ولاي بولسا, مادەنيەتتى ادام دەپ كىمدى ايتامىز؟ مادەنيەتتىلىك دەگەنىمىزدىڭ ءوزى نە؟ ول نەدەن, قانداي قاسيەتتەردەن, ءىس-ارەكەتتەردەن كورىنىس تابادى؟ بىلاي قاراعاندا, ءبارى تۇسىنىكتى سياقتى. مادەنيەتتى ادام دەگەنىمىز سىپايى, سىرباز, ادەپتى كىسى. ەشكىم دە ءوزىن مادەنيەتسىزبىن دەپ ەكىباستان ايتپاسا كەرەك. بىراق سولاردىڭ ءبارى اينالا تولى مادەنيەتسىزدىكتى, دوكىرلىكتى, تروتۋارلارداعى اياق باسقان سايىن قاپتاپ جاتقان تۇكىرىكتى, كوشەلەردە ماشينەلەرىنەن جۇگىرىپ سالا بوقتاسىپ, توبەلەسىپ جاتقان ەسىرىكتى, قوعامدىق كولىك پەن قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەلەرىندەگى جان اۋىرتار شايپاۋ سوزدەردى جىرداي قىلىپ ايتادى.
جان-جاقتى مادەنيەتتىلىك – رۋحاني تولىمدى, كەمەل ادامنىڭ كوركەم بەينەسى, كەلىستى بەلگىسى. سول كەمەلدىك پەن كەلىستىلىككە بۇگىنگى قوعامنىڭ, زامانداستارىمىزدىڭ جەتپەي جاتقاندىعى دا ءمالىم. بەلگىلى جازۋشى اعامىزدىڭ باز-بازىندا ماتەل قىلىپ ايتىپ وتىراتىن: «كەيبىرەۋلەر مەنى جۋاس دەپ ويلايتىن كورىنەدى. مەن جۋاس ەمەسپىن, مەن – مادەنيەتتىمىن» دەيتىن ءتامسىل ءسوزى ەسكە تۇسەدى. ويلاپ قاراساق, وسىنداي تۇسىنبەستىك جايت جالعىز سول كىسىنىڭ عانا باسىندا ما ەكەن؟ «جۋاس تۇيە جۇندەۋگە جاقسى» دەپ ىشكى مادەنيەتى جوعارى, ءبىر قاراعاندا, مومىنداۋ كورىنەتىن اعايىننىڭ باسىنا سەكىرۋگە دايىن تۇراتىن ادەت-مىنەزدەر دە اينالامىزدا جەتىپ ارتىلماي ما؟ ونىڭ ەسەسىنە, تاعى دا جوعارىداعى اعامىزدىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «قىرىق قاتىنعا بەت باقتىرماستاي ۇرسىسىپ, بەتباقتىقپەن جەڭىپ شىعاتىن», قۋىس كەۋدە بولسا دا قورازدانىپ جۇرەتىن كەيبىر ەر-سىماقتاردى ەر, وجەت, باتىل ساناپ, كوككە باتپىراۋىقتاي كوتەرىپ جىبەرەتىنىمىز دە راس قوي. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ءالى دە بولسا كەي رەتتەردە ادام بويىنداعى شىنايى مادەنيەتتىلىكتى, قالتقىسىز كىسىلىكتى تانۋ مادەنيەتىمىزدىڭ تومەندىگىن كورسەتسە كەرەك.
كوبىنە-كوپ ىشكى مادەنيەتتەن جۇرداي ادامنىڭ پارىقسىزدىعىن – پاراساتتىلىق, ورەسكەلدىگىن – باتىلدىق, سايقىمازاعىن – قالجىڭ, جارامساقتىعىن – مەيىرىمدىلىك, پەدانتتىعىن – بىلىمپازدىق, قىل اياعىندا, ءوزىنىڭ ءۇستى-باسىن كۇتپەيتىن سالعىرت-سالاقتىعىن – قاراپايىمدىلىق دەپ قابىلداۋعا بەيىم تۇراتىنىمىز وتىرىك پە؟ ال بۇل اتالعانداردىڭ جاي عانا تاربيەسىزدىك, ءبىزدىڭ قازاق كوپ ايتاتىن كادىمگى كورگەنسىزدىك ەكەنىن ەسكەرە بەرمەيتىن سياقتىمىز. سونداي شەكتەن شىققانداردى ماقتامەن باۋىزداپ تويتارىپ, ورنىنا قويىپ وتىراتىن قازاقى تاربيەدەگى اقساقالدار مەن اعالار, اپالار مەن جەڭگەلەر ينستيتۋتتارىن ساعىنارىمىز, ولاردىڭ اسا قاجەتتىلىگى وسىندايدا.
انا ءبىر جىلى. ءبىر رەكتوردىڭ قابىلداۋ بولمەسىندە تۇرعانبىز. بەلگىلى ازامات ءاي-ءشاي جوق, ەدەنگە بىلش ەتكىزىپ تۇكىرىپ سالدى دا, تۇك بولماعانداي اڭگىمەسىن ءارى قاراي جالعاستىرا بەردى. وقىستا ىڭعايسىزدانىپ قالدىق. حاتشى قىز قاتتى رەنجىپ: «اعا, ءسىزدىڭ مۇنىڭىز نە؟» دەپ كەلە جاتىر ەدى, «اعاسى» تاس-تالقان اشۋلانىپ: ء«اي سەن قىز نەعىلعان كورگەنسىز نەمە ەدىڭ, اكەڭدەي ۇلكەن ادامنىڭ بەتىنەن الىپ؟!» دەپ حاتشىنىڭ ءوزىن سۇتكە تيگەن كۇشىكتەي قىلدى. نە ىستەيمىز؟ «بەتتى باستىق, قاتتى ساستىق, تۇرا قاشتىق جالما-جان...» وسىنداي يت مىنەزدەر ىشكى مادەنيەتتىڭ ەڭ تومەن ساتىسىن كورسەتە تۇرسا دا, كوپشىلىكتەن, قوعامنان ءتيىستى باعاسىن الماي جاتقانى انىق. سول ءبىر كەلەڭسىز جاي ەسىمە ءتۇسىپ كەتكەندە ءالى كۇنگە دەيىن ءۇنسىز جاعامدى ۇستاۋمەن جۇرەمىن.
«جامان اتقا جال بىتسە, جانىنا تورسىق بايلاتپاس» دەگەندەي, دوكىر-دورەلىك, تۇرپايىلىق, شايپاۋ مىنەز, كەلۋشىلەرگە ءتىل تيگىزۋدىڭ نەشە ءتۇرى اسىرەسە ادامداردىڭ ءىسى تۇسەتىن مەكەمەلەردە ورىن الىپ جاتقانىن اڭعارامىز. مۇنداي جەرلەردەگى كەۋدەمسوق قىزمەتكەرلەر مادەنيەتتىلىك دەگەن ءمانسىز سوزگە, جۇقالاپ ايتقاندا, پىسقىرمايدى ەكەن. «باستىعىڭا باياندايىق وسى قىلىعىڭدى» دەسە, ونداي دوقتان دا ىقپايدى, ايىلىن جيمايدى: «قايدا بارساڭ وندا بار!» دەپ بەتتەرى بۇلك ەتپەي بەزەرەدى دە وتىرادى. الدە, ايلىقتارىنىڭ تومەندىگىنىڭ ءوشىن حالىقتان الا ما ەكەن؟ قالاي بولعاندا دا, قاي جەردەگى دە مادەنيەتى جوعارى, ازدى-كوپتى كىسىلىگى بار, پاراساتتى ادام بۇلاي ەتپەس ەدى دەپ ويلايمىز.
جاقىندا ءبىر ارىپتەسىمىز دەنساۋلىعىن تەكسەرتىپ قارالۋعا استانالىق ءبىر ەمحاناعا باردى. تەكسەرىلگەنى قۇرىسىن, ساۋ باسىنا ساقينا تىلەپ, اۋرۋىنا اۋرۋ جاماپ قايتتى. اۋەلى دارىگەر ءوزى بوس وتىرسا دا ارنەنى سىلتاۋراتىپ, كىرگىزبەيدى. الدەن ۋاقىتتا شىعىپ, ءبىزدىڭ جىگىتتى كورىپ: «اا, سەن ءالى وتىرسىڭ با؟ جارايدى, كىرشى!» دەيدى بۇلدانىپ. ودان مەيىربيكەسى: «قايدا ىستەيسىز؟» دەپ سۇراسا, دارىگەر ايەل تاعى تۇلدانىپ باج ەتە قالادى: «دا گدە ون موجەت رابوتات؟ ون جە ينۆاليد!» قابىلداۋدا وتىرعان ساپ-ساۋ ادامنىڭ سول ارادا قىسىمى كوتەرىلىپ, قينالىپ قالادى. ارينە, قۇدايىم مۇنداي وسپادار دارىگەردەن ساقتاسىن!
مادەنيەتتىلىك – ادامگەرشىلىك ايناسى, ادامنىڭ تۇلعالىق اسىل قاسيەتتەرىنىڭ كورىنىسى. بۇل ەتيكەتتەن, ادەپ, يبادان, كورگەندىلىكتەن, تولىپ جاتقان باسقا دا ىزگىلىكتى قاسيەتتەردەن بايقالماق. ولاي بولسا, ەلباسى ايتقانداي, «...كەجەگەسى كەرى تارتىپ تۇراتىن, اياقتان شالاتىن ادەتتەردى دە ۇلتتىق سانانىڭ اياسىندا سۇرلەپ قويماي», رۋحاني جاڭعىرۋىمىزدىڭ الىپپەسىن مادەنيەت مايەگى – مادەنيەتتىلىك پەن كىسىلىكتى اسقاقتاتۋدان باستايىق.
قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان»