوزى كەتسە دە بەينەسى كوكىرەكتەن ەش جۋىلمايدى ەكەن.
ول ازاماتتىڭ ەسىمى – ءىلياس وماروۆ. قىزمەتتەن بوساپ, ساۋشىلىعىنا بايلانىستى ەمدەلمەكشى بولىپ, تەڭىز تولقىنىندا جۇزگەن جاڭقاۋىققا ۇقساپ, 1958 جىلى كوكتەمدە الماتىعا قايتىپ ورالدى.
ول كەزدە زەينوللا قابدولوۆ ورتالىق پارتيا كوميتەتىندە سەكتور مەڭگەرۋشىسى. ادەيىلەپ ىزدەپ بارىپ, جولىقتىم. ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ ايتتىم.
– باستىقسىڭ, بەدەلىڭ بار, مادەنيەت مينيسترلىگىنە تەلەفون شالىپ, ءبىر پەسا السايشى. ەكەۋلەپ, تەز اۋدارىپ شىعامىز. قالاماقىسىن الامىز. ىلەكەڭدى كوردىم. كوستيۋم-شالبارى قىرقىلىپ, كونەرىپ قالىپتى. سول كىسىگە سىيىمىز بولسىن, ەكەۋلەپ كوستيۋم-شالبار كيگىزەيىك, – دەدىم.
زەينوللا ماقۇلداي كەتتى. ەكى-ءۇش كۇندە ءبىر پەسا الىپ, جىلدام اۋدارىپ, وتكىزدىك تە قالاماقىسىن قولىمىزعا الدىق. ەندى نە ىستەيمىز دەگەنگە تىرەلدىك. ويعا العان ماقساتىمىزدى ايتساق, ىلەكەڭ شارت اشۋلانىپ, سىيىمىزدى لاقتىرىپ, شىعىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس. ۇزاق وتىرىپ ايلا-شارعى ويلادىق.
ىلەكەڭە ارناپ حات جازىپ قويدىق. حاتتىڭ مازمۇنى تومەندەگىشە. “ىلەكە, ءبىر ءوتىنىشىمىز بار. سول وتىنىشكە مويىنۇسىنىپ كونەسىز. قايدا ءجۇر دەسەك تە ءماۋ دەمەي, سوڭىمىزعا ەرەسىز. سۇرامايسىز. وسى شارتىمىزدى ورىندايمىن دەپ قول قوياسىز”.
ىلەكەڭ ۇستىمىزگە كەلىپ, امان-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن – ازىرلەپ, الدىنا قويعان حاتتى وقىدى. كۇلدى. حاتتىڭ سوڭىنا قولىن قويدى.
– بۇل نە بولدى ەكەن, – دەپ باسىن شايقادى.
حاتتى وقىعاننان كەيىن قالاي ءجۇر دەسەك تە ايتقانىمىزعا كونىپ, دەگەنىمىزگە ەرىپ, نوقتالى بۇزاۋداي جۇرە بەرەدى. كيروۆ پەن پانفيلوۆ بۇرىشىندا لاۋازىمدى كىسىلەرگە كيىم تىگەتىن اتەلە بولاتىن. ماتەريالىن الىپ قويعانبىز. مايەر دەگەن ەۆرەي تىگىنشىسى ەلپەك قاعىپ الدىمىزدان شىقتى. ىلەكەڭدى اينالا جۇگىرىپ, مايلى ىشەكشە اينالدىرىپ, كەلەشەك كوستيۋم-شالباردىڭ ءپىشىمىن الا باستادى. “اپتا اياعىندا كيىمدەرىڭىز دايىن بولادى”, – دەدى. اقشاسى تولەنىپ قويىلعان.
سونداعى ىلەكەڭنىڭ ۇلكەن باسىن قايتا-قايتا شايقاپ, بىردە قىزارىپ, بىردە سۇرلانىپ, ايتقانىمىزعا كونىپ, ايداۋىمىزعا جۇرگەنىن ايتۋدىڭ ءوزى قىزىق. جاقسى كورگەنىمىزدىڭ شەتى, شەگى بولسايشى سونداعى.
ەكىنشى دوسىم زەينوللا قابدولوۆ بولدى. كەيىنگى كەزدە قاتتى اۋىرىپ ءجۇردى. ءبىر كۇنى ۇيىمە ادەيىلەپ ىزدەپ كەلىپ, ۇزاق اڭگىمەلەسىپ وتىردىق. ء“بارى سەندە بار, جوعىڭ جوق بولعاننان كەيىن اقىل تاۋىپ, كوڭىلىڭدى بىرلەپ شىعايىن”, – دەدىم دەپ, ءىش بوساتىپ سىرلاسقانى ەسىمنەن كەتپەيدى. قيىن دۇنيەنى تارىلتپايتىن. تار دۇنيەنى كەڭەيتىپ وتىراتىن. ءبىزدىڭ ۇرپاق – جاقسى كەزدە, جاقسى ادامداردىڭ ارقاسىندا, اراسىندا ءوسىپ-جەتىلىپ قالدىق. قالاي ۇمىتارسىڭ. ول كىسىلەردىڭ پەيىلى, ىقىلاسى اشىق كۇندەي ەدى. كىسىلەردىڭ شاراپاتى قالاي ءتيدى بىزگە. سونى دۇرىستاپ جازا الماي-اق كەلەمىن!
زەينوللا سوڭعى ءبىر كەزدەسكەندە ۇزاقتان قايىرىپ تومەندەگىشە شەشىلدى.
– ءاي, ءابدىجامىل, مەن سەنەن ەرتەرەك كەتەمىن عوي. سەن كەلەمىن دەگەنشە و دۇنيەدەگى گۇلدەردى ءوسىرىپ, باپتاپ, جايناتىپ قويامىن. سەن كەلگەندە – سول گۇلدەردى قۇشاقتاپ الدىڭنان شىعامىن, - دەپ كۇلگەنى ەسىمنەن كەتپەيدى.
ءسابيت مۇقانوۆتىڭ زايىبى ءماريام اپايعا قارىزىم باستان اسادى. كوبىنە قايتسەم كوڭىلىن جىبىتەمىن دەپ ويلاپ ءجۇرەمىن. ەستەلىك جازسام عوي دەپ ارماندايمىن. ءسوزسىز تاۋعا شىققانداي بولار ەدىم. ءوز ويىمشا: ءسابيت مۇقانوۆ 50-ءشى جىلدارى دۇنيە سالعاندا – بىربەتكەي باتىر, ەرەكشە تۇلعا قالپىندا قالار ەدى. ءومىرىنىڭ اياعىن باسقاشا ارناعا بۇرىپ جىبەردى مە دەپ ويلايمىن.
1949 جىلى ىلەكەڭ: “كازگۋ-گە ءتۇسىپ وقى”, – دەپ رەكتورى تاجىباەۆقا تەلەفون سوقتى, سويلەستى, كەلىستى. ءوزىمدى سوندا جىبەردى. رەكتوردى ىزدەپ بارسام – ءبىر شارۋاعا شىعىپ كەتىپتى. ول كىسىنىڭ الدىنداعى حاتشىسى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانىنا تەلەفون سوقتى. “ماقۇل”, – دەپ الگى دەكاندى ىزدەپ بارسام – جوق, تابا المادىم. ول كىسى ءوزىنىڭ ورىنباسارى كوح دەگەن ەۆرەيگە سىلتەپتى. ەۆرەيگە كەلىپ جولىقسام, اتتەستاتىڭ بار ما دەپ سۇرادى. مەندە قايداعى اتتەستات, الدەقاشان جوعالتىپ العام.
الگى كوح قولىن ءبىر سىلتەدى دە تۇڭىلگەن سىڭايمەن: “بار, انا اۋديتورياعا! ستۋدەنتتەرمەن قوسىلىپ وقي بەر”, – دەپ ءوزىمدى ستۋدەنت ساناتىنا قوسىپ, ايداپ قويا بەردى. فيلفاكقا كىرگىزىپ جىبەردى. وتىز ستۋدەنت وقيمىز. مايداننان ورالعان بەس جىگىت, قالعان وڭگە جيىرما بەسى – قىز بالا. ويپىرىم-اي, الگى قىزداردىڭ تاقىلداپ سويلەگەنى جەردىڭ ءتۇبىن تەسىپ جىبەرەتىندەي, ءبارى بىلگىش, ءبارى پىسىق. جىگىتتەر, انشەيىن, شولدەن كەلگەن تۇيە سەكىلدىمىز. تۇك بىلمەيمىز. كىتاپ بەتىن اشپاعانبىز.
