تاعزىم مەن تاعىلىم كۇنى

ونىڭ ۇستىنە, بيىل وتىز جەتىنىڭ قاندى قىرعىنىنا 80 جىل تولىپ وتىر. بۇل – قازاق حالقىنىڭ ءبىر عاسىردىڭ ىشىندە عانا باسىنان وتكەرگەن الاپات زوبالاڭدارى مەن قاسىرەتتى كۇندەرىنىڭ جيىنتىعى. ءبىز بۇل كۇنى ەلىنە ولشەۋسىز قىزمەت ەتكەن, بىراق توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قۋعىن-سۇرگىنىنە ۇشىراپ, جازىقسىز اتىلعان, ايداۋعا تۇسكەن اسىل ازاماتتارىمىزدى, اشتىقتان قىرىلعان ميلليونداعان بوزداقتارىمىزدى ازا تۇتىپ ەسكە الامىز, وسىنداي زۇلماتتىڭ ەندى قايتىپ بولماۋىن تىلەيمىز.  ويتكەنى, بۇل ءىس جۇزىندە ۇلتىمىزعا كەلگەن ۇلى جۇت بولاتىن. 

قازاق حالقى «جۇت جەتى اعايىندى» دەپ بەكەر ايتپاعان. وتكەن عاسىردا «جەتى باستى جالماۋىز» ىسپەتتى ارانىن اشا كەلگەن ناۋبەتتەر حالقىمىزدى ءبىرجولا جويىپ جىبەرۋگە شاق قالدى دەسەك, اقيقاتتان الىستامايمىز.

الاپات اپات 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەن باستالدى. بوداندىق ەزگىگە قارسى باس كوتەرگەن حالىق اياۋسىز باسىپ جانشىلدى. سونىڭ سالدارىنان بەيبىت اۋىلدار, بەيكۇنا جاندار قىرعىنعا ۇشىراپ, قازاق ۇدەرە كوشىپ, شەكارا اسۋعا ءماجبۇر بولدى.

ەكىنشى اپات وسى زوبالاڭعا ىلەسە كەلگەن قوس توڭكەرىس ەدى. ۇلت زيالىلارى پاتشا تاقتان تايعان 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىن «قازاق ەندى ءوز الدىنا دەربەس ەل بولادى» دەگەن ۇمىتپەن, قۋانىشپەن قارسى العان بولاتىن. الايدا, كوپ ۇزاماي بولشەۆيكتەردى بيلىككە اكەلگەن قازان توڭكەرىسى ەلىمىز ءۇشىن سالدارى تالاي جىلدارعا سوزىلعان اسا اۋىر زوبالاڭنىڭ باسى بولدى. بەيبىت حالىق اق پەن قىزىلدىڭ اراسىنداعى اتىس-شابىستىڭ قۇربانىنا اينالدى.

ەسەڭگىرەگەن ەلدى ءبىر-بىرىنەن ايىرىپ, باۋىرلاس حالىقتاردىڭ اراسىن الشاقتاتىپ جىبەرگەن مەجەلەۋ ساياساتى دا اپاتتىڭ ءبىر پاراسى ەدى.

الاپات اشتىق جىلدارى قايمانا قازاق تاعى دا قىناداي قىرىلدى. بۇل – «جۇتتىڭ ءتورتىنشى اعايىنى» ەدى. ادامدى ادام جەگەن الماعايىپ زامان بولدى. وسىلايشا, تۇتاستاي ءبىر ۇرپاقتىڭ ءوسىمى ءۇزىلىپ قالدى. جيىر­ماسىنشى, وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى اشتىقتا قازاق حالقى جارتىسىنان ايىرىلدى. 

بەسىنشىدەن, جاپپاي بەلەڭ العان اشتىقتى تەرەڭدەتە تۇسكەن تاركىلەۋ ناۋقانى دا حالقىمىزعا اۋىر ءتيدى. 1928-1929 جىلدارى اسقان قاتىگەزدىكپەن جۇزەگە اسىرىلعان بۇل دۇربەلەڭ «اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن قىزىل كەڭىردەك ۇرانعا ۇلاستى.

قازاقتىڭ قولىندا تىگەرگە تۇياق قالدىرماۋدى كوزدەگەن ز ۇلىمدىق ۇجىمداستىرۋ ناۋقانىنا ۇلاستى. ەلدىڭ ءداستۇرلى شارۋاشىلىعىنا جا­سالعان بۇل قاستاندىق قولىندا مالى بار اۋقاتتى بايلاردىڭ شەكارا اسۋىنا سەبەپشى بولدى. كوپشىلىگى شەكارادان وتەردە قىزىل اسكەردىڭ قولىنان مەرت بولىپ, سۇيەگى ساي-سالادا شاشىلىپ قالدى.

جۇتتىڭ جەتىنشى اعايىنى – 1937-38 جىلدارداعى ساياسي-قۋعىن سۇرگىن. بۇل – ەل باسىنا تۇسكەن ەڭ سۇمدىق زۇلماتتىڭ ءبىرى ەدى. ويتكەنى, بۇل ناۋبەت حالقىمىزدىڭ اقىل-ويىن, ەلگە پانا, جۇرتقا باسشى بولعان الاش ارىستارىن – ۇلت زيالىلارىن قىناداي قىردى.

قاندى قىرعىن قازاقتى قايماعىنان ايىردى. جۇرتتىڭ جادىن, ەلدىڭ تا­ري­حي ساناسىن قالىپتاستىرۋعا قاپى­سىز قىزمەت ەتىپ جۇرگەن الاش قايرات­كەرلەرى قۋعىنعا ۇشىراپ, ۇلتتىڭ يممۋنيتەتى السىرەدى.

رەپرەسسيا قازاق جۋرنا­ليس­تيكاسىنىڭ ورتاسىن دا ويسىراتىپ تاس­تادى. ءار جىلدارى «ۇشقىن», «ەڭبەك تۋى», «ەڭبەكشى قازاق» گازەتتەرىنە باسشىلىق جاساعان تۇرار رىسقۇلوۆ, ساكەن سەيفۋللين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, بەيىمبەت مايلين سىندى  اقتاڭگەر قالامگەرلەر «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن قۋعىنعا ۇشىراپ, ءبارى دە 1938 جىلى تەگىس اتىلىپ كەتتى.

ەل باسىنا «جەتى اعايىندى جۇت بولىپ تيگەن» وسىناۋ قاسىرەتتەر ەندى ەشقاشان قايتالانباۋى ءتيىس. بۇل اۋىرتپالىقتى حالقىمىز ەلىمىزگە قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان وزگە ەتنوس وكىلدەرىمەن بىرگە كوتەردى. كيەلى قازاق جەرىنەن پانا تاپقان ءدىنى بولەك, ءتىلى باسقا جۇرتتاردى باسقا تۇسكەن قايعى-قاسىرەت اعايىن ەتتى. ولاردىڭ ۇرپاعى بۇگىنگى قازاقستاندا ءوسىپ-ءوندى, وركەن جايدى. سوندىقتان, ەلباسىمىز اتاپ وتكەندەي, تاقسىرەتتى تاريحىمىزدىڭ تاعزىم مەن تاعىلىم كۇنىندە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ۇمىتپاۋ – ءبىزدىڭ بورىشىمىز بولۋى ءتيىس.

دارحان قىدىءرالى, «ەگەمەن قازاقستان»