اتىڭنان اينالايىن, قارقارالى

باستاۋ تاڭعاجايىپ تاريحى بار قاسي­ەتتى دە قاستەرلى قارقارالى تو­پى­راعىنا تابان تىرەپ, قالام تار­ت­پا­عان اقىن-سازگەر كەمدە-كەم. بىراق, ماديدەن اسىرىپ ايتار قايسىمىز بار, «اتىڭنان اينالايىن, قارقارالى!» دەپتى ەكى سىباعالى ەسىل ەر. بەلگىلى كومپوزيتور ءىليا جاقانوۆ قارقارالىمەن يىقتاسىپ جات­قان بالقانتاۋعا باقانداي بەس ءان ارناعاندا جۇرت سازگەردى ور­تاعا الىپ وتىرىپ, ۇستىنەن ءوتىپ-كەتىپ جۇرگەن قارقارالىعا ءبىر ءان ارناماعاندىعىنىڭ ءمانىن سۇ­راپ­تى. وندايدا مادەنيەتتى دە پا­را­­ساتتى ءىليا اعامىز ماديدەن اسى­رىپ قارقارالىعا ءان شىعارا ال­مايتىندىعىن ادەمى ازىلمەن جەت­كىزەدى ەكەن. ارينە, ماڭدايداعى تاع­دىردىڭ تاڭدايداعى ءان-جىر بو­لىپ توگىلىپ جاتقاندارى قان­شاما؟..  مىسالى, كۇدەرىقوجا كوشەن ۇلى «قارقارالى, قازىلىق, جا­تۋشى ەدىڭ جازىلىپ... ات ار­قاندار قازىعىم, بالالارعا ازى­عىم, كەتەيىن دەپ كەتپەدىم, جا­ۋ­دان بولدى جازىعىم» دەپ, ەلدەن جى­راق ەگىلىپ جىرلايتىنى بار. قاي­ران احاڭنىڭ دا «قوش, ساۋ بول, قار­قارالى, جۋىلماعان, ايداي بەر قالسا ادامىڭ قۋىلماعان. ادەپتى, سىپايى ەلدىڭ قالپىندا جوق, جاسىرىن دىبىس شىقتى  شۋ­ىلداعان» دەگەن  جولدارىن  لەر­مون­توۆتىڭ  «پروششاي,  نەمى­تايا  روسسيا» دەگەن  سوزىمەن بايلا­نىس­­تىرىپ, سول عاسىردىڭ وزىن­دە قا­زاق اعارتۋشىلارىنىڭ قان­داي بيى­ك­تەن ءۇن قاتقاندىعىن, ول كە­زەڭ­دەر­دەگى قارقارالى قا­لا­سى­نىڭ قان­شا­لىقتى ساياسي ماڭىزعا يە ورىن بول­عاندىعىن ەسىمىزگە ادەيى قايتا ورا­لتىپ وتىرمىز. بولماسا, داۋىلپاز قاسىمنىڭ «ۋا, داريعا, التىن بەسىك تۋعان جەر, قادىرىڭدى كەلسەم بىل­مەي, كەشە گور. جاتا الماس ەم تو­پىراعىڭدا تەبىرەنبەي, قاسىم بول­ماي, تاسىڭ بولسام مەن ەگەر» دە­گەن ولەڭىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى!..  شىنىندا, ەگىندىبۇلاق, قار­قارالى ەنشى بولىسپەگەن ەكى تو­پى­راق – تالاي تۇلعالار دۇنيەگە كەلگەن قاستەرلى ايماقتار. ارقانىڭ بەس قازىلىعىنىڭ ۇشەۋىنىڭ ورتا­سىندا ورنالاسقان كەڭ جازيرادان قاز داۋىستى قازىبەكتەن باس­تاپ, ارۋاقتى ماتاق, سەڭكىباي, قو­جان باتىرلار, تاتتىمبەت, ءمادي, نىع­مەت نۇرماقوۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, بەر­گىسى توقتار اۋباكىروۆكە دەيىن, ءبىز ايتقان قاسيەتتى ولكەدەن قانات قاق­قان تۇلعالارى جەتەرلىك. سون­شا­لىقتى دارىنداردىڭ تامىرىنا مايەك, تانىمىنا دايەك بەرگەن اتا جۇرتتى قانشا جىرلاساق تا كوپتىك ەتپەيدى.

ەدىرەيدى ەلەمەي ءجۇرمىز بيىل تىكەلەي تەگى بۇبۇل بابا, ابىز اتا شانشاردان كەلدىبەك بي تارايتىن, كەلدىبەكتەن بۇكىل ورتالىق ازيا, باتىسىمىز بەن شى­عى­­سىمىزعا بەلگىلى بولعان, تا­ري­حي شەجىرەدە ەسىمى ەرەكشە اتالاتىن قاسيەتتى بابا, ەكى سى­باعالى اي­گىلى بي – قاز داۋىستى قازىبەك ءبي­دىڭ تۋعانىنا 350 جىل تولىپ وتىر. بۇل – بۇكىل بايتاققا جار سالىپ, ءسۇيىنشى سۇراپ, سا- ۋىن ايتارلىق ۇلى توي. قازىبەك دەسە, سەگىز حانعا كەڭەسشى بولىپ, اتا جاۋ قالماقتاردان التى سان الاش­تىڭ ابىرويىن مارتەبەلى ەتىپ, قازاققا قىرۋار ەڭبەك ەتكەن ەر تۇلعا ەسكە ورالادى. تاعى دا ءما­دي ءباپي ۇلىنىڭ «ارعى اتام – اۋليە وتكەن ەر قازىبەك» دەگەن ولەڭىنەن اسىرىپ تاعى ايتا ال­ماسپىز. قالاي الساق تا, تۋعان جەر­دى تۇلعالارىمىزدان ءبولىپ قا­راي المايمىز. تولىق ءماندى تار­قاتىپ جازار بولساق, عالىم اق­سەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «كۇڭگىر-كۇڭ­گىر كۇمبەزدەرى» بىردەن ويعا ورا­لادى. وندا, كونەدەن كۇي ساۋ­عان اقاڭ قازىبەك ءبيدىڭ اتا قونىسى, ءماديدىڭ جاز جايلاۋى, قارا ۇڭگىرى حاقىندا بىرنەشە زەرتتەۋ ەڭبەگىن ۇسىنادى. ماسەلەن, ەدىرەي, ۇشقارا قازاقستان شەگىندە ۇڭگىرلەر گالەرەياسىن قۇرايتىن قاسيەتتى ورىنداردىڭ ءبىرى سانالادى. باۋىرىندا الپىس بۇلاق اسىر سالعان ەدىرەيگە جالعاس كەرەگەتاس, تولەتاس, قورجىنتۇبەك, ورسوقپاق, تۇيەوركەش, الشىنباي سوراڭى, تورەساي, تايماس, ەسەنباي اسۋلارى سىرىن ىشىنە بۇگىپ, سالتا­ناتىن جۇرت­قا جايىپ جاتقان تاڭعاجايىپ تا­بيعات كورىنىستەرى ەكەنى ارىدەن ءما­لىم. بۇلار جايىندا, اۋىل اق­ساقالى احماديا ىعىباس ۇلى كە­لىستى جازىپ ءجۇر. ەدىرەيدىڭ جۇ­رت بىلە بەرمەيتىن قيتابان – شىڭ­عىس­حان قويماسى, ءماديدىڭ قا­را­ۇڭگىرى, ۇلكەنبالا, كىشىبالا, ەكى شولاقبۇلاق ۇڭگىرلەرى دە ەجەلگى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەي ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ جاتىر.  قىرىق قۇدىق اتىرابى كەشەندەرىنىڭ وزىندە ەرەكشە ءمان بار. ونداي دالا, تاۋ كولدەرى جايلى قارقارالى كو­لە­مىندە جەكە اڭگىمەلەۋگە دە بولا­دى. شايتانكول, استاۋ كول­دەر­­دىڭ ار­عى تاريحى اتادان با­لاعا اي­­نى­ماي ايتىلىپ كەلەدى. تاۋ-تا­سىنىڭ قويىن-قولاتى تابيعي كەن-قازىناعا, سيرەك كەزدەسەتىن اڭ-قۇسقا تولى, دارىلىك وسىمدىكتەرى دەرتكە داۋا بولاتىن بۇل ايماققا ءبىز ەمەس, الكەي مارعۇلان, قانىش ساتباەۆتاردىڭ ءىزىن جالعاعان ار- حەولوگ-گەولوگ عالىمدار, شەجىرەشى توپ, ولكەتانۋشىلار كوپ بارسا يگى ءىس بولار ەدى-اۋ!.. سەبەبى, سارى­ارقا توڭىرەگىندە الكەي مارعۇلان كار­تاعا ءتۇسىرىپ كەتكەن ەجەلگى «مۇرت­تى» قورعانداردان بولەك, بۇگىنگى تاڭ­دا قارقارالىنىڭ ماقتانىشى, عا­لىم ارمان بەيسەنوۆ تاپقان ساق قونىستارى دا وسى ايماققا تيەسىلى. بۇل جايىندا قاسىم اۋىلىنان ساق كوسەمى تابىلىپ, «تالدى-2» زيراتىنىڭ قازبا جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا ارمان بەيسەنوۆ قىزىقتى دەرەكتەر ايتىپ كەتكەن بولاتىن. عالىم ۇزاق جىلدارعى تاباندى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە 2001 جىلى ەدىرەي تاۋىنىڭ بەتكەيىنەن 21 ساق قونىسىن تابادى. ونداي قو­نىستاردىڭ بالقانتاۋدا دا ءتورت-بەسەۋى بار ەكەنى انىقتالعان. جال­پى, بۇگىنگى كۇندە ەگىندىبۇلاق, قار­قا­رالى اۋماعىندا 40 شاقتى ساق قونىستارى بەلگىلى بولىپ وتىر.  ءبىر قىزىعى, تاعى دا بۇل اڭ­گى­مەلەردىڭ تۇما باستاۋىندا ءمادي با­بامىز «مەنمۇندالايدى». ار­مان بەيسەنوۆ «تالدى-2» زي­راتىن زەرتتەر ۋاقىتتا, ۇلى ساز­گەر­دىڭ «قونعانى اۋىلىمنىڭ تال­دى-اۋ دەيمىن, جاعالاي ەل جايلاۋعا باردى-اۋ دەيمىن» دەگەن ولەڭىندەگى «تالدى» ءسوزىن نە­گىزگە الىپتى. اقىن قاستەرلەگەن اي­ماقتا ەرەكشە قاسيەت بارىن زەرت­تەۋشى عالىم جازباي تانىپتى سوندا. ودان بىرنەشە جىل وت­كەن­نەن كەيىن, تاعى دا ءماديدىڭ پا­نالاعان قاراۇڭگىرىنىڭ ماڭايى تۇ­گەل ەجەلگى ساق قونىستارى بولىپ وتىر. سون­دىق­تان, كەز كەلگەن تاريحشى دا­لا­نىڭ اۋىزشا تاريحى, ۇلى تۇل­عا­­لاردىڭ ءان-جىرلارىن نەگىزگى با­عى­تىنا تەمىرقازىق قىلار بولسا, كوپ سىردىڭ كوكىرەگىمىزدە سايراي­تى­نى انىق. بۇل ءادىستى, ارينە, ار­مان بەيسەنوۆتەي عالىمدار ۇلكەن عىلىمي اينالىسقا قوسىپ كەلە جا­تىر. ونداي عالىمداردى ءبىز, ەل­باسى ايتقان, «تۋعان جەرگە, ونىڭ مادەنيەتى مەن  سالت-داستۇرلەرىنە ايرىقشا ىڭكارلىكپەن اتسالىسىپ, شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى كورىنىستەرىن تانىتىپ كەلە جاتقان» ازاماتتاردىڭ ساناتىنا قوسۋىمىز كەرەك.

ارقانىڭ التىن ءتاجى جالپى, ۇلت كوسەمى ءاليحان بو­كەيحاننان باستاپ, الاش­ور­دا­شىل الىپتاردىڭ بارلىعى قارقارالىنى رۋحاني استانا ەسەپتەپ, ايرىقشا ءمان بەرىپ زەرتتەگەن. وز­دەرىنىڭ ۇلى مۇراتتارىن وسىناۋ قا­سيەتتى ولكەدە دۇنيەگە كەلتىرىپ, ۇلت بولاشاعىنا ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى. سوندىقتان, قارقا­را­لىنىڭ تا­ريحىنا قاتىستى دە­رەك­­تەردى جي­ناس­تىرعان ۋاقىتتا الاش زيالىلارىن اينالىپ وتپەك ەمەسپىز. ءاليحان بوكەيحان جازىپ قالدىرعان دەرەكتەر بو- يىنشا, قارقارالى سىرتقى دۋا- نى اشىلعاندا, رەسەي اكىمدەرى ونىڭ ورتالىعى ەتىپ, قالا سالاتىن ورىن رەتىندە قىزىلكەنىش, كەنت القابىن بەلگىلەگەن دەسەدى. قىزىل كەنىش جايلى دا اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «كۇڭگىر-كۇڭگىر كۇم­بەز­دەرىندە», قازاقستان عىلىم اكا­دەمياسى ەكسپەديتسياسىنىڭ زەرت­تەۋلەرىندە ەگجەي-تەگجەيلى اي­تىلعاندىقتان ءبىز قىسقاشا عانا توق­تالامىز. الەكەڭنىڭ جازبالارىنان ۇققانىمىزداي,  ول جەر, ياعني كە­نت تاۋى, قىزىل كەنىش القابى جامانتاي تۇرسىن حاننىڭ اكەسى شىڭعىس تورەنىڭ كارى قىستاۋى بولىپتى. وعان دەيىن, ورتا ءجۇزدىڭ حانى بوكەيدىڭ سۇيەگىن سورەلەگەن, قازاقتىڭ, تۇپتەپ كەلسەك, كوشپەلى حالىقتاردىڭ ۇلى كوسەمدەرى مەكەن ەتكەن قىزىل كەنىش القابى – وركەنيەتتىڭ ورتالىعى دەۋىمىزگە دە تولىق نەگىز بار. ونى كەيبىر دەرەكتەردە XVII عاسىردا بۋددا ءدىنىنىڭ پۇتحاناسى رەتىندە سالىنعان ساراي دەلىنەدى. حالىق اتاۋىندا قىز اۋليە سارايى بولىپ ايتىلادى. قايتكەن كۇندە دە وندا رۋحاني مادەنيەتتىڭ نەگىزى جاتىر. سول سەبەپتى, ورىس وتارشىلدارىنا اعا سۇل­تان جامانتاي حان قارسىلىق ءبىل­دىرىپ, ول ۇسىنىستى وزگەرتۋگە بار بەدەلىن سالعان. ءسويتىپ, قار­قا­رالى قالاسىنىڭ ورنى ەتىپ, جي­رەنس­اقال شىڭىنىڭ ەتەگى, قا­را­عايلى قىراتتى بەلگىلەتكەن ەكەن. اتادان بالاعا ميراس بولىپ كە­لە جاتقان ءساندى ولكە, قاسيەتتى مە­كەن­دى ورىس مۇجىقتارىنىڭ قالاسى قى­لۋىنا قارسىلىق جاساعان اعا سۇل­تاننىڭ سونداعى ءىس-ارەكەتىن ءبىز جاقسى تۇسىنەمىز. ول ورىندار, ەر­تەڭگى ۇرپاققا دا قاز-قالپىندا ب ۇلىنبەي ءبۇتىن جەتۋى كەرەك-ءتىن. 

*** قارقارالىنىڭ «قارقارالى» اتا­لۋى ىقىلىمداعى تاريحى بو- ي­ىن­شا, قارابايدىڭ ھاس پەريزا­تى زارلىق بايان عاشىعى قوزى كور­پەشكە ايباس باتىردان سالەم جول­داپ, بەرىپ جىبەرگەن توپىسى مەن قارقاراسى وسى ولكەدە ءتۇسىپ قا­لىپتى-مىس.  قارقارالىنى ايتقاندا ايگىلى قوياندى جارمەڭكەسىن قوسا باياندايمىز. قوياندى جارمەڭكەسى ايتىلعان كەزەڭدە اتاقتى بەكمەتوۆتار اۋلەتى, ولاردىڭ اباي توقتاعان, اقبايدىڭ جاقىبى كۇيەۋلىك جولمەن كەلگەن «كوك ءۇيى» قاتار اڭگىمەلەنەدى. وسى جەردە ەسكەرە كەتەتىن جايتتاردىڭ بىرنەشەۋىن ايتىپ ءوتۋدى وزىمىزگە پارىز سانايمىز. ولار, ءبىز ايتقان قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ ورنىندا قالعان جالعىز قويمانىڭ ەسكى قابىرعاسىن, كەشەگى ءبىرجان سالدان باستاپ, مايرا, قاجىمۇقاندار ونەر كورسەتكەن, تالاي تەكتىلەردىڭ ءىزى قالعان كيەلى توپىراقتى مەملەكەت قورعاۋىنا الىپ, بىرنەشە بەلگى تاقتالار ورناتىلسا دەگەن تىلەك بار. سونداي-اق, قارقارالى تا­­ري­حىن تۇگەندەگەندە, الاشوردا ۇكى­­مەتىنىڭ سەركەلەرى احمەت باي­­تۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋ­لا­ت ۇلى, ءالىمحان ەرمەك ۇلى, ءالي­حان بوكەيحانداردىڭ ىزگى ويلا­رى قاعاز بەتىنە ءتۇسىپ, پاتشا ۇكى­مەتىنە قوياندىدان جونەلتىلگەنى قار­قارالىنىڭ قۇزىرحاتى ايتىلا­دى. قالا ورتالىعىنىڭ وزىندەگى ءاليحان بوكەيحان وقىعان وقۋ ورنى, ءالىمحان ەرمەك ۇلى نەگىزىن قالاعان پە­د­ۋچيليششە, احمەت بايتۇرسىن ۇلى  سا­باق بەرگەن اقتەرەكتەگى مەكتەپ, ورىستىڭ زيالى جازۋشى-عا­لىمدارى پوتانين, پريشۆين توق­­تاعان تاريحي عيماراتتار, بار­لى­عى اتا جۇرتتىڭ اڭىزعا اي­نالعان ءبىر-ءبىر اتاۋلارى ەكەنى داۋ­سىز. سونداعى ءالىمحان قۇرعان وقۋ عيماراتىنىڭ, ءاليحان ءبىلىم ال­عان مەكتەپتىڭ قازىرگى ورنىنا دا ءبىر-ءبىر بەلگى قاجەت ەكەن. قۇ­نانباي قاجىنىڭ سالعىزعان قۇ­داي ءۇيى, ءماديدى اتقان قورانىڭ ورنى, كەشەگى اباقتى, ايتا بەرسەك, توقتار اۋباكىروۆ ۇشقان ۇشاقتىڭ قا­زىرگى قالا ساۋلەتىن سالتاناتقا بو­لەپ تۇرعانىنىڭ ءوزى ءبىر تاۋاريح. قىدىرا شولعانىمىز بولماسا, بۇل تاريحي ورىندار ەرتەڭ ەسكەرتكىش, بولاشاقتا ءبىر-ءبىر بالبال تاس ەكەنى اقيقات.

ۇلكەن كول نەگە  «قاندى كول» اتالدى؟ مەملەكەت باسشىسى «بو­لا­شاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ات­تى ماقالاسىندا « ...باسقا اي­ماقتارعا كوشىپ كەتسە دە تۋ­عان جە­ر­­لەرىن ۇمىتپاي, وعان قا­م­قور­­لىق جاساعىسى كەلگەن كاسىپ­كەر­­لەردى, شەنەۋنىكتەردى, زيالى قاۋ­ىم وكىلدەرى مەن جاستاردى ۇي­ىم­داستىرىپ, قولداۋ كەرەك», دە­گەن بولاتىن. بىزگە ەلباسىنىڭ كاسىپكەرلەر مەن شەنەۋنىكتەر دەگەن ءسوزى – كەشەگى قارقارالىنىڭ ساۋدا مەن مادەنيەتىن, وقۋ-اعارتۋ, ءدىن تاراتۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتكەن الاش قايراتكەرلەرىن,  ساۋ­دادان پايدا تابا وتىرىپ, ءىرى كا­پيتال جيناقتاعان, قوماقتى قار­جىلارىن مەشىت, مەكتەپ, زاۋىت سا­لۋعا جۇمساعان قارقارالىلىق كو- پ­ەس­تەردى, قۇنانباي قاجى مەشىتىنىڭ ال­عاشقى يمامى بولعان حاسان-احۋن سىن­دى مولدا-يشانداردى ەسكە تۇسىرەدى. ماسەلەن, قارقارالىعا جاقىن ورنالاسقان جانە حالىقتىڭ ءجيى بارىپ دەمالاتىن ورىندارىنىڭ ءبىرى – ۇلكەن كول. ءبىر دەرەكتەردە ونى «شورتاندى كول» دەپ تە اتايدى. ال ەندى ونىڭ «قاندى كول» دەگەن اتاۋىن بىرەۋ بىلەدى, بىرەۋ بىلمەيدى. ول اتاۋ كەشەگى قاندى قاساپ – 1937 جىلعى قىرعىنمەن قاتىستى باياندالادى. «قاندى كول» جايلى ولكەتانۋشى ەرلان مۇستافيندە كوپ تاريحي قۇجات بار. ۇلكەن كولدە قازاق-ورىسى بار, 100-گە تارتا اتاقتى بايلار, قاسيەتتى قاريلار, الاشورداشىل ەسىل ەرلەر اتىلعان. كەڭەس وكىمەتىنىڭ جەن­دەتتەرى ءولى مۇردەلەرگە اۋىر تاس بايلاپ, كول تۇبىنە اياۋسىز تو­عىت­قان. وندا اتاقتى دياقاجى, قاپ­پاس اقىن, اعايىندى كوپەس ريا­زان­تسەۆ­­تەر, اتاقتى اق گەنەرال لاۆر كور­نيلوۆتىڭ تۋىسقاندارى, قو­تان­بۇ­لاق­تا بولىس بولعان سماي­ىلدىڭ جا­قىپبەگى سىندى ەلگە شاراپاتى تيگەن باي-شونجارلاردىڭ بارلىعى كول تۇبىندە ماڭگىلىككە كوشكەن... ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, قارقارا­لى­دان شىققان بۇگىنگى الەۋەتتى ازا­ماتتار «ۇلكەن كولدە» اتىلعان اتاق­تى باي-كوپەستەردىڭ, اعارتۋشى عالىم-قايراتكەرلەردىڭ ارۋاعىن كوتەرىپ, مەموريالدىق تاقتا ورناتۋدى قولعا السا دەگەن تىلەك. ول – سيمۆولدىق تۇرعىدان دا ۇرپاق ساباقتاستىعىن اڭعارتار ەدى. ءبىز جوعارىدا ارۋاقتى اتالاردىڭ ءبىر-ەكەۋىن عانا اتاپ كەتتىك. البەتتە, تولىق ءتىزىم ەرلان ءمۇستافيننىڭ مۇراعاتىندا ەكەندىگىن دە قاپەرلەپ وتىرمىز.  ءتىپتى, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ولكە­تا­نۋشى ەرلان ءمۇستافيننىڭ وسى كۇن­گە دەيىن قاسيەتتى قارقارالى جاي­لى جازعان 8 كىتابىنىڭ ءوزى ەل­باسى ايتقان «تۋعان جەرگە تىگى­ل- ­گەن تۋ» ەمەس پە. وسكەن ولكە­سى ءۇشىن بۇكىل سانالى عۇمىرىن, دەن­ساۋ­لىعى مەن قاجىر-قايراتىن جۇم­ساعان تاباندى عالىمعا اتىمتاي ازاماتتار ايرىقشا كوڭىل ءبو­لۋى كەرەك-اق.  وسى ساپارىمىزدا اڭعارعانداي, قارقارالىلىق ول­كە­تا­نۋشى جاس عالىمدار ءۇشىن, مىسا­لى, قۋ بولىسىنىڭ اتاقتى بايى بول­عان اقايدىڭ قاسەنى اتىنداعى سىي­لىق تاعايىندالسا, ەرتەڭ-اق باي تاريحتىڭ باسقا بەتتەرى ارحي­ۆتەردەن كوتەرىلىپ, الدىمىزعا ايقارا اشىلار ەدى-اۋ...

ميراس اسان,

«ەگەمەن قازاقستان»

قاراعاندى