ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى ءساۋىر ايىندا بولعان ءحVىى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە: «باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بارلىق ەتنوس وكىلدەرىنىڭ قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋىنە ىقپال ەتۋ بولىپ قالا بەرەدى. ءبىز 2017 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 80 پايىزعا جەتسىن, ال 2020 جىلعا قاراي ودان دا كوپ بولسىن دەگەن ماقسات قويدىق. 10 جىلدان كەيىن مەكتەپتەرىمىزدىڭ تۇلەكتەرى قازاق تىلىندە 100 پايىز سويلەيتىن بولۋى ءتيىس.
بارلىق ازاماتتاردىڭ قازاق ءتىلىن ءبىلۋى – انشەيىن ۇران ەمەس, بۇل – ولار ەلىمىزدىڭ تاريحىن, ەرتە ءداۋىردەن باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى قازاق حالقىنىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن, ءداستۇرىن بىلەتىن بولادى دەگەن ءسوز. بۇل بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ بۇرىنعىدان دا جاقىنداسۋىنا جەتەلەپ, ءبىزدىڭ ارامىزداعى سەنىمدى كۇن سايىن, جىل سايىن نىعايتا تۇسەتىن بولادى», – دەپ قاداپ ايتتى.
ارينە, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز العا قويعان وسىناۋ بيىك مىندەتتى ءجۇزەگە اسىرۋ, اسىرەسە, ءبىزدىڭ قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ قازىرگى دەموگرافيالىق جاعدايىندا وڭايعا سوقپايتىنى ايدان انىق. الايدا, وسى ماقسات جولىندا قازىردەن باستاپ جۇمىلا قيمىلداساق, بۇل دا الىنبايتىن اسۋ ەمەس دەپ بىلەمىز. ويتكەنى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق تاريحى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ۇلتسىزداندىرۋ ساياساتى ەرەكشە ەكپىنمەن جۇرگىزىلگەن ءبىزدىڭ وبلىستا مەملەكەتتىك تىلىمىزگە دەگەن كوزقاراس تۇبەگەيلى وزگەرىپ, كوڭىلگە ۇلكەن ءۇمىت ۇيالاتاتىن بەتبۇرىس باستالعاندىعىن ايقىن كورسەتىپ بەردى.
سوناۋ 1990 جىلى پەتروپاۆلدا «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ جەرگىلىكتى بەلسەندىلەرى مالىك مۇقانوۆ, زەينوللا اكىمجانوۆ, اقان بوعانوۆ, امانگەلدى ساۋلەباەۆ, ءومىر ەسقالي, جاقسىباي سامرات جانە باسقالار قالاداعى ورىس مەكتەپتەرىنىڭ جانىنان العاش رەت قازاق سىنىپتارىن اشتىرامىز دەپ باستاما كوتەرىپ, سول جىلى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتايتىن بالالارى بار 80 قازاق وتباسىن تىزىمگە الىپ, ءۇي جاعالاپ ۇگىت جۇرگىزگەن-ءدى. سوندا 20 شاقتى اتا-انا: «قازاق ءتىلى كىمگە كەرەك؟ ورىس ءتىلىن بىلمەيتىن ادام ەرتەڭ نان تابا الماي, دالادا قالادى. ءبىز بالامىزدى ورىس تىلىندە وقىتامىز», دەپ ءبىر-اق قايىرىپ, ەسىكتەرىن تارس جاپقان. ال ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ جانايقايى سانالارىنا ساۋلە تۇسىرگەن 60 شاقتى اتا-انا سول جىلى مەكتەپكە باراتىن قارادومالاقتارىن قازاق سىنىبىنا بەرۋگە ۋادە ەتكەن. الايدا, كوپشىلىگى سوزدەرىندە تۇرماي, اقىرى كۇزدە 20 مىڭداي قازاعى بار شاھاردان انا تىلىندە ءبىلىم الۋعا شىن ىقىلاس بىلدىرگەن نەبارى 15-اق وتباسى تابىلعان. ءسويتىپ قالاداعى №3 ورىس مەكتەبىنىڭ جانىنان 15 قازاق بالاسىنىڭ باسىن ارەڭ قوسقان العاشقى قازاق سىنىبى اشىلعان ەدى.
كەيىنىرەك قىزىلجار قازاقتارىنىڭ وتىنىشىمەن كورنەكتى جازۋشى, پەتروپاۆل قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ ۇكىمەت باسشىلارىنا جولىعىپ, ەل اماناتىن ورىنداۋعا ايانباي اتسالىسۋىنىڭ ارقاسىندا وبلىس ورتالىعىندا 320 ورىندىق كلاسسيكالىق گيمنازيانىڭ قابىرعاسى قالاندى. سول كەزدەگى وبلىس اكىمى قالالىق وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعىنان: «تۇبىندە 320 ورىن تارلىق ەتپەي مە؟», دەپ سۇراعان كورىنەدى. سوندا ول: «وسىنى تولتىراتىن شاكىرت تابۋدىڭ ءوزى وڭايعا تۇسپەيىن دەپ تۇر. بۇدان ۇلكەن مەكتەپتىڭ قاجەتى جوق ءبىزدىڭ قالاداعى ازعانتاي قازاققا»,– دەپ ازار دا بەزەر بولىپتى. 1996 جىلى اشىلعان سول ءبىلىم ورداسىنداعى وقۋشىلار سانى بەرتىنگى وقۋ جىلدارى 1 مىڭنان اسىپ, بالالاردى ەكى اۋىسىممەن وقىتۋعا جانە قوسىمشا عيمارات ىزدەۋگە تۋرا كەلدى. اقىرى بيىلعى وقۋ جىلىندا وسى گيمنازيانىڭ باستاۋىش سىنىپتارى ءۇشىن كورشىلەس ورىس ورتا مەكتەبىنىڭ ءبىر قاباتىن بوساتىپ بەرۋگە تۋرا كەلدى.
