باعدارلاما يگىلىگى بارشاعا ورتاق

كەزىندە كونە شاھار كەل­بەتى ادام ايتقىسىز جاڭ­عى­ر­ىپ, جاڭارىپ ەدى. قالادا قوس بىردەي «استانا» جانە «باي­تەرەك» شاعىن اۋداندارى بوي كوتەرىپ, شاھاردىڭ شىرايىن كىرگىزىپ قانا قويماي, تۇرعىنداردىڭ تىلەگىن دە قاناعاتتاندىرعان. سەبەبى, ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن تالاي جاس جانە از قامتىلعان وتبا­سىلار, سونداي-اق وزگە دە ازا­ماتتار باسپانالى بولىپ, قو­نىس تويىن تويلاعان بولاتىن. ەندىگى جەردە تارازدىق تۇر­عىنداردىڭ تاعى دا باس­پانالى بولۋ باقىتىن باس­تان كەشىرەتىن كۇنى الىس ەمەس... «نۇرلى جەر» باع­دار­لا­­ما­سى تالاي ازاماتتىڭ باس­پانا­لى بولۋىنا ىقپال ەتەتىن يگى باستاما رەتىندە حا­لىق قولداۋىنا يە بولدى. بۇل ءبىر جاعىنان, مەم­لەكەتتىك جەڭىلدىكپەن تۇر­عىن­داردى باسپانامەن جانە جەر­مەن قامتاماسىز ەتەتىن بول­سا, ەكىنشىدەن, جەرلەردى يگە­رۋگە جانە جۇمىس ورىن­دا­رىنىڭ اشىلۋىنا دا كو­مە­­گىن تيگىزەدى. ال شاھار باس­­شىسى رۇستەم داۋلەت «نۇر­لى جەر» باعدارلاماسى ايا­سىندا, بۇگىندە جەكە تۇر­عىن ۇيلەر سالۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا جۇمىستار جۇر­گىزىلىپ جاتقانىن ايتتى.  وبلىس ورتالىعى تاراز قا­لاسىنىڭ وزىندە ءۇش ءجۇز مىڭنان استام ادام تۇرادى. ال ەندى ارقايسىسىنىڭ الەۋ­مەت­­تىك تە, ەكونوميكالىق تا ماسەلەسىنىڭ بار ەكە­نىن ەسكەرسەك, ولاردى شە­شىپ بەرەتىن «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىنىڭ تي­­ىمدىلىگىن بىردەن كو­رۋ­گە بولا­دى. قازىردە ى.سۇ­لەي­مە­نوۆ كوشەسىنىڭ سو­ڭى­نان 4 جەر تەلىمى بەرىلىپ, اتال­عان باعدارلاما اياسىندا ول جەردە العاشقى تۇرعىن ۇي­لەردىڭ قۇرىلىسى باستالىپ تا كەتتى. قالا اكىمىنىڭ اي­تۋ­ىنشا, جالپى وسى جوبا بوي­ىنشا 200 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇ­رىلىسىن جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن. راسىندا دا اتالعان جوبا باعدارلاما اياسىندا تولىقتاي ىسكە اس­قاندا, مىڭداعان وتباسى باسپانالى بولادى دەگەن ءسوز. بۇل تۇرعىدا دا قالا تۇر­عىندارى مەملەكەتتىك باع­دارلامالاردىڭ يگىلىگىن سە­زىنۋدە. سونىمەن قاتار, قا­زىر كوپشىلىكتىڭ وقۋ جايى­مەن, نە بولماسا جۇمىس با­بىمەن  اۋىلدان قالاعا كو­شىپ كەلەتىنى شىن. ال ەگەر مۇندا ءۇي-جاي بولما­سا, وندا تىرلىكتىڭ قيۋى قا­شىپ, قيسىنى كەلمەيدى. قا­زاق ايتقان ء«ۇيى جوقتىڭ – كۇيى جوق» دەگەن ماقالدىڭ راستىعىنا سوندا كوز جەتەدى. ال ءاربىر تۇرعىننىڭ تىلەگىنە قۇلاق اسىپ, ءاربىر ازاماتتىڭ تاع­دىرى تولعاندىرعان ەل­باسى «نۇرلى جەر» باع­دار­لاماسى اياسىندا جۇمىس ىستەۋدى اكىمدەرگە تاپسىردى. ونىڭ العاشقى ناتيجەلەرى بۇگىندە كورىنىپ وتىر.   سونداي-اق, قالالىق جەر بولىمىندە 2005 جىلدان بەرى جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋ ءۇشىن جەر كەزەگىندە تۇرعان 200 ازاماتقا «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا جەر بەرىلەتىنى تۋرالى حابارلاما شىعارىلعانى دا باعدارلامانىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزىنىڭ جوعارى ەكەنىن كور­سەتەدى. ەندى بۇل جەرلەر­گە دە تۇرعىندار ءتيىستى قۇ­رىلىس جۇمىستارىن جۇر­گىزىپ, ءوزىنىڭ تىرشىلىك قا­جە­تىنە ساي جاعدايىن جاساپ الاتىن بولادى. «نۇرلى جەر» باع­دار­لا­ماسى اياسىندا سابالاقوۆ كو­شەسىندەگى 362 گەكتار جەر­گە 117 كوپ قاباتتى جا­نە 914 جەكە تۇرعىن ۇي­لەردىڭ قۇرىلىسى جۇر­گى­زىلەدى. بۇگىندە بۇل جەرلەر­دە جىلۋ, كارىز, سۋ, گاز جۇ­يە­­لەرىنە قاتىستى قۇرى­لىس جۇ­مىستارى باستالىپ كەت­تى. قالا باسشىلىعى بۇل جۇ­مىستاردىڭ بارلىعى دا جىل­دىڭ سوڭىنا دەيىن اياق­تا­لادى دەپ وتىر. ارينە, «نۇرلى جەر» باع­دارلاماسىنىڭ اۋليەاتا وڭى­رىنە يگىلىگى كوپ. سونىمەن قاتار, باعدارلاما اياسىندا «اۆتوبەكەت» ماڭىن­دا­عى 100 گەكتار جەرگە دە قۇ­رىلىس جۇمىستارىن جۇر­گىزۋ جوس­پارلانىپ وتىر ەكەن. اتاپ ايتساق, بۇل القاپتا بولاشاقتا 52 ءۇي بوي كوتەرەتىن بولادى. مۇنىڭ ءبارى «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىن­دا قولعا الىنىپ, بو­لا­شاق­تا اياقتالادى دەپ جوس­پارلانعانىمەن, تۇر­عىن­­دار ءۇشىن جۋىق ارادا تا­عى ءبىر ايتۋلى جاڭالىق بار. بۇل تۇرعىدا قالا اكىمى رۇس­تەم داۋلەت شاھارداعى تۇر­عىن ۇيلەرگە قاتىستى ناقتى مالىمەتتى جەتكىزدى.  «اراي» تۇرعىن-جاي كە­شەنىندە دە قازىر جوعارى ساپالى ۇيلەر سالىنۋدا. وتكەن جىلى 80 پاتەرلى 2 ءۇي پايدالانۋعا بەرىلگەن بو­لاتىن. بۇگىندە ول جەردە 19 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جۇر­گىزىلۋدە. سونداي-اق, اعىم­داعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جار­تىجىلدىعىندا 6 ءۇي تاپسىرىلادى. بۇل ۇي­لەردى حالىق «تۇرعىنۇي­قۇرىلىسجيناقبانكى» اق ارقىلى الا الادى. تا­عى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, جالعا بەرىلەتىن 2 كوپ قا­باتتى تۇرعىن ۇيگە اقشا بولىنگەن بولاتىن. قازىرگى تاڭدا جۇمىستار باستالىپ كەت­تى», دەدى اكىم. ال ەكى بىر­دەي شاعىن اۋدانعا اتاۋ بەرۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, ول قو­عامنىڭ تالقىسىنا ۇسى­­نىل­عان ەكەن. «اتالعان ما­سە­لەدە كەڭىرەك ويلانۋىمىز كە­رەك. اتاۋلار ەلىمىزدىڭ ەرەك­شەلىگىن تانىتاتىن جا­نە كونە تاراز قالاسىنىڭ اي­شىعىن كورسەتەتىندەي بول­عانى دۇرىس. ايتىلىپ جات­قان ۇسىنىستار مەن ويلار كوپ. بولاشاقتا مۇنىڭ ءبارى دە ەسكەرىلەدى», دەدى رۇستەم رىسباي ۇلى. وڭىردە «نۇرلى جول» جانە يندۋستريالاندىرۋ باع­دارلامالارى بويىنشا دا قولعا الىنعان جۇمىستار جەتەرلىك. ال تالاي شايىر­ جىرعا قوسقان, تالاي سۇ­لۋ­دىڭ سىلقىم كۇلكىسى مەن تابان ءىزى قالعان تاراز بو­يىمەن تالاس وزەنى اعىپ جاتىر. اسىرەسە, شىعىستىڭ كوپ­تەگەن جازبالارىندا دەرەكتەر كەلتىرىلەتىن تالاس وزەنىنىڭ وزىنە ءتان تابيعي بولمىسى بار. سول تاريحي تابيعيلىقتى ساقتاي وتىرىپ, وزەننىڭ ەكى بەتىن دە حالىقتىڭ دەمالاتىن ورنىنا اينالدىرۋ جانە ول جەرگە باۋ-باقشالار سالۋ جوسپاردا بار ەكەن. سونداي-اق, «اۆتوبەكەت» ماڭىنان بوي كوتەرەتىن شاعىن اۋدان اۋ­ماعىنا «نۇرلى جەر»  جا­نە «نۇرلى جول» باع­دار­لامالارى بويىنشا مەكتەپ, اۋ­رۋحانا, بالا­باق­شا, نەكە سا­رايى, جولدار سالىنىپ, سكۆەر جاسالىپ, ءوز الدىنا جەكە قالاشىق بولادى دەپ كۇتىلۋدە.  كوپ رەتتە تاراز تۋرا­لى ءسوز بولعاندا, ونىڭ كو­نە­لىگى مەن تاريحيلىعى با­سا ايتىلادى. راسىندا دا عاسىرلارمەن قۇرداس, داۋ­ىرلەرمەن سىرلاس بولعان شا­ھار­دىڭ كەشەگى كەلبەتى مەن بۇ­گىنگى كەلبەتىن استاستىرا وتى­رىپ, اقيقات تۋىندى جا­ساۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. سوندىقتان دا قازاق حان­دىعىنىڭ 550 جىلدىق ءدۇ­بىر­لى تويى قارساڭىندا كونە مەكەننەن باقىلاۋ مۇناراسى بوي كوتەرىپ, «مىڭبۇلاق» سك­ۆەرى مەن «تىلەك» اعاشى سا­لىندى. ال بۇگىنگى تاڭعا دەي­ىن جەراستى مۋزەيى جۇ­مى­سىنىڭ ءجۇرىپ جاتۋى دا تاريحتىڭ تەرەڭدىگىنەن مول ماعلۇمات بەرەدى.  مەملەكەتتىك باع­دار­لا­ما­لاردىڭ بارشاعا ورتاق يگى­لىك ەكەنىن وسىندايدان كو­رۋگە بولادى. سەبەبى, ءبىر شا­ھاردا تۇراتىن مىڭداعان ادام­داردىڭ ارمان-تىلەگى ورى­ن­­دالىپ, وي-سەنىمى دە نى­عايا تۇسەدى. بۇل رەتتە ەلباسى ايت­­قان رۋحاني جاڭعىرۋ تۇ­جى­رىمداماسى بولاشاققا باستايتىن بىرىڭعاي بيىك باستاما بولا الادى. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ دا ەڭبەك ارقىلى عانا ناتيجەلى بولاتىنى بەلگىلى. باعدارلامالاردىڭ بىرىڭعاي باستاماسى وڭىردە بۇدان بىلاي دا جالعاسىن تابا بەرەتىن بولادى.

حاميت ەسامان, «ەگەمەن قازاقستان»

جامبىل وبلىسى