كوللوكۆيۋم جاقىنداپ قالدى. كىتاپحاناعا بارىپ دايىندالايىن دەپ پانفيلوۆ پاركىندەگى كىتاپحاناعا ات ءىزىن سالدىم. ىعىسىپ ءجۇرىپ, وشىرەتىم جەتىپ “يليادانى” الدىم. ءتۇپ جاعىنا بارىپ تىزە بۇكتىم. ۇستەلدىڭ شەتىندە ەلەۋسىزدەۋ, سەپكىل بەت, بودەنەدەي قوڭىرقاي قىز وتىر. قاسىنا جايعاسىپ, الىپ كەلگەن كىتاپتى اشايىن. وقي باستاسام-اق, قۇدانىڭ قۇدىرەتى, ميىم اينالىپ قويا بەرگەنى, ەشتەڭە تۇسىنبەيمىن. ءبىر كەزدە جەردەن جىك شىققانداي – پىسىقتاۋ جىگىت كەلىپ, الگى بودەنەدەي قىزدىڭ قاسىنا وتىرىپ “وگونەك” جۋرنالىن كورسەتىپ, انانى ءبىر, مىنانى ءبىر نۇسقاپ, بىردەڭەلەردى بىقسىتىپ ايتىپ, كورسەتىپ وتىرىپ, ءبىراز ۋاقىت وتە سىبىرلاسىپ سويلەسۋگە كوشتى. قىزدىڭ ويىن بولە بەردى-اۋ دەيمىن. الگى قىز مازاسى كەتتى مە, كەنەت ورنىنان تۇرىپ, ەسىككە بەتتەدى.
قاراسام, سىزگە وتىرىك, ماعان شىن, بەلى قىلدىرىقتاي, بۇرىمى توقپاقتاي, قاسى-كوزى قيىلعان سىمباتتى قىز ەكەن. تالىپ تۇسە جازدادىم! ىشتەي: “قايدا قاراپ وتىرعامىن”, – دەيمىن. قىزدىڭ سوڭىنان تۇرەگەلىپ, كىتاپتى قايىرا تاپسىرىپ بويجەتكەننىڭ ىزىنە ىلەسە مەن دە شىقتىم. ساياباقتىڭ باتىس جاعىنداعى ەسىگىنە كەلدىم. سارتىلداپ توقتاعان ترامۆايعا ەكەۋمىز قوسىلا مىندىك. سويتسەم, الگى قىز ءوزىم وقيتىن كازگۋ-دە وقيدى ەكەن, ءوزىم جاتاتىن جاتاقحانادا تۇراتىن كورىنەدى. ىزىنەن قالمادىم. جارقاناتشا جابىسىپ ءجۇرىپ تانىسىپ الدىم. سودان نە كەرەك, اقىرى ارۋ كوڭىلىنىڭ كىلتىن تاپتىم. پوشلا ليۋبوۆ!..
كازگۋ-دە, بەينە سەرۋەنگە شىققانداي, ءبىر جارىم جىلداي ۋاقىت وقىدىم-اۋ دەيمىن. بۇل كۇندەر-داعى, دەگەنىمەن, زىمىراعان پوەزشا زۋ ەتىپ وتە شىقتى.
وسى تۇستا جانە ءبىر ەستەلىككە جۇگىنەيىن.
“سوڭعى پارىزعا” كىرگىزبەگەن ءبىر تاراۋ بار ەدى. ءوزى جيىرما-وتىز بەتتەي. نوبايى تۇسىرىلگەنىمەن, ۆالتەر سكوتتىڭ “ايۆەنگوسى” سەكىلدى ەدى. ىلعي ازىمگە قارسى شىعىپ جۇرەتىن اققۇبا جىگىت, العىر بولعانىمەن, ادام ەسىندە قالاتىن ەشتەڭەسى جوق. تايعاناق, جىلپوس ەدى. وسىنى كىرگىزە المادىم.
ەكىنشى كەيىپكەرىم – يمانجانوۆتىڭ ءپروتوتيپى ەدى. بۇل قالاي دەيسىز عوي. ايدالا, قۇبا ءدۇز. قوي سوڭىنان ەرگەن جۇدەۋ قويشى... وسى قويشىنىڭ كوڭىلدى تاسپەن باستىرعانداي قيىن ءحالىن سۋرەتتەيمىن دەپ كوپ ۋاقىتىم كەتتى. جەر-جەبىرىنە جەتكىزە سۋرەتتەمەسەم – كوڭىلىم كونشىمەيتىن اۋرۋىم بار. نەگىزگى ماقساتىم – وسى جۇدەۋ تىرشىلىكتى سۋرەتتەي وتىرىپ, ارال ماڭىنداعى ەكولوگيا قاتەرىن, تەڭىزدىڭ شەگىنىپ كەتكەنىن, ەرتەدەن قارا كەشكە جەلى ازىناپ, قۇمى سۋىرىپ تۇراتىن قاتال تابيعاتتى كورسەتۋ ارقىلى – وقىرمانعا قازىر ءبىز قانداي ورتادا ءومىر ءسۇرىپ ءجۇرمىز دەگەندى ۇقتىرا ءتۇسۋ ەدى. ماقساتىما جەتتىم بە, جەتپەدىم بە, بىلمەيمىن...
قويشى, ايەلى ەكىقابات, ءۇش بالاسى بار. كەشقۇرىم ۇيىنە كەلسە – ءسۇتى مول ساۋلىعىنا ايەلى شەلەگىن الىپ جارماسىپ, ءبىر تىزەرلەپ ساۋعالى جاتىر. وسى مەزەت اسپان جەرگە تۇسكەندەي گۇرىل باستالادى. اينالا ابىر-دابىر. بەينە, دۇنيە دوڭگەلەنىپ, زاماناقىر كەلىپ جەتكەندەي كۇيگە بولەنەدى اينالا. اتوم بومباسىنىڭ سىناعى وسى بولاتىن. ايەلى ەسىنەن تانىپ جىعىلادى. سۇلاپ قۇلايدى. كۇيەۋى جۇگىرىپ جەتسە – ايەلى ساۋلىقتىڭ ساۋىرىنا باسىن سۇيەگەن كۇيى تالىپ قالعان, ول ازداي تۇسىك تاستاعان. كەلەسى جىلى ءۇش بالاسىنان, ايەلىنەن ايىرىلادى. جاڭا تۋعان نارەستە عانا ولمەي قالادى. تاتاتىن ءدام-تۇزى تاۋسىلماعانى بولار. سول شالا تۋعان ءنارەستە وسە كەلە ەكولوگ عالىمعا اينالادى.
الگى كەيىپكەرىم – يمانجانوۆتىڭ ءپروتوتيپى, ءوزى سونشاما جۇدەۋ, بەتىنەن بوزداعى شىعىپ كۇن كورىنەدى, جاعىنا پىشاق جانىعانداي. ايتسە دە ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي. ءوز ماقساتىنا جەتپەي تىنبايدى, اسا العىر, شالىمدى, مىنەزدىڭ ادامى. يت بايلاسا تۇرعىسىز ارال ماڭىنا ەكولوگ عالىم بولىپ ورالادى.
ارال ماسەلەسى جونىندە وسى وڭىردە ۇلكەن ساليقالى ءماجىلىس وتەدى. ىعاي مەن سىعاي باس قوسقان ۇلكەن جينالىستا باياعى مەنىڭ كەيىپكەرىم – اسپاننان تۇسكەن بومبانىڭ الاپاتىن ايتىپ, ازون جىرتىعىن تەرمەلەپ, دەرەك پەن دايەككە ءجۇگىنىپ سويلەۋگە وقتالادى. ايتسە دە, مىنبەگە شىعىپ, ىزالى ءسوزىن دەستەلەپ توگە باستاعان كەزدە, جوتەل قىسىپ, قالتىراپ, اق تەر, كوك تەر دەمىگىپ, سويلەي الماي قالادى.
ەشتەمەگە جانى اشىمايتىن, ءمان بەرمەيتىن بىلايعى جۇرت شۋلاپ, جەر تەپكىلەپ, ءارى قاراي سويلەتپەيدى. مەنىڭ كەيىپكەرىم امال جوق مىنبەدەن ءتۇسىپ كەتەدى. ءتۇسىپ كەتكەنى قۇرىسىن ءوزىن-ءوزى ىشتەي كەمىرىپ, ءمۇجىلىپ, جالپاق دۇنيەگە سىيماعانداي سەزىنىپ, ۇيىنە قايتادى.
ءوزىن-ءوزى جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ سوگەدى.
– ءسوزىمدى ايتا المادىم. ادام ەمەسپىن. عىلىمداعى ەڭ تاماشا جاڭالىق ادامزاتتى ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە ءبىر تابان جاقىنداتادى, – دەپ ءتۇنى بويى الاسۇرىپ ۇيىقتاماي شىعادى. اياعىن جىپپەن بۇتاعا بايلاعان تورعايعا ۇقسايدى. ءوز-وزىنەن قور بولادى.
مىنە, مۇقان يمانجانوۆتىڭ بەينەسىن وسىلايشا بەينەلەۋگە كۇش سالىپ ەدىم.
مۇقاڭ وراتور, توگىلگەن ەمەس ەدى, سويلەسە – بەتى قاتتى ەدى; ءبىر رەت عابيدەننىڭ “قاراعاندىسىن” سىناپ سويلەگەن ەدى, ءبىرىن-ءبىرى ولە-ولگەنشە كورمەي كەتتى. ادام دەگەن پەندە ەمەس پە. وكىنىشتىسى سول, وسى جازعانىمدى رومانعا كىرگىزبەدىم.
قاسىم امانجولوۆ شاعىن دەنەلى, قانشىرداي قاتقان, شاقار, تىك مىنەز ادام بولاتىن. ءىشىپ جۇرەتىن. بىردە وداقتان شىعارىپ تاستادى. 1949 جىلدىڭ باسى بولار. وداققا كىرىپ كەلە جاتسام قارسى ۇشىراستى.
– نۇرپەيىسوۆ دەگەن سەن بە؟ تاحاۋي كىتابىڭدى وقىپتى. ونىڭ پىكىرىنە سەنەمىن. ال قۇتتى بولسىن! – دەدى دە تۇسىمنان ءوتىپ كەتتى. بىردە “يوگا” دەگەن ولەڭ جازعانىن ايتتى. بۇل ولەڭىن ەش جەردەن ۇشىراتا الماي ءجۇرمىن.
بىردە كەزدەسكەندە ءۇيدى قالاي العانىن ايتىپ بەردى.
“پاتەردەن پاتەرگە كوشىپ جۇرەمىن, سىعان سەكىلدىمىن دەسەم – ارتىق ايتقانىم ەمەس. ءۇي جوق, كۇي جوق. “ادەبيەت مايدانى” جۋرنالىنا “داۋىل” دەگەن داستانىم باسىلىپ شىقتى. ءسابيت ءبىر كۇنى مەنى وزىنە شاقىرىپ الدى. “ساعان ورتالىق كوميتەتتەگى ءىلياس وماروۆ كەلىپ كەتسىن دەدى. وزىڭمەن سويلەسپەكشى, بۇدان بۇرىن دا ءۇش كۇن ىزدەدىك”, – دەدى... تۇرعان ۇيىمىزدەن شىعارىپ جىبەرگەن. ءۇشىنشى كۇنى دەگەندە قالا شەتىندەگى اياداي پاتەردە, سىنىق ديۆاندا, تەرىس قاراپ ۇيىقتاپ جاتقان ءوزىمدى تاۋىپ الدى. دەرەۋ جۋىندىرىپ, شايىندىرىپ ىلەكەڭنىڭ الدىنا اپاردى. ىلەكەڭ “داۋىل” اتتى داستانىما كەرەمەت تالداۋ جاسادى. ءبىر مەزەتتە: “قاسەكە, ءۇي جاعى قيىن بولىپ ءجۇر مە؟” – دەپ ساۋال تاستادى.
سوندا اقىنىمىز توگىلىپ قويا بەرگەن عوي. ىلەكەڭ سول جەردە قالالىق كەڭەستىڭ توراعاسى ايباسوۆقا تەلەفون سوعادى. “سالىنىپ جاتقان ءۇي بار ما؟” – دەپ سۇرايدى. ايباسوۆ: “جالعىز ءۇي, تەمىر جول مەكەمەسى سالىپ جاتىر”, - دەيدى ايباسوۆ. ىلەكەڭ: “وسىدان كەيىن ءۇي جونىندە اڭگىمە ايتپايمىن. ءۇش بولمەلىك پاتەردى مىنا اقىن ازاماتقا بەر”, – دەپ پارمەن جاسايدى.
سونىمەن ۋاقىت وتە بەرەدى. قىس ءوتىپ, كوكتەم جەتەدى.
ءبىر كۇنى ىلەكەڭ اقىندى ىزدەسە – تابا المايدى, ءىشىپ كەتىپتى. دەرەۋ ايباسوۆتى شاقىرىپ الادى. ايباسوۆ كىرگەن بويدا ىلەكەڭە قولىن الا جۇگىرەدى.
ءىلياس قولىن بەرمەي ۇستەلدى قويىپ قالادى.
– سەن ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسىنىڭ ءسوزىن جەرگە تاستادىڭ! وتىرىكشى ەكەنسىڭ! ايتقانىمدى ىستەمەدىڭ! – دەپ كەيىپ بەرەدى. سوندا ايباسوۆ اۋزىنا تۇسكەن ءسوزىن ارەڭ ايتىپ:
– ويباي, ىلەكە, ول ءۇي ءالى بىتكەن جوق قوي, – دەيدى.
– قاشان بىتەدى؟
– ءبىر جەتىدەن كەيىن.
– وندا جوعالىپ كەتپەي تۇرعاندا انا اقىندى تاۋىپ الىپ, مەنىڭ ماشينەمە مىنگىزىپ ال دا سالىنىپ جاتقان ۇيگە جەت, ءۇش بولمەلى ءۇيدىڭ كىلتىن بەر!
ءسوزى جەردە قالمايدى. از ۋاقىت ءوتىپ ۇلگەرمەيدى. باستىق ايتقان سوڭ جان قالا ما. الگى ايباسوۆ قاسىمدى ماشينەگە مىنگىزىپ الىپ, سالىنىپ جاتقان ۇيگە جەتىپ – جالما-جان كىلتىن تابىستايدى. ءۇي وردەرىن ءبىر ايدان كەيىن جازىپ بەرەدى.
– ىلەكە, ءۇيدىڭ كىلتىن الدىم, - دەپ, مارتەبەلى حاتشىعا تەلەفون شالدىم, – دەپ اقىنىمىز سىلق-سىلق ك ۇلىپ, بولعان جاعدايدى بايانداپ بەرگەنى ءالى ەسىمدە...
مىنەكەي, ىلەكەڭنىڭ شىعارماشىلىق ادامىنا, ونەرگە دەگەن قامقورلىعى ۇشان-تەڭىز ەدى. وزگەنىڭ تىرلىگىن وزىنىكىندەي ەتىپ تىندىراتىن. ادەبيەتكە جانى جاقىن ەدى.
قازىر ويلايمىن: ونداي اق جۇرەك ادام ازايىپ كەتتى. ىلەكەڭ سەكىلدى تۇلعا بار ما دەگەندە – ويىما يمانعالي نۇرعالي ۇلى ورالادى. “وتىرار كىتاپحاناسى” دەگەن ايدارمەن 100 كىتاپ شىعاردى. قارجىسىن ءوزى تاپتى. الگى 100 كىتاپتىڭ نەگىزگى دەنى – حالتۋرا! بىردە يمانعاليمەن كەزدەسىپ قالىپ ماريكوۆسكي ەسىمدى ەكولوگ عالىم تۋرالى ايتتىم. بۇرىن ءۇش كىتابى شىعىپتى. ەندى “وحرانا جيۆوتنوگو ميرا” دەگەن كىتابىن جازىپ ءبىتىرىپ, شىعارا الماي ءجۇر ەكەن. جان-جانۋاردىڭ كوشەلى سەزىم-تۇيسىگى تۋرالى جوتالى زەرتتەۋ كورىنەدى. ينستينكت – قايىرىمدىلىقتىڭ كوزى دەگەن ويعا تابان تىرەپتى دەپ باجايلاپ بەرگەن ەدىم.
يمانعالي سول ارادا ج ۇلىپ العانداي ءسوزىمدى ءبولىپ:
– ول قايدا. ءوزىم كومەكتەسىپ, شىعارىپ بەرەيىن, – دەدى.
مىنەكەي, يمانعالي باۋىرىمىز جاقسىعا جانى قۇمار, ەلگەزەك, جۇرتقا ىلعي كومەكتەسسەم دەپ ەلپىلدەپ تۇرادى. ۇلتىنىڭ جۇرەگى جۇمساق جاناشىرى. كەشەگى كۇندەرى قيىرداعى موڭعوليا جەرىنەن كۇلتەگىننىڭ تاسىن العىزدى. جاقىندا استانانىڭ تورىنەن “قازاق ەلى” مونۋمەنتىن تۇرعىزدى. جۇمىس دەسە – ءوزىن-ءوزى ۇمىتىپ كەتەدى, جانىپ ىستەيدى.
عابيتتىڭ قالاي قارتايعانى ەسىمدە قالىپتى. حۇسني جەڭگەمىز ۇستىنە شاڭ جۋىتپايتىن. كويلەگىن تروينوي ودەكولون بۇركىپ وتەكتەيتىن. كەيىن حۇسني جەڭگەي قايتىس بولىپ... انەبىر كەلىنشەگى كەتىپ... جالعىز قالدى. ءبىر كۇنى قازىرگى قابانباي كوشەسىنىڭ بويىندا ۇلكەن گاسترونومعا كىرسەم, باسىندا قالپاق, ۇستىندە كونەتوز كوستيۋم, قولىندا قالايى بيدونى, ءسۇتتىڭ كەزەگىندە تۇر ەكەن. ۇيالتپايىن دەپ كەرى بۇرىلىپ كەتتىم... كىسى مەزگىلىندە ءومىر ءسۇرىپ, مەزگىلىندە كەتكەنى ءجون عوي دەيمىن.
***
قادىرمەندى وقۋشى! ادەبيەتىمىزدىڭ ابىزى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ اعامىزدىڭ اۋزىنان بەس كۇن بويى ۇنتاسپاعا جازىپ العان ەستەلىك-دەرەكناما وسىلاي اياقتالدى.
اۋىزدان شىققان ءسوز – اتىلعان وق. ءاربىر ءسوزى, ءوزى ايتقانداي, ءمىردىڭ وعىنداي, ساقاعا قۇيعان قورعاسىنداي, بۇكپەسىز, رياسىز, ىنتا-ىقىلاسپەن شەشىلە توگىلدىرگەن اڭگىمەنىڭ ۇزىن-ىرعاسىن تۇگەل ۇسىندىق. اۋىزەكى ايتىلعان اڭگىمە عوي, قاعازعا تۇسىرگەن كەزدە قايتا ءبىر قاراپ, ىقشامداپ, جۇيەلەپ بەرۋدى دە ءجون كوردىك. وسى اڭگىمەنىڭ ءبارىن ابەڭ بىردە راحاتتانىپ ك ۇلىپ, كەيدە قاپەلىمدە مۇڭايا قالىپ, بايگە اتىنداي ءدۇر سىلكىنە وتىرىپ ءيىن قاندىرىپ ايتتى. ادەتتە سىرت كوزگە بارىنە دە بەيتاراپ قارايتىن, جۇقالتاڭ, ەلەۋسىز كىسى بولىپ كورىنەتىن داناگوي قارتتىڭ ىشكى دۇنيەسىن سونشاما اقتارىلعانىنا تاڭ قالاسىڭ. ونىڭ بۇرالاڭى كوپ ومىردەن كورگەن تاۋقىمەتى, جازۋشىلىق جولىنداعى ازابى مەنەن مەحناتى, شىرعالاڭى, قامقورشى اعالارىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتى, تولعانىس-تەبىرەنىستەرى ءازىز اعامىزدىڭ كەلبەتىن ءبارىمىز بىلەتىن بيىكتەن دە بيىككە كوتەرەدى, كوز الدىڭا تۇلعالانعان ابىزدىڭ ءوزىن اكەلەدى. ادام بالاسىنىڭ ءومىر بويى اشىلا بەرمەيتىندىگىنىڭ ءبىر سىرى مىسالى, مىنە, وسى.
ونسىز دا جاقسى كورەتىن ابەمدى وسى ءبىر سىر سۇحباتىنان كەيىن بۇرىنعىدان دا جاقسى كورىپ كەتتىم. زادىندا جازۋشى لابوراتورياسى دەيتىنىڭىز وسى بولۋ كەرەك. اڭگىمەلەرى ارقىلى ابەڭنىڭ تاينيكتەرىن اشتىق, سىرىن اقتاردىق, شىنىن ايتقىزدىق, ءسويتىپ جازۋشىنى زەرتتەگەندە ەندى اتتاپ وتە المايتىن جاڭا, قۇندى دەرەكتەردى جاريالاۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋدى.
ءبىز مۇحتار اۋەزوۆ, قانىش ساتباەۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, الكەي مارعۇلان, ءابدىلدا تاجىباەۆ اعالارىمىزدىڭ ءار ءتۇرلى جيىندارداعى ءسوزىن تىڭداپ وسكەن ۇرپاقپىز. اياۋلى مۇحاڭنان ءۇش جىل ءتالىم الدىق, ءبىر جىل ءبىر كافەدرادا بىرگە قىزمەت ىستەدىم. ءسابيت اعامىزبەن بىرلەسىپ ماقالا جازعانىم بار. الكەي اعا مەنىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياما تورەشى بولعان كىسى ءارى ۇستازىم. ءابدىلدا اعامەن ارالاس-قۇرالاس بولدىم, جاناشىرىم ەدى. عابيدەن اعانىڭ 70 جىلدىعىنا وراي قازاق تەلەديدارىندا 1972 جىلى ءوزىن قاتىستىرىپ, ساعاتتان استام حابار جۇرگىزگەن ەدىم. بەيسەنباي كەنجەباەۆقا, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆقا شاكىرت بولدىم. شاحمەت قۇسايىنوۆ, زەيىن شاشكين, زەينوللا قابدولوۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, ساعي جيەنباەۆ اعالارىممەن دە ءجيى ارالاستىم. ءابدىلدا اعاعا, مۇقاعاليعا ارناپ كەش وتكىزدىم, ماقالا دا جازدىم. وزبەكالى تۋرالى دا بىرنەشە رەت تەبىرەندىم. دەسە دە جاقىن ىنىسىندەي كورگەن اسىل اعالارىم جايىندا ءالى دە ماندىتىپ ەشتەڭە جازا الماي كەلە جاتقانىما قىسىلامىن.
ءجۇرىس-تۇرىسى, تابيعاتى, بولمىسى بولەك ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ دە مەن ءۇشىن ءجونى بولەك. كوپتەن ارالاسپىز. سىيلاسپىز. اعالى-ءىنىلىمىز. ەشكىمگە ۇقسامايتىن, ەشكىمنىڭ الدىندا كىشىرەيمەيتىن, باسىن يمەيتىن, ءبىر ۇناعان كىسىسىن تۋعانىنداي قادىرلەيتىن, كوڭىلى تۇسسە – كول, جىبەكتەن دە جۇمساق; كوڭىلى تۇسپەسە – ءشول, ەمەننەن دە قاتتى, جانى تازا, قاراپايىم ادام, جەتى اتاسىنان بەرى بيلىك, شەشەندىك ۇزىلمەگەن تەكتى كىسى.
ءابدىجامىل – مەنىڭ اعام. وسىنى ماقتان ەتەمىن. ءبىز ءومىر بويى ۇعىنىسىپ كەلە جاتقان جاندارمىز. وسى ۋاقىتقا دەيىن اعا تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جازباعانىما وكىنىپ ءجۇرۋشى ەم, سونىڭ دا ءساتى تۇسكەندەي.
(جالعاسى بار)