قازاق تىلىنە دەگەن جاپپاي بەتبۇرىستىڭ ءدۇمپۋىمەن تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا پەتروپاۆل قالاسىندا جاڭادان بەس قازاق مەكتەبى اشىلىپ, ولاردىڭ جالپى سانى التىعا جەتتى. ال قالادا سوڭعى سالىنعان 1100 وقۋشىعا ارنالعان قازاق مەكتەپ-گيمنازياسى 2007 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن بولاتىن. سودان كەيىن الەمدىك قارجى داعدارىسى كيلىگىپ, پەتروپاۆلدىق اتا-انالار قولقالاپ سۇراپ جۇرگەن جەتىنشى قازاق مەكتەبىن سالۋعا قارجى بولىنبەي قالدى. وسىنى ەسكەرگەن وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆ 2008 جىلعى مۇعالىمدەردىڭ ءداستۇرلى تامىز ءماسليحاتىندا قالا باسشىلارىنا وقۋشىلار سانى ازايعان ورىس مەكتەپتەرىنىڭ جانىنان قازاق سىنىپتارىن اشۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن ەدى. سودان بەرى قالاداعى 12 ورىس مەكتەبىنىڭ جانىنان قازاق سىنىپتارى اشىلىپ, ولار ارالاس ءبىلىم مەكەمەلەرىنە اينالدىرىلدى. ولاردا وتكەن وقۋ جىلىندا 400 قاراكوز ءبۇلدىرشىن ءوز انا تىلىندە ءبىلىم الدى.
جاسىراتىنى جوق, پەتروپاۆلداعى قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 20 پايىزدان ەندى عانا اسقاندىقتان, مۇنداعى تىلدىك ورتا ورىسشا بولىپ قالىپ وتىر. بالالارعا مەكتەپ پەن وتباسىنان تىس ورىنداردىڭ كوپشىلىگىندە ورىس تىلىندە قارىم-قاتىناس جاساۋعا تۋرا كەلەدى. اۋلالارىندا ارالاساتىن تەتەلەستەرىنىڭ دە دەنى – ۇلتى باسقا بالالار. وعان جاس ۇرپاقتى جاپپاي باۋراپ تۇرعان ينتەرنەت الەمىنىڭ ءتىلى دە, نەگىزىنەن, ورىسشا ەكەندىگىن قوسىڭىز. سوندىقتان, تازا قازاق مەكتەپتەرىندە وقيتىن وقۋشىلاردىڭ ءوزى دە ورىس ءتىلىن تۇرمىستىق سويلەسۋ ءتىلى دەڭگەيىندە, ال قازاق ءتىلىن ادەبي ءتىل دەڭگەيىندە قاتار مەڭگەرۋ ءۇستىندە. مۇعالىمدەر بولسا, ساباقتاردىڭ اراسىنداعى شاعىن ۇزىلىستەردە ءبىر-بىرىمەن ورىسشا سويلەسۋگە بەيىم تۇراتىن وقۋشىلاردى ءوزارا قازاقشا تىلدەسۋگە شاقىرىپ الەك بولىپ جاتادى. وسى تۇرعىدان العاندا, تازا قازاق مەكتەپتەرىندەگى تىلدىك احۋالدىڭ ارالاس مەكتەپتەردەگىدەن اسىپ تۇرعانى شامالى. دەمەك, پەتروپاۆل قالاسىنداعى قازىرگى ناقتى جاعدايدا بوس ورىندار جەتكىلىكتى ورىس مەكتەپتەرىنىڭ جانىنان قازاق سىنىپتارىن اشىپ, ولاردى ارالاس مەكتەپكە اينالدىرۋدى قۇپتاماۋدىڭ قيسىنى جوق سياقتى. ونىڭ ۇستىنە بۇگىنگى تاڭدا ءورىستىلدى وقۋشىلاردىڭ دا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە دەگەن ىنتا-ىقىلاستارى ايتارلىقتاي ەكەندىگىن دە ەسكەرمەي بولمايدى. ءماسەلەن, وتكەن وقۋ جىلىندا وبلىسىمىز بويىنشا ۇلتى باسقا 312 اتا-انا وزدەرىنىڭ ۇل-قىزدارىن قازاقشا وقىتۋدى ءجون كورىپ, بەينەلەپ ايتقاندا, بۇتىندەي ءبىر ۇلكەن قازاق مەكتەبىن ءوز قالاۋلارىمەن اشقانداي ونەگە كورسەتتى. ولاردىڭ قاتارى جىلدان-جىلعا قالىڭداپ كەلە جاتقانىن دا ايتقان ءجون.
بۇعان قوسا, انا تىلىمىزگە مەملەكەتتىك ءتىل ءمارتەبەسى بەرىلگەننەن كەيىن قىزىلجار ءوڭىرىندەگى قازاق اۋىلدارىنداعى اتا-انالار اراسىندا كەڭىنەن ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋدىڭ ارقاسىندا كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ورىس تىلىندە وقىتۋعا كوشىرىلگەن 94 قازاق مەكتەبى تۇگەل قالپىنا كەلتىرىلدى. ال بيىلعى وقۋ جىلىندا 6 ارالاس مەكتەپ تازا قازاق تىلىندە وقىتۋعا كوشىرىلدى. 20 جىل ىشىندە انا تىلىمىزدە ءتالىم-تاربيە بەرەتىن ونