– تاكاحاشي سان, 2007 جىلدىڭ كوكتەمىندە الماتىداعى «قازاقكونتسەرت» زالىندا كونتسەرت بەرگەنىڭىز, سونداعى ءسىز ورىنداعان «قايران زامان», «يگاي-اۋ» ءتارىزدى اندەر بەن كۇيلەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن جادىمىزدا. سودان بەرى ارادا تۋرا ون جىل ءوتىپتى. رەپەرتۋارىڭىزعا تاعى قانداي جاڭا اندەر قوسىلدى؟ – 2005-2007 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى نۇرجان جانپەيىسوۆتەن توقسانعا جۋىق ءداستۇرلى ءان ۇيرەندىم. سونىڭ جيىرمادايىن كاسىبي دەڭگەيدە ورىندايمىن. ءوزىڭىز ونىڭ دانەش راقىشەۆتىڭ سوڭعى شاكىرتى ەكەنىن بىلەسىز. مىنە, سول ۇستازىمنىڭ ۇيرەتۋىمەن حالىق اندەرى «گۇلداريعا» مەن ء«شيلى وزەننەن» بولەك, دانەش راقىشەۆ, اسەت نايمانباي ۇلى سياقتى قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرىن جاتتاپ الدىم. بۇل تۋىندىلاردىڭ ىشىندە اسەتتىڭ «كىشى ارداق» ءانىن ەرەكشە ۇناتقاندىقتان شابىتتانا ورىندايمىن. ءاننىڭ اۋەنى قازاقتىڭ تابيعاتىمەن ەگىز-اۋ دەپ ويلايمىن. دانەش راقىشەۆ رەپەرتۋارىنداعى «بەلجايلاۋ سازى» دا مەنىڭ سۇيىكتى اندەرىمنىڭ ءبىرى. كۇننىڭ شۋاعىنداي مەيىرلى, جانىڭا جاقىن نەتكەن عاجاپ اۋەن! نۇرجان جانپەيىسوۆ پەن دانەش راقىشەۆتىڭ رەپەرتۋارىنداعى اندەردەن بولەك, قايرات بايبوسىنوۆ, جانىبەك كارمەنوۆ ءتارىزدى بەلگىلى تۇلعالاردىڭ تۋىندىلارىن تىڭداعاندى ۇناتامىن. قازىر شىعارماشىلىعىمدى جەتىلدىرۋ جولىندا قازاقتىڭ ۇلتتىق كونە اسپابى قوبىزبەن ءان ايتۋدى باستادىم. قوبىز تارتۋدى دا ءوز بەتىممەن ۇيرەندىم. قوبىزدىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن «اعاجاي التاي», «جورعاتاي» اندەرىن ورىندايمىن. كۇيگە كەلسەك, ءارتۇرلى ونەرپازداردان جيىرماعا جۋىعىن ۇيرەنگەن ەدىم. كۇي تارتۋدان گورى كوبىنە انگە كوبىرەك جاقىن بولعاندىعىمنان ازىرگە ون كۇيدى عانا جوعارى دەڭگەيدە شەرتە الامىن. قازاقتىڭ كۇيلەرىنەن ماعان اسىرەسە, سۇگىردىڭ شىعارمالارى قاتتى ۇنايدى, «اققۋ», «توعىز تاراۋ», «بەس جورعا» سياقتى كۇيلەردى شەرتىپ راحاتتانامىن. كۇيلەردى كوبىنە ءوزىم جەكە قالعان ساتتەردە ورىندايمىن. سونداي-اق, سىبىزعىدا ويناۋدى ۇيرەندىم. – جاپونياعا قازاقتىڭ ءان-كۇيىن تانىستىرىپ, تاراتۋداعى ەڭبەگىڭىز كول-كوسىر, ارينە. بۇل تۋرالى جاپون جۋرناليستەرىنىڭ تالاي رەت تامسانىپ جازعاندارى بار. سوندا وسىنشاما تانىمالدىلىققا قالاي قول جەتكىزدىڭىز؟ – جاپونيانىڭ ءار وڭىرىندە جىلىنا 4-5 كونتسەرت ۇيىمداستىرامىز. قازاقتىڭ ءداستۇرلى اندەرىن ناسيحاتتاۋ مەنىڭ كۇنكورىس كاسىبىم ەمەس. نەگىزگى ماماندىعىم اعىلشىن ءتىلىنىڭ مۇعالىمى بولعاندىقتان, مەكتەپتە جوعارى سىنىپتارعا وسى پاننەن ساباق بەرەمىن. مۇعالىمنىڭ جۇمىسى قاشاندا قاربالاس قوي. قانداي مەملەكەتتە بولسىن ءدال وسى ماماندىق يەلەرىنىڭ نەگىزگى كاسىبىنەن باسقا جۇمىستارمەن اينالىسۋعا ۋاقىتى دا, مۇمكىندىگى دە بولا بەرمەيدى. بىراق سوعان قاراماستان قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ونەرىن جانىم سۇيگەندىكتەن وسىنشاما مول قازىنانى وتانداستارىمنىڭ دا تانىپ-بىلگەنىن قالايمىن, كونتسەرت قويۋعا قاشاندا ۋاقىت تابامىن. بىلتىر ءبىز بىرنەشە اۋقىمدى شارا وتكىزدىك. مىسالى, وساكادا جاپونيانىڭ ۇلتتىق ەتنولوگيالىق مۋزەيى بار. وسى مۋزەيدە قازاق جانە ورتالىق ازيانىڭ باسقا دا حالىقتارىنىڭ مادەنيەتىن تانىستىراتىن ەكسپوناتتار جاڭارتىلدى. ءسويتىپ, ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ماعان قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرىن تانىستىرىڭىز دەپ ۇسىنىس جاسالدى. كونتسەرت قانا ەمەس, مۋزەيگە قويىلعان دومبىرا مەن قوبىزدىڭ دىبىستارىن كورەرمەنگە جاقىننان شەرتىپ كورسەتۋ شاراسى ءوتتى. مۋزەيدىڭ كەڭ فويەسىنە 200-دەن استام ادام جينالدى. بارلىعى قازاق ونەرىنە, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مادەنيەتىنە زور قىزىعۋشىلىعى بار ادامدار. بىلتىر قاراشا ايىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاپونياعا رەسمي ساپارمەن كەلگەندە ەل پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ شاقىرۋىمەن كەشكى اسقا قاتىستىم. ارينە, وسىنداي جوعارى دەڭگەيدەگى شاراعا قاتىسۋىم ونەرىمنىڭ ەل ىشىندە وتە جوعارى باعالانۋى دەپ بىلەمىن. – جالپى, كونتسەرتتەرىڭىزدە قازاق مۋزىكاسىن جەرگىلىكتى حالىق قالاي قابىلدايدى؟ – «الىستاعى ەلدىڭ بۇرىن-سوڭدى قۇلاعىمىز شالماعان سيرەك اندەرىن تىڭداپ سۇيسىندىك» دەپ جاتادى كوبىسى. تالاي جاپون قازاقستاندى گەوگرافيالىق جاعىنان ءارى الىس, ءارى جۇمباق ەل دەپ بىلەدى. ال كونتسەرتكە كەلگەندەردىڭ ءار ءاندى بەرىلىپ تىڭداعانىنا كۋا بولدىم. قازاقتىڭ ءداستۇرلى اسپابىندا مۋزىكالىق تۋىندى ورىنداي الاتىن جاپوندار بار, بىراق وتە از. قايتا وعان قاراعاندا موڭعوليانىڭ ءان-كۇيىن شەبەر مەڭگەرگەن قانداستارىم كوپ-اۋ دەگەن وي كەلەدى. مىسالى, موڭعولدىڭ اتتىڭ باسى بەينەلەنگەن ۇلتتىق اسپابى مورينحۋر مۇندا كەڭىنەن تانىمال. جاپونيانىڭ باستاۋىش مەكتەپتەرىندە وقىتىلاتىن انا ءتىلى ءپانى وقۋلىعىنا ءتىپتى وسى مورينحۋرمەن بايلانىستى موڭعول ەرتەگىسى دە ەنگەن. دومبىرا تۋرالى ادەمى ەرتەگى بولسا ماعان ايتىڭىزشى... – اڭىزدا دومبىرانىڭ قاسيەتى مەن قۇدىرەتىن بەدەرلەيتىن «اقساق قۇلان» كۇيى بار ەمەس پە؟ – ءيا, «اقساق قۇلان» كۇيىن بىلەمىن. رەپەرتۋارىمنىڭ بويتۇمارىنا اينالعان شىعارما. ءار كونتسەرت قويعان سايىن مەن «اقساق قۇلان» تۋرالى اڭىزدى بايانداپ بەرەمىن, ال ايەلىم كۇيىن شەرتەدى. «اقساق قۇلاندى» جاپوندار وتە جاقسى كورەدى. قازىر دومبىراعا قاتىستى اڭىز-ەرتەگىلەردىڭ مۋزىكامەن بايلانىسىن زەرتتەپ ءجۇرمىن. زايىبىم دا ونەر ادامى. ەكەۋمىز جاپونيادا قازاق ونەرىن ناسيحاتتاۋ جولىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇرمىز. كەلىنشەگىم دومبىرا تارتقىسى كەلگەن جاپوندارعا مۋزىكالىق اسپاپتا ويناۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتەدى. – ءسىزدىڭ ورتالىق ازياداعى باسقا دا ۇلتتاردىڭ, التاي حالىقتارىنىڭ بايىرعى مۋزىكالىق تۋىندىلارىن جوعارى دەڭگەيدە ورىندايتىنىڭىزدى بىلەمىز. – راس, 2005-2007 جىلدارى قىرعىز, قاراقالپاق اۋەندەرىن ۇيرەنگەنىم بار. بىراق ۇدايى جاتتىقپاعان سوڭ كوبىسىن ۇمىتىپ قالىپپىن. قىرعىز بەن قاراقالپاقتىڭ ۇلتتىق مۋزىكاسىندا حالىقتاردىڭ جاعراپيالىق جانە مادەني جاعىنان جاقىندىعى بولعان سوڭ قازاققا ۇقساس تۇستارى كوپ. 2005 جىلى قاراقالپاقستانداعى نۇكىس قالاسىنا بارىپ, مۋزىكا زەرتتەۋشىلەرىمەن, اسپاپ جاساۋشى شەبەرلەرمەن كەزدەستىم. سوندا ءبىر قاراقالپاقتىڭ كۇيشىسى دۋتارمەن قۇرمانعازىنىڭ «بالبىراۋىن» كۇيىن ورىنداعان ەدى. قازاقستاندا ەستىگەن «بالبىراۋىننان» باسقاشالاۋ, ارانجيروۆكاسى بولەك ساز ەكەن. وسىلايشا, قازاققا تۋىس ۇلتتار اراسىنان قازاق كۇيىنىڭ جاڭا قىرىن اشقانداي بولدىم. قىرعىز اندەرىنىڭ ىشىندە بىرەۋى ەرەكشە ەسىمدە قالدى. اتاي وگونباەۆتىڭ «وي, بۇلبۇل» ءانىن دانەش راقىشەۆ ورىنداعان. مەن دە ورىنداپ ءجۇرمىن. – بۇرىن بەرگەن ءبىر سۇحباتىڭىزدا: «قازاقتىڭ حالىق ءانىن ورىنداعاندا ارقام قوزادى», دەپ ەدىڭىز. قازاقتىڭ ءداستۇرلى اندەرىن جاپون ارالدارىندا شىرقاعاندا قانداي كۇي كەشەسىز؟ – ءيا, قازاق ءانىن ورىنداعاندا راحات سەزىمگە بولەنەمىن. اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ «قىسمەت» انىندە مىنانداي جولدار بار عوي: «كومەكەي كوك قابىسىن انمەن اشسام, توگىلىپ مەرۋەرت-مارجان ساۋىلداعان». وسى ءاندى ايتقاندا ءار ءسوزى كومەيىمنەن مەرۋەرت-مارجان بولىپ توگىلەردەي تۇيىلەدى. ءيا, قازاق انىندەگى سوزدەردىڭ دىبىستالۋى ەرەكشە ادەمى. قازاق تىلىندەگى ءا, ۇ, ءو, ءۇ, ى, ءى ءتارىزدى دىبىستار قازىرگى جاپون تىلىندە كەزدەسپەيدى. جاپون تىلىندە ا, ي, ۋ, ە, و دەگەن بەس داۋىستى دىبىس بار. مەنىڭ ويىمشا, 1300 جىل بۇرىن قازاق تىلىندەگى دىبىستالۋ ەرەكشەلىكتەرى جاپون تىلىنە دە ءتان بولعان سياقتى. مىسالى, جاپوننىڭ ەڭ كونە جىر جيناعى – «مانيوشيۋ». بۇل ءVىىى عاسىر شاماسىندا قۇراستىرىلعان جيناق. ءبىر عاجابى, مەن قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءانىن شىرقاعان كەزدە ەكى ەل اراسىنداعى بايىرعى جاقىندىقتى سەزىنەمىن. – جالپى, جاپون مەن قازاق اۋەنىندە ءوزارا ۇقساستىق بار ما؟ – جاپون مەن قازاق اندەرى ءبىر-بىرىنە مۇلدە ۇقسامايدى. جاپوننىڭ توۋحوكۋ ايماعىنىڭ اندەرى مەن موڭعولدىڭ «ۋرتىن دۋ» دەگەن ءانىنىڭ ورىندالۋ ءادىسى مەن مەلودياسى وتە ۇقساس. بىراق موڭعول اۋەندەرى مەن قازاق مۋزىكاسى بولەك, ەكەۋى ەكى باسقا دۇنيە عوي. سول سەكىلدى ەجەلدەن كوشپەندى وركەنيەتتىڭ يەسى قازاق پەن ەگىنشىلىكتى كاسىپ ەتكەن جاپون حالقىنىڭ مۋزىكالىق تالعامى دا بولەك. بىراق جاپوننىڭ كلاسسيكالىق مۋزىكاسى گاگاكۋ سازى ورتالىق ازيادان كەلدى دەگەن دەرەكتى كونە جازبالاردان كەزدەستىرىپ قالاسىز. شىن مانىندە, جاپوننىڭ «بيۆا», «شياميسەن», «كوكيۋ» سياقتى ۇلتتىق اسپاپتارىنىڭ كوبىسى ورتالىق ازيادان قىتاي ارقىلى كەلگەندىگى ءمالىم. ول زاماندا تەك دومبىرا مەن قوبىز عانا جاپون ارالدارىنا جەتپەگەن بولسا كەرەك. – بالكىم, شابىت قىسقان ساتتەردە ءان جازاتىن دا ونەرىڭىز بار شىعار, ءسىرا؟ – كوڭىل حوشىما قاراي قولىما دومبىرا الىپ, ىشتەي شەرتەتىنىم بار. بىراق وكىنىشكە قاراي, ول دۇنيەلەر سول شەرتىلگەن جەردە قالىپ قويىپ جاتىر. مۇمكىن بۇلار كەمەلىنە كەلىپ, تولىسپاعان سوڭ سولاي شىعار. بىراق ەلدىڭ ەسىندە ماڭگى قالاتىنداي عاجاپ ءبىر ءان, نە كۇي جازسام دەپ ارماندايمىن. ارمان الدامايدى عوي... – قازاقتىڭ اندەرى مەن كۇيلەرىن اسقاقتاتۋدا قاناتىڭىز تالماسىن, تاكاحاشي سان!
اڭگىمەلەسكەن شارافات جىلقىباەۆا