ەل ۇكىمەتىنىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – اۋرۋدى باسقارۋ باعدارلاماسى بولىپ تابىلادى. 2013 جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ ەكى ايماعىندا قاناتقاقتى رەجىمدە باستاۋ العان بۇل باعدارلامانىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ بۇل تۋرالى ءبىز باعدارلامانىڭ ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشىسى ارمان يسينامەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ارمان مۇراتقىزى, اۋرۋدى باسقارۋ باعدارلاماسى قازاقستاندىقتارعا كەڭىنەن تانىمال دەپ ايتا المايمىز. سوندىقتان ونىڭ ءمانىسى, ەنگىزىلۋ سەبەبىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
– اۋرۋدى باسقارۋ باعدارلاماسى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەگەن. ونىڭ شامامەن جارتىعاسىرلىق تاريحى بار. ءبىرىنشى كەزەكتە ينفەكتسيالىق ەمەس, سوزىلمالى دەرتتەرمەن كۇرەسۋگە, ولاردىڭ الدىن-الۋعا باعىتتالعان. بۇگىنگى تاڭدا الەم بويىنشا سۋسامىر, جۇرەك, قان-تامىر اۋرۋلارى ءولىم-ءجىتىمنىڭ باسىم بولىگىن قۇراپ وتىر. بۇل سىرقاتتاردىڭ پايدا بولۋى نەگىزىنەن ادامنىڭ ءومىر سالتىنا, دۇرىس تاماقتانۋىنا, دەنەشىنىقتىرۋمەن اينالىسۋىنا تاۋەلدى. ماسەلەن, 40 جاستان كەيىن ادامدار كەم دەگەندە ءبىر سوزىلمالى اۋرۋعا دۋشار بولادى. بۇگىندە قازاقستاندا 3 ميلليونعا تارتا ادام ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرادى ەكەن. ولاردىڭ 40 پايىزدان استامى جوعارىدا ايتىلعان دەرتتەرگە شالدىققان. اۋرۋدى باسقارۋ باعدارلاماسى الەمنىڭ 40 ەلىندە ەنگىزىلىپ, ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە. ماسەلەن, كانادادا وسى باعدارلامانىڭ ەنگىزىلۋى ءولىم-ءجىتىمدى 10 پايىزعا ازايتۋعا ءمۇمكىندىك بەردى. فينليانديانى الساق, 1971 جىلى وسى ەلدىڭ سولتۇستىك كارەليا پروۆينتسياسىندا ەرلەردىڭ اراسىندا جۇرەك اقاۋىنان ءولىم كورسەتكىشى وتە جوعارى بولعان. ازاماتتارعا سالاماتتى ءومىر سالتىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن ءتۇسىندىرۋ ارقىلى بۇل ەل دە بىرتىندەپ جاعدايىن جاقسارتتى. ءبىز دە وسىنداي كورسەتكىشتەرگە ۇمتىلۋىمىز كەرەك.
– قاناتقاقتى جوبا رەتىندە بۇل باعدارلاما ەلىمىزدىڭ ەكى وڭىرىندە ەنگىزىلگەنى ءمالىم. ول قانداي ناتيجە بەردى؟
– باعدارلاما 2013 جىلدان باستاپ سولتۇستىك قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارىنداعى 7 ەمحانادا قولعا الىندى. وعان قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن 2013 سىرقات اداممەن ارنايى كەلىسىمشارت جاسالىپ, ەمدەۋشى مەن ەمدەلۋشىنىڭ مىندەتتەرى بەلگىلەندى. باعدارلاما بويىنشا سوزىلمالى اۋرۋى بار ناۋقاستارمەن مۋلتيديستسيپلينارلىق كوماندا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ قۇرامىنا تەراپەۆتپەن قاتار ءپروفيلدى دارىگەر, مەيىربيكە, پسيحولوگ, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ورتالىعىنىڭ مامانى, الەۋمەتتىك قىزمەتكەر كىرەدى. ماماندار ناۋقاسپەن جۇيەلى قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ءوز سالاسى بويىنشا كەڭەس بەرەدى, ونىڭ جاعدايىن باقىلاپ وتىرادى. ءارى ناۋقاسقا ونىڭ اۋرۋى تۋرالى, قانداي سالدارى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن تۇسىندىرەدى. جاعدايىن اسقىندىرماۋدىڭ امالدارىن ۇيرەتەدى. وسىلايشا, ءوز اۋرۋى تۋرالى تولىق مالىمەت العان ناۋقاس ءوزىن ءوزى قاداعالاپ, ونى ارنايى كۇندەلىككە جازىپ وتىرادى, ءارى دەر كەزىندە دارىگەرگە قارالىپ, ءتيىستى تەكسەرۋلەردەن ءوتىپ تۇرادى. بۇل ادامنىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. ازىرگە ءبىز باعدارلامانى ءۇش نوزولوگيا بويىنشا ەنگىزىپ وتىرمىز. ول – سوزىلمالى جۇرەك جەتىسپەۋشىلىگى, قانت ديابەتى جانە ارتەريالدى گيپەرتەنزيا اۋرۋلارى.
– قاناتقاقتى جوباعا قاتىسقان سىرقات ادامدار مەن ءدارىگەرلەر بۇل باعدارلامانى قالاي قابىلدادى؟
– باستاپقى كەزدە, ارينە, ءدارىگەرلەر تاراپىنان دا, ناۋقاستار تاراپىنان دا كۇمان بولعانى راس. دەگەنمەن, بۇل جۇمىسقا ءبىز جاڭالىقتان قاشپايتىن, قيىندىقتان قورىقپايتىن مامانداردى جۇمىلدىرۋعا تىرىستىق. ناۋقاستاردىڭ بەلسەندىلىگى دە ءبىرقالىپتى بولادى دەپ ايتا المايمىز. ۇسىنىسقا سەلقوس قاراعاندارى دا بولدى, كەرىسىنشە, جوبانى قۋانىشپەن قابىلداپ, ءوز دەنساۋلىعىن تۇزەۋگە بەلسەندى اتسالىسقاندارى دا بولدى. دەگەنمەن, جوبا قورىتىندىسى بويىنشا جۇرگىزىلگەن ساۋالناما ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, وعان قاتىسقانداردىڭ 95 پايىزى ءوز دارىگەرىنە دەگەن سەنىمى ارتقانىن مالىمدەگەن. ياعني, اۋرۋدى اسقىندىراتىن تەمەكى تارتۋ, ىشىمدىك ءىشۋ, تاماقتى بەي-بەرەكەت جەۋ سياقتى زياندى ادەتتەردەن ارىلىپ, سالاماتتى ءومىر سالتىنا بەت بۇرىپ, دۇرىس تاماقتانۋ, دەنەشىنىقتىرۋمەن اينالىسا باستاعان. جوبامەن قامتىلعان ەمحانالاردا «دەنساۋلىق مەكتەپتەرى» اشىلىپ, ماماندار ناۋقاستارعا ءوز دەنساۋلىعىن قالاي باقىلاۋ كەرەك ەكەنىن, قالايشا كۇتىم جاساۋ كەرەك ەكەنىن ۇيرەتەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا قاناتقاقتى جوباعا قاتىسقان ناۋقاستاردىڭ 75 پايىزىنىڭ قان قىسىمى رەتتەلگەنىن, سوزىلمالى جۇرەك اۋرۋى بار ناۋقاستاردىڭ اراسىندا شۇعىل گوسپيتاليزاتسيالاۋ وقيعالارى 2 ەسە ازايعانىن, قانت ديابەتىنە شالدىققانداردىڭ 65 پايىزىنىڭ جاعدايى جاقسارعانىن بايقادىق. ياعني, باعدارلاما ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەپ وتىر دەۋگە تولىق نەگىز بار.
– جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا كەتەتىن قارجىلىق شىعىن ماسەلەسى قالاي شەشىلگەن؟
– جوبانى تاجىريبەگە ەنگىزۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي قارجىلىق شىعىن قاجەت ەمەس. بۇل جەردە تەك ەمحانادا جۇمىس ىستەيتىن ماماندار توبىن ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرىپ, ولاردىڭ جۇمىسىن جاڭا نەگىزدە قۇرۋ ارقىلى باستى ماقساتقا قول جەتكىزۋگە بولادى. ال مامانداردى دايارلاۋ جۇمىسىنا بيىلعا شامامەن 27 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇل قارجى نەگىزىنەن وڭىرلەردە دايىندىق سەمينارلارىن ۇيىمداستىرۋعا جۇمسالادى.
– باعدارلامانىڭ باستى ءتيىمدىلىگى نەدە؟
– ءبىرىنشى كەزەكتە ناۋقاستىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى. ول ءوز جاعدايىن باقىلاۋ ارقىلى بويىنداعى اۋرۋدىڭ اسقىنۋىنا جول بەرمەۋدى ۇيرەنەدى. مۋلتيديستسيپلينارلىق كومانداداعى ماماندارمەن جۇيەلى بايلانىس ورناتىپ, ولاردىڭ اقىل-كەڭەسىنە قۇلاق اسا وتىرىپ, احۋالىن جاقسارتا الادى. بۇل جوبا باستاپقى مەديتسينالىق كومەك جۇيەسىنە, جەدەل جاردەمگە, اۋرۋحانالارعا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتۋعا ىقپال ەتەدى. ەڭ باستىسى – ناۋقاستىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا, ءومىر-جاسىن ۇزارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوزىلمالى اۋرۋى بار ناۋقاس ءۇشىن كۇتىمنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ءوز دەنساۋلىعىن كۇتىپ, زياندى ادەتتەردەن بويىن اۋلاق ۇستاۋ ارقىلى, دۇرىس تاماقتانۋ, مۇمكىندىگىنشە دەنە قيمىلىمەن اينالىسۋ, پسيحولوگيالىق كۇيزەلىستەردەن ساقتانۋ ارقىلى ادامدار اۋرۋىن اسقىندىرماۋعا قول جەتكىزەتىنى مەديتسينالىق تۇرعىدا دالەلدەنگەن. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – وسىنى سىرقات ادامداردىڭ ساناسىنا جەتكىزىپ, ولاردىڭ ءوز ومىرىنە دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتۋ.
– باعدارلاما بۇدان ءارى قالاي جالعاسادى؟
– بيىلدان باستاپ اۋرۋلاردى باسقارۋ باعدارلاماسى ەلىمىزدىڭ تاعى بەس ايماعىنداعى 10 ەمحانادا ىسكە قوسىلدى. قازىرگى تاڭدا وعان جوعارىدا اتاپ وتكەن ءۇش اۋرۋ تۇرىمەن ناۋقاستاناتىن 3 200 ادام قاتىسۋدا. بۇل استانا, الماتى قالالارى, اقتوبە, باتىس قازاقستان, قاراعاندى وبلىستارى. كەلەسى جىلدان باستاپ جوبا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىن قامتىماق. بۇگىندە ءبىزدىڭ شەتەلدە دايىندىقتان وتكەن جاتتىقتىرۋشى-ماماندارىمىز جەرگىلىكتى جەرلەردە جوبانى ءجۇرگىزەتىن مۋلتيديستسيپلينارلىق كوماندا وكىلدەرىن جاڭا جۇمىس ءادىسىمەن تانىستىرۋدا. ولار ءوز كەزەگىندە باسقا دا ارىپتەستەرىمەن ءتاجىريبە ءبولىسىپ, باعدارلامانى ەلىمىز بويىنشا جاپپاي ەنگىزۋگە مۇرىندىق بولادى دەپ ويلايمىز. 2017 جىلى باعدارلاما ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ەنگىزىلىپ, 2018 جىلدان تولىققاندى جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»