– مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن قازاقستانعا ەنگىزۋ قانداي قاجەتتىلىكتەن تۋدى؟
– ءبىرىنشى ماقسات – حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ قىزمەت ساپاسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ. ەكىنشى – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى تۇراقتى قارجىلىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋ. ويتكەنى, مەديتسينا سالاسىنا وتە كوپ قارجى كەرەك. باسقا مەملەكەتتەردى الىپ قارايتىن بولساق, گەرمانيا, فرانتسيا, اقش-تا بۇل جۇيە بۇرىننان قالىپتاسقان. مىسالى, گەرمانيادا ءمامس جۇيەسى ەكى عاسىردان بەرى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ولاردىڭ جۇيەسى حالىقتى تولىقتاي قامتاماسىز ەتىپ ۇلگەردى. ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, ءتاي-ءتاي باسقانىمىز كەشە عانا. سوندىقتان, بۇل ساقتاندىرۋدىڭ ءتيىمدى تۇستارىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ءالى دە بولسا اتقارىلاتىن شارۋا كوپ. ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز – اۋرۋدىڭ الدىن الۋ بولعاندىقتان, ەڭ الدىمەن, ەمحانالاردىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ كەرەك. كۇندەلىكتى ومىردە سالاماتتى ءومىر سالتىن ساقتايىق دەگەن ءسوزدى ءجيى ايتقانىمىزبەن, ىسكە كەلگەندە كەرى كەتىپ جاتامىز. ءوزىمىزدىڭ ءومىرىمىز ءوز قولىمىزدا بولعاندىقتان, وعان اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن ءمان بەرگەن ابزال. بالالارىمىزعا دا سونى ۇيرەتكەن ءجون. مەنىڭ دارىگەر بولىپ جۇرگەنىمە 37 جىل بولدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءتۇرلى ادامدارمەن كەزدەستىم. ءبىرى ەم الۋعا كەلسە, ەندى ءبىرى كەڭەس سۇراپ كەلەدى. ولارعا دەنساۋلىقتىڭ قادىر-قاسيەتىن قاراپايىم تۇردە تۇسىندىرۋگە تىرىسامىن. مىسالى, ءسىز قىرىق جاسقا دەيىن ءوزىڭىزدىڭ دەنساۋلىعىڭىزبەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, نەسيە الاسىز, ال قىرىق جاستان كەيىن سول العان نەسيەڭىزدى ۇلكەن پايىزبەن قايتاراسىز. توقەتەرىن ايتقاندا, ارقايسىمىز ءوز دەنساۋلىعىمىزدىڭ دارىگەرى بولۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك.
– جۇمىسسىز قالعاندار نەمەسە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن بولىگى ءۇشىن بۇل جۇيە قيىنعا سوقپاي ما؟
– سۇراعىڭىز وتە ورىندى. دەگەنمەن, اتالعان جۇيەنىڭ ءساتتى جۇزەگە اسۋى ءۇشىن ۇكىمەت جان-جاقتى دايارلىق جاسادى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن بولىگىنىڭ قاراجات اۋدارۋعا قاۋقارى جەتپەۋى مۇمكىن. سوندىقتان, مەملەكەت ولاردى 14 توپقا ءبولىپ, سولار ءۇشىن قورعا جارنا تولەيتىن بولادى. ولاردىڭ ىشىندە «التىن القا», «كۇمىس القا» يەگەرلەرى, بۇرىن «باتىر انا» اتاعىن العاندار, سونىمەن قاتار I جانە II دارەجەلى «انا داڭقى» وردەنىمەن ماراپاتتالعان كوپ بالالى انالار, ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرى, مۇگەدەكتەر, جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن ازاماتتار, ينتەرنات مەكەمەلەرىندە وقىپ, تاربيەلەنىپ جاتقان تۇلعالار, سونداي-اق, كاسىپتىك-تەحنيكالىق, ورتا بىلىمنەن كەيىنگى جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ كۇندىزگى بولىمدەرىندە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەر بار. بۇدان وزگە جارنا تولەۋدەن بالا تۋعا, بالا اسىراپ الۋعا جانە 3 جاسقا دەيىنگى بالا كۇتىمىنە بايلانىستى دەمالىستاعى تۇلعالار, جۇمىس ىستەمەيتىن جۇكتى ايەلدەر, ءىس جۇزىندە 3 جاسقا دەيىنگى بالانى تاربيەلەپ وتىرعان جۇمىسسىز ازاماتتار, زەينەتكەرلەر, اسكەري قىزمەتكەرلەر, ارناۋلى مەملەكەتتىك قىزمەت جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, ەڭ تومەنگى دەڭگەيدەگى قاۋىپسىزدىك مەكەمەلەرىن ەسەپتەمەگەندە, سوت شەشىمىمەن قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىندە ايىبىن وتەۋشىلەر, ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورلارى مەن تەرگەۋ يزولياتورلارىنداعى ازاماتتار بوساتىلادى.
– بۇرىنعى جۇيەنىڭ تيىمسىزدىگى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– توقسانىنشى جىلدارى ەگەمەندىگىمىزدى ەندى الىپ, ەسىمىزدى جيناي باستاعان تۇس ەدى. ەكونوميكامىز دا ەداۋىر تومەن بولعاندىقتان, ونىڭ اسەرى اتالعان جۇيەگە دە تيمەي وتپەدى. ونىڭ ناتيجەسىز اياقتالۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى وسى دەۋگە بولادى. ال قازىرگى ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان قور بۇرىنعى قاتەلىكتى قايتالامايدى. ارينە, قارجىسىنان قاعىلىپ قالعان حالىقتىڭ ۇرەيى بارىن ۇكىمەت سەزىپ وتىر. سول سەبەپتى وسى جولعى ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە ارناپ ارنايى زاڭ شىعارىلىپ, ول تولىقتاي باسشىلىقتىڭ باقىلاۋىمەن جۇزەگە اسادى. قازاقستاننىڭ قازىرگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ءجۇرىپ جاتقان قارىشتى قادامداردى, قارقىندى دامۋدى كوزىمىز كورىپ, كوڭىلىمىز مارقايادى. قيىندىقتارعا مويىماي, اتار تاڭنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتكەن ەلىمىز دەگەنىنە قول جەتكىزدى. بۇگىنگى تاڭدا ترانسپلانتولوگيا, ورتوپەديا جاساۋ وزىمىزدە جۇزەگە اسىرىلادى. مۇنىڭ ءوزى وسى سالاداعى بىردەن-ءبىر جەتىستىگىمىز دەپ ويلايمىن.
– قارجىلاندىرۋ جۇيەسى قالاي جۇزەگە اسادى؟
– جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن تولەيتىن مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جارناسىنىڭ مولشەرى جاڭا زاڭ جوباسى بويىنشا, 2017 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن – 1 پايىز, 2022 جىلى 3 پايىزعا دەيىن كوتەرىلمەك. سونداي-اق, جاڭا زاڭ جوباسى بويىنشا ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتيتىن ازاماتتار, ياعني جەكە كاسىپكەرلەر جانە ازاماتتىق قۇقىق شارتتارى بويىنشا كىرىس الۋشىلار, باسقا دا جەكە تۇلعالار ءۇشىن 2017 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ بىردەن كىرىسىنىڭ 5 پايىزىن قورعا اۋدارۋ كوزدەلگەن. ال قاراپايىم قىزمەتكەرلەر جارنانى تەك 2019 جىلدان باستاپ تولەيدى.
اڭگىمەلەسكەن
راۋان قايدار, «ەگەمەن قازاقستان»