تەڭگەرىمدى ساياسات ءوزارا سەرىكتەستىكتى نىعايتادى

– مۇقاي اسان ۇلى, قىرعىزستان وسى­دان ءبىر جارىم جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ەۋرازيالىق ەكونو­ميكا­لىق وداقتىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولىپ قابىلداندى. ءسىزدىڭ ويى­ڭىزشا, وسى ارالىقتا قانداي ناتي­جەلى جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلدى؟  – قىرعىزستان ءۇشىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ ورنى بولەك. ءبىز ءۇشىن اتالعان وداققا مۇشە­لىك­كە ءوتۋدىڭ وزىندىك ماڭىزى بار ەدى. ناقتىلاي ايتقاندا, بۇل بىرلەستىك اياسىندا ەكونوميكالىق تەپە-تەڭدىك ساياساتى ساق­تالادى, سونداي-اق, ءوزارا بايلانىس­تار­دا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى مەن ءداستۇرلى مورالدىق جانە مادەني قۇن­دىلىقتارى, قوعامىمىزدىڭ تاريحي اس­پەكتىلەرى بارىنشا ەسكەرىلەدى.  وداق اياسىندا قابىلدانعان شارتتار مەن كەلىسىمدەردىڭ, ءتۇرلى شەشىمدەردىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ مۇشە مەملەكەتتەر ءۇشىن مىندەتتى بولىپ تابىلادى. قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن جوعارى دەڭگەيلى قۇجاتتار قابىلدانۋدا. مۇنداي قۇجاتتاردى دايىنداۋدا, ونى قابىلداۋدا قىرعىزستان وزگە مۇشە ەلدەرمەن بىردەي قۇقىققا يە. ياعني, قىرعىزستاننىڭ كەلىسىمىنسىز ەاەو-نىڭ بىردە-ءبىر قۇجاتى زاڭدى بولىپ ەسەپتەلمەيدى.  ءبىزدىڭ ەلىمىز وداققا قابىلدانباي تۇر­عان كەزدە دە مۇشە مەملەكەتتەر –ارمەنيا, بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەيمەن ءتۇرلى سالادا تىعىز بايلانىستا بولىپ كەلگەن. دەگەنمەن, ءوزارا قارىم-قاتىناستار تەڭگەرىمدى جاعدايدا جۇرگىزىلۋى ءتيىس بولاتىن. ەندى, مىنە, بۇل ق­اتىناستار وداققا ورتاق ەرەجە­لەرگە ساي­كەس تەڭ قۇقىقتا جۇزەگە اسىرى­لۋدا. ەاەو – تەك ميلليونداعان ادامداردىڭ نا­رىعى عانا ەمەس, ول جوعارى باسەكەلەستىك الا­ڭى. ونىڭ تالاپتارىن ەڭسەرۋ ءۇشىن بۇ­كىل قوعامنىڭ تىنىمسىز ەڭبەگى قاجەت. جالپى, ەاەو اياسىندا كوپتەگەن يگى­لىكتى ىستەر اتقارىلۋدا. قىرعىزستان وداق­قا تولىققاندى مۇشە بولعان تۇس­تا ءبىرىنشى كەزەكتە قازاق-قىرعىز شە­كا­را­سىنداعى كەدەندىك باقىلاۋ جويىلدى. ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز وزدەرىنىڭ جۇكتەرىن وداق اۋماعىندا ەركىن الىپ جۇرە الاتىن بولدى. اسىرەسە, قازاقستان مەن رەسەيدە جۇمىس ىستەيتىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى ءۇشىن بۇل وتە ىڭعايلى بولىپ تۇر. بۇل سۇراعىڭىزعا قايتارعان جاۋا­بىم­دى قورىتىندىلار بولسام, قىرعىزستان وزگە مۇشە مەملەكەتتەر سەكىلدى ەۋرا­زيا­لىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ مۇم­كىن­دىك­تەرىن بىرتىندەپ پايدالانىپ كەلەدى. ەاەو ەلدەرىنىڭ بارلىعى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ يگىلىكتەرىن كورىپ وتىر. – ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ينتە­گرا­تسيالىق پروتسەستەردى ىسكە اسىرۋ ور­تاق كەدەن ساياساتىن جۇرگىزۋدەن باس­ت­اۋ الدى. دەگەنمەن, مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا اتالعان سالا بويىنشا قا­­تىناستاردى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ ارەكەتى باي­­قالۋدا. نەگىزىندە, وتكەن جىلدار­دا وسى ماسەلەگە قاتىستى قانداي تا­بىس­تار­عا قول جەتكىزىلدى؟ ­– كەدەندىك رەتتەۋ, بۇل – ينتەگراتسيا ءۇشىن وتە ماڭىزدى. اتالعان سالانىڭ جۇمىسىن ىلگەرىلەتۋ باعىتىندا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. بىرلەستىكتى قالىپ­تاس­تىرۋ بارىسىندا ورتاق نارىقتا تاۋار­لاردى وتكىزۋ بويىنشا 23 كەدەرگى انىق­تال­دى. قازىرگى تاڭدا ولاردىڭ باسىم بولىگى جويىلدى. وتكەن جىلى كوميسسيانىڭ كەدەندىك بلوگى ءتيىستى راسىمدەردى وڭايلاتۋ جانە جەدەلدەتۋ باعىتىنداعى 70 ءنورماتيۆتى اكت دايىندادى. بۇعان قوسا, تاۋارلار مەن كولىك قۇرالدارىن دەكلاراتسيالاۋ بو­يىنشا تالاپ ەتىلەتىن اقپاراتتار سانىن ازايتۋعا قاتىستى بىرقاتار جەڭىلدىكتەر قا­راستىرىلدى. سونداي-اق, بىلتىر ەاەو ەلدەرىنىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىز­­مەتىنە بايلانىستى ء«بىر تەرەزە» قاعيداتىن ىسكە اسىرۋدىڭ دايىندىق كەزەڭى اياقتالدى.  وداقتىڭ ساۋدا سالاسىنداعى سترا­تەگيالىق ارىپتەسى قىتاي حالىق رەس­پۋب­لي­كاسىمەن اقپارات الماسۋ باعىتىنداعى كەلى­سىم ازىرلەنۋدە. ءبىز قىتايلىق ارىپ­تەس­تەرىمىزبەن تاۋار جانە كولىك قۇ­رال­دا­رى تۋرالى اقپارات الماسۋعا كەلىستىك. مۇن­داي ماسەلەدە اقپارات الماسۋ ۇلت­تىق رەتتەۋىشتەر اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتادى ءارى سىرتقى ەكونوميكا سالاسىندا قىزمەت ەتەتىندەردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى.  بۇدان بولەك, ۆەتناممەن ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىم اياسىندا كەدەندىك اقپارات الماسۋ بويىنشا كەلىسسوزدەر باستالدى.  بىلتىر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا مەن دۇنيەجۇزىلىك كەدەن ۇيى­مى اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مە­موراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل بىزگە كە­دەن سالاسىنداعى حالىقارالىق وزىق تاجىريبەلەردى زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.  بۇل بارلىق قادامدار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قالىپتاسۋ كە­زەڭى­نەن وتكەنىن, سونداي-اق, الەمدىك ەكو­نوميكالىق قوعامداستىق الدىندا كۇشتى, سەنىمدى, ۇزاق مەرزىمدى ويىنشى رەتىندە مويىندالعانىن بىلدىرەدى.  ارينە, بىرلەستىكتىڭ 2016 جىلعى باس­تى جەتىستىگى رەتىندە كەدەن كودەكسىن ازىر­لەۋ جۇمىستارىنىڭ اياقتالعانىن اي­ت­ۋ­عا بولادى. كەدەن كودەكسى – ەاەو-نى قۇرۋ جونىندەگى شارتتان كەيىنگى ما­ڭىز­دى قۇجات. ول وداققا مۇشە ەلدەر­دىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى مەن بيز­نەس-قوعامداستىقتاردىڭ وكىلدەرى قا­تىس­تىرىلا وتىرىپ, ىجداھاتتىلىقپەن داي­ىندالعان اۋقىمدى قۇجات بولىپ تا­بىلادى. – مۇقاي اسان ۇلى, اتالعان كەدەن كودەك­سىنىڭ نەگىزگى جاڭالىقتارىنا توق­تالا كەتسەڭىز. – ەاەو-نىڭ بۇل جاڭا كەدەن كودەكسى تولىقتاي ەلەكتروندى تەحنولوگياعا سايكەستەندىرىلگەن. قاعازباستىلىق ماسە­لە­سى بولمايدى. تاۋارلاردى دەكل­ا­را­تسيا­لاۋ­­دا ازاماتتار ءتيىستى ورىنعا كەلىپ اۋرە-سار­ساڭعا تۇسپەيدى.  ءبىز جاڭا كەدەن كودەكسىن سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەت جۇيەسىندەگى ء«بىر تەرەزە» قاعيداتتارىنا نەگىزدەدىك. بۇل ەاەو اۋماعىندا بيزنەس ىستەرىن تسيفرلىق ادىسپەن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىنداعى ما­ڭىزدى جوبا بولىپ سانالادى. تاۋارلار دەك­لاراتسياسىن تىركەۋ, تاۋاردى وتكىزۋ تۋرالى شەشىمدەر اۆتوماتتى رەجىمدە, ينسپەكتوردىڭ قاتىسۋىنسىز جۇزەگە اسىرىلادى. قوسىمشا تەكسەرۋ جۇمىستارى دا ادامداردىڭ قاتىسۋىنسىز, ياعني كوم­پيۋتەر ارقىلى جۇرگىزىلەدى. بۇل ءوز كەزە­گىندە ۋاقىتتى ۇنەمدەۋگە, ادامدار تارا­پىنان جىبەرىلىپ جاتاتىن كەيبىر قاتە­لىكتەردى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.  تسيفرلىق تەحنولوگياعا نەگىزدەلە تۇزىلگەن جاڭا كودەكستىڭ ارقاسىندا تاۋ­ار­لاردى وتكىزۋ ۋاقىتى التى ەسەگە قىسقارادى. بۇل – جاي عانا ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس. جاڭا كودەكس تالابى بويىنشا تاۋار دەكلاراتسيالىق تىركەۋدەن وتكەن ساتتەن باستاپ 4 ساعاتتىڭ ىشىندە ءوز باعىتىمەن جىبەرىلۋى ءتيىس. سو­نىمەن قاتار, بۇل جاڭا كەدەن كودەك­سىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى رەتىندە ۋا­كى­لەتتى ەكون­و­مي­كالىق وپەراتور (ۋەو) مار­تە­بەسىنىڭ ناقتىلانا تۇس­كەنىن ايتۋعا بو­لادى. بۇل بيزنەس ءۇشىن جا­ڭا مۇم­كىن­دىكتەرگە جول اشادى. تا­سى­مال­دا­نا­تىن تاۋارلاردى با­قى­لاۋ­دىڭ جوعارى س­تاندارتتارىن ۇس­تانۋ ىسىن­دە وپەراتور ايتارلىقتاي ارتىق­شى­لىق­تارعا يە بولادى. ۋاكىلەتتى ەكو­نو­مي­كالىق وپەراتور ينستيتۋتى مەملەكەتپەن سەنىمدى ارىپتەس بولا الادى.  – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كو­ميس­سيا ءوز قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ با­رى­سىندا قانداي ۇستانىمدارعا كو­بى­رەك نازار اۋدارادى؟ – كوميسسيا ءوز جۇمىسىن اشىق جۇر­گىزەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە كوميسسياعا دەگەن سەنىمدىلىكتى كۇشەيتەدى. نەگىزىندە, وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بيز­نەس­­مەندەرى ينتەگراتسيالىق پروتسەس­تەرگە تولىق قاتىسا الادى. ناقتىلاي ايت­قاندا, بيزنەس-قوعامداستىقتاردىڭ ۋا­كىلەتتى وكىلدەرى كوميسسيا تاراپىنان جا­ريا­لاناتىن بارلىق نورماتيۆتىك-قۇ­قىقتىق اكتىلەردى ازىرلەيتىن جۇمىس جا­نە ساراپتامالىق توپتاردىڭ تولىق مۇ­شەلەرى بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, ەۋرازيالىق ەكو­نو­مي­كالىق كوميسسيا مينيسترلەرىنىڭ جە­تەك­شىلىگىمەن كونسۋلتاتيۆتىك كومي­تەت­تەر جۇمىس ىستەيدى. ءبىز بۇل كومي­تەتتەردى بيزنەس ىسىندە كەزدەسكەن قيىندىقتاردى ءادىل ءارى اشىق تالقىلاپ, ولاردىڭ زاڭدىق تۇر­عىدا شەشىمىن تابۋىنا جول اشۋ ماق­ساتىندا قۇردىق. كەدەندىك بلوكتا كەدەندىك رەتتەۋ جانە ەاەو-نىڭ كە­دەندىك شەكاراسىنداعى باقىلاۋ ور­گان­دارىنىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعى جو­نىن­دە­گى ەكى كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەت جۇمىس ىس­تەيدى. قورىتا ايتقاندا, كوميسسيا ۇسىنعان شە­شىمدەردىڭ جوبالارىنا قاتىستى قانداي دا ءبىر ەسكەرتپەلەر مەن ۇسىنىستار ايتىلىپ جاتسا, ول جوبا قايتا قاراۋعا جىبەرىلەدى. بۇل ورايدا بىردە-ءبىر شەشىم بيزنەس-قوعامداستىقتىڭ كەلىسىمىنسىز قابىلدانبايدى.  – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن  جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان»