وسى وڭىرگە تاۋەلسىز ەلدىڭ ەلورداسىنىڭ قونىس تەبۋىنىڭ ءوزى سارىارقانىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن تىپتەن ارتتىرا تۇسكەندەي. ءتىپتى باسقانى بىلاي قويعاندا, قىسى-جازى سىزىلتىپ ءان سالىپ تۇراتىن وكپەك جەلى شە؟! ونىڭ دا قاسيەتىن ەندى ءبىلىپ كەلە جاتىرمىز. سارىارقانىڭ سامالى – كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنىڭ جارىم-جارتىسىن الىپ جاتقان وسىناۋ الىپ وڭىردەگى قالالاردىڭ باستى ەكولوگيالىق تازالىقشىسى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بولاشاقتا ۇلكەن قۋات كوزىنە اينالا الاتىن دا ءتۇرى بار.
ءيا, وسىدان بەس عاسىرداي ۋاقىت بۇرىن اسان قايعى بابامىز جەلماياعا ءمىنىپ الىپ, قازاق جەرىن كەزىپ ءجۇرىپ, ەرەيمەنتاۋعا كەلگەندە «ەرەيمەننىڭ قۇتى جەرىندە ەمەس, جەلىندە ەكەن» دەپ بەكەر ايتپاعان ەكەن. وسى ءسوزدىڭ تەرەڭ ماڭىزى مەن شىندىعىن ونىڭ ۇرپاقتارى اقىرى بۇگىنگى تەحنولوگيالاردىڭ دامىعان زامانىندا عانا انىق ۇعىنا باستادى.
وسىدان 5-6 جىل ۋاقىت بۇرىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسى قازاقستان ۇكىمەتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءبىزدىڭ جەرىمىزدەگى جەل قۋاتىن جانە ونىڭ تۇراقتى سوعۋ دەڭگەيىن انىقتاۋ بويىنشا ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى قولعا الدى. وسى ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءار وڭىرلەرىندەگى جەل كوبىرەك سوعاتىن جەرلەرگە قادالار قاعىلىپ, ولارعا جەل قۋاتىن ەسەپتەيتىن ارناۋلى قۇرالدار ورناتىلدى. بۇل قۇرالدار جىلدار بويى جەلدىڭ ەكپىنى مەن سوعۋ جيىلىگىن ۇزدىكسىز ەسەپتەپ تۇردى. ءسويتىپ, قازاقستاندا جەل ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ءۇشىن جەل قۋاتىنىڭ مۇمكىندىكتەرى العاش رەت ناقتى مالىمەتتەر دەڭگەيىندە انىقتالدى. بۇل مالىمەتتەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءبىرىنشى رەت «قازاقستاننىڭ جەل اتلاسىن» جاساپ شىعۋعا مۇمكىندىك بەردى.
بۇل اتلاستىڭ الداعى ۋاقىتتا قازاقستان ءۇشىن بەرەتىن پايداسى كوپ بولماق. ويتكەنى, ءبىز ەندى ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ ءۇشىن قاي جەرلەرگە جەل قالاقشالارىن ورناتۋعا بولاتىندىعىن جانە ول قالاقشالار بىزگە جىل ىشىندە قانشالىقتى قۋات ءوندىرىپ بەرە الاتىندىعىن بۇرىنعىعا قاراعاندا جاقسىراق بىلەمىز.
ماسەلەن, ءبىزدىڭ ماماندارىمىز بۇرىن جەل قوندىرعىلارىن ورناتۋ نەگىزىنەن وڭتۇستىك وڭىرلەردە مولىراق قۋات بەرەدى دەگەن پىكىرلەر ءبىلدىرىپ, وعان دالەل رەتىندە جوڭعار قاقپاسىنان, شۋ القابى, شەلەك اڭعارىنان سوعاتىن قۋاتتى جەلدەردى كەلتىرەتىن. ال جەل قۋاتىن ەسەپتەگىش قۇرالداردىڭ انىقتاۋى بويىنشا ەلىمىزدىڭ ورتالىعى مەن سولتۇستىك وڭىرلەرىندە جەلدىڭ ورتاشا جىلدىق قۋاتتىلىعى باسقالاردان باسىمىراق ءتۇسىپ وتىرعان كورىنەدى.
«ەگەر قازاقستاننىڭ جەل اتلاسىنداعى مالىمەتتەرگە جۇگىنەتىن بولساق, وسى ۋاقىتقا دەيىن ادامداردىڭ دۇرىس اڭعارعانىنداي, جوڭعار قاقپاسى مەن شۋ القابىندا قۋاتتى جەلدەر ءجيى بولىپ تۇرادى. بىراق جەلدىڭ كەڭ اۋقىمدىلىعى مەن تۇراقتىلىعى استانادا, قوستانايدا, قىزىلجاردا, قاراعاندىدا, پاۆلوداردا كوبىرەك ساقتالادى. ماسەلەن, وسى اتالعان جەرلەردە جەلدىڭ ورتاشا جىلدىق قۋاتتىلىعى 7 مەتر/سەكۋندتان اينالسا, كوكشەتاۋ جاقتا ءتىپتى 8 مەتر/سەكۋندتان دا اسادى. بۇل اتالعان وڭىرلەردە جەل ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ جاقسى مۇمكىندىگى بار دەگەن ءسوز», دەيدى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ وكىلى گەننادي دوروشين.
ەسەپ بويىنشا جەلدىڭ تارالۋ كولەمى جوڭعار قاقپاسىندا 800 شارشى شاقىرىمدى, شەلەك اڭعارىندا 2000 شارشى شاقىرىمدى قۇراعاندا, ەرەيمەنتاۋدا بۇل كورسەتكىش 62500 شارشى شاقىرىمدى قۇراعان. ونىڭ ۇستىنە جەلدىڭ بەلگىلەنگەن ەنەرگەتيكالىق قۋات بەرۋ مۇمكىندىگى جوڭعار قاقپاسىندا 8000 مۆت, شەلەكتە 20000 مۆت بولسا, ەرەيمەنتاۋدا 625000 مۆت بولعان. وسىدان كەيىن اسان قايعى بابامىزدى اۋليە دەمەي نە دەيمىز.
جالپى, زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە قازاقستان جەرىنىڭ جەلدەن ەنەرگيا ءوندىرۋ الەۋەتى الەمنىڭ ءار شالعايىندا ورنالاسقان كوپتەگەن ەلدەرمەن سالىستىرعاندا وتە جوعارى ەكەندىگى انىقتالىپ وتىر. ول جىلىنا 920 ميلليارد كيلوۆاتت-ساعات دەپ باعالانۋدا. بۇل بۇكىل ەلدىڭ ءبىر جىلدا تۇتىناتىن ەنەرگيا مولشەرىنەن 10 ەسە كوپ.
سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىك, ەنەرگيا تيىمدىلىگىن باعالاۋ سالاسىندا ينجينيرينگتىك جانە كونسالتينگتىك قىزمەت كورسەتەتىن Energy Partner كومپانياسىنىڭ ماماندارى قازاقستانداعى كۇن ەنەرگەتيكاسى جىلىنا 2,5 ميلليارد كيلوۆاتت-ساعات, ال گيدروەنەرگەتيكا سالاسى جىلىنا 30 ميلليارد كيلوۆاتت-ساعات ەنەرگيا وندىرە الادى دەپ ەسەپتەپ شىعارعان. دەمەك, تابيعي قۋات كوزدەرى اراسىندا دا جەلدىڭ ەنەرگيا ءوندىرۋ مۇمكىندىگى وتە جوعارى بولىپ وتىر.
سۇڭعات الىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»