«قازاقتىڭ كوشپەلى تۇرمىس – سالتى ءبىزدىڭ بۋىنمەن اياقتالدى…» دەپ ازىلدەسەك, وقىرمان وڭ قاباق تانىتار ما ەكەن؟ بىراق وسى ءزىلسىز ءسوزىمىزدىڭ استارىندا شىندىق جاتىر. ءبىز اق قار, كوك مۇزدا قىستاۋ ساعالاعان, كوكتەمدە ساقىمان وتكىزگەن, جەر قىزا جايلاۋعا كوشكەن, ءشوپ باسى سارعايعاندا كۇزەك جايلاعان شوپان اۋلەتىنىڭ ءبىر مۇشەسى رەتىندە كوشپەلى تۇرمىستى كورىپ وسكەن بۋىنبىز.
…تاڭەرتەڭ ورىسكە بەتتەگەن مال اينالانى قويۋ شاڭعا كومىپ جىبەردى. تىم ءارى كەتكەندە 400 وتباسى مەكەندەيتىن شاعىن اۋىلدىڭ ءتورت بۇرىشىنان موڭىرەپ سيىر, ماڭىراپ قوي ءورىپ شىققانى كوزگە تولىمدى سۋرەت بولعانىمەن, اشاتۇياقتان ۇشقان شاڭنىڭ مۇنشالىقتى سوزىلىڭقى بولعانى قىزىق ەكەن. ەگەر ءدال وسى شۇباتىلعان توزاڭ شۋلى قالانىڭ اسپانىندا بايقالسىنشى, «ويباي, سموگ, ۋلى گاز, دەنساۋلىققا زياندى…» دەپ بايبالامعا باسار ەدىك. جوق, اۋىلدا ونداي ايقاي جوق. انە, «قوي كەزەككە» ۋاق جاندىعىن قوسىپ كەلگەن اعاي كەڭ بالاق شالبارىن تىزە تۇسىنان باستاپ قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ ەدى, بۇرق ەتە قالعان شاڭ شولاننىڭ ءىشىن تۇمان قىلا جازدادى…
«وسىنشاما مالدى مىنا اپتاپ ىستىقتا اۋىل ماڭىنا يىرمەي, قىر اسىرىپ جايلاۋعا نەگە شىعارمايسىزدار؟» دەپ سۇرادىق اۋىلداعى 30-40 باس قويى, 5-10 باس سيىرى بار شارۋادان. «ە, باياعىداي جايلاۋعا شىعاتىن قاۋقار جوق ەلدە», دەيدى كۇنقاقتى بولعان اعايىن. اۋىلدىڭ مالىن جايلاۋعا شىعارۋ ءۇشىن كەمى 100 شاقىرىم الىسقا كوشۋ كەرەك ەكەن. ول قىپ-قىزىل شىعىن. ارينە, جەكەلەگەن شارۋا قوجالىقتارىن قۇرىپ, جەر تىرمالاپ ەگىن ەككەن, مال باسىن كوبەيتىپ قورا-قوپسى سالعان ورتا داۋلەتتى شارۋالاردىڭ دەنى بۇل ماسەلەنى شاماسى جەتكەنشە شەشىپ الىپتى. ال, ارتىق تەحنيكاسى, ءتىپتى ادام كۇشى جوق تۇرعىندار ءۇشىن ۋاق جاندىقتارىن اۋىل ماڭىنا اينالا جايعاننان باسقا ايلا قالماي وتىر.ءتىپتى,كەيبىر وڭىرلەردە يەن جايلايتىن جايىلىمدىق القاپتار تۇگىلى, مالدى ءبىر كۇن وتتاتاتىن جەر تاپشى ەكەن. ويتكەنى, تاناپتار نە جەكەشەلەنىپ, نە ساتىلىپ كەتكەن…
وكىنىشتىسى, ءدال وسى ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭىن ورىسكە اينالدىرۋدىڭ زاردابىن تاعى دا تۇرعىندار تارتىپ وتىر. قازىر ەكولوگتار ادامدار شوعىرلانعان ايماقتارداعى جەر قاباتىنىڭ توزۋى بەلەڭ العانىن ايتىپ دابىل قاعۋدا. ءدال وسى قورشاعان ورتا پروبلەماسى قازاق اۋىلدارىنا دا ءتان. بالكىم, ارنايى ماماننىڭ ساراپتاماسىنسىز دابىل قاعۋعا بولمايتىن شىعار, بىراق, كۇن سايىن 500 باس قوي مەن 300 باس ساۋىن سيىردىڭ تۇياعى تىلگىلەگەن توپىراقتا قانداي قۇنار قالدى دەيسىز؟ قاداۋ-قاداۋ وسكەن قارا جۋسان مەن باسى قىلتيعان بەتەگەنى ج ۇلىپ جەپ تالعاجاۋ قىلعان مال جارىقتىقتىڭ قوڭى وڭالا ما؟ دەمەك, اۋىل ماڭىن جايىلىمعا اينالدىرعان اعايىن ءوزىن الداپ, جۇباتۋدان ارىگە بارا الماي وتىر دەگەن ءسوز. مۇنى شارۋالاردىڭ وزدەرى دە مويىندايدى. كوكتەم-جاز بويى جايىلىمدا بولعان مالدىڭ قىستاماعا كىرە سالا كۇي-قوڭى كۇرت تومەندەپ, اياعى كوتەرەم بولىپ شىعاتىنىن جاسىرمايدى. قىس ىشىندە جەم ساتىپ الىپ شىعىنداناتىندارى تاعى بار ەكەن. ياعني, اۋىلدارداعى جايىلىم ماسەلەسىن رەتتەۋدىڭ, وندا دا زاڭدىق تۇرعىدا جول كورسەتۋدىڭ ۋاقىتى كەلگەن سياقتى.
قۋانىشقا وراي, ونداي قادام بار ەكەن. ەل پارلامەنتىندە «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر. ءدال وسى زاڭنىڭ قابىلدانۋى جاعدايدى وزگەرتۋى مۇمكىن. ارينە, زاڭ مالدى بىلاي جايما, اندا باقپا دەگەن نۇسقاۋلىق ەمەس, رەتتەۋشى نورمالاردىڭ تەتىگىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن قاجەت. زاڭسىز ساتىلىپ نەمەسە جەكەگە وتكەن اۋماقتاردىڭ ورتاق يگىلىككە قىزمەت ەتۋىن قامتاماسىز ەتسە جانە يگەرىلمەي جاتقان مىڭداعان گەكتار القاپتارعا جان بىتىرەتىندەي تەتىكتەردى ىسكە قوساتىن زاڭ بولسا دەيمىز. ويتكەنى, قازىر ەلىمىزدەگى جايىلىمدىق القاپتارعا قاتىستى ستاتيستيكا كوز قۋانتپايدى. مىسالعا, 188 ملن گا جايىلىمنىڭ تەك قانا 80 ملن گەكتارى, ياعني 43 پايىزى عانا ادامدارعا قىزمەت ەتۋدە. ال, 27 ملن گەكتار جايىلىم توزىپ بارادى. باسقا زارداپتاردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, تۋسىراپ, تىكەنەك ءشوپ باسقان وسى القاپتار ەل ەكونوميكاسىنا 1 ملرد دوللار شىعىن اكەلەدى ەكەن.
جالپى, ەلىمىزدەگى ءىرىلى-ۇساقتى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلىگىندە 20 ميلليون باسقا جۋىق ءتورت ت ۇلىك مال بار ەكەن, جايىلىمدىق القاپتاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جولعا قويىلاتىن بولسا, مال باسىن تاعى وسىنشا ارتتىرۋ مۇمكىندىگى تۋادى دەگەن ءسوز. بۇل ەلىمىز ءۇشىن ەت جانە ءسۇت ونىمدەرىن ۇلعايتۋدىڭ تاپتىرمايتىن جولى ەكەنى انىق. دەمەك, «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, ونىڭ جۇزەگە اسۋ تەتىكتەرى اۋىلدىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىن بولسا, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ شىن ماعىناسىنداعى ارقا سۇيەرى اگروسەكتور, ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعى بولار ەدى…
قالماحانبەت
مۇقامەتقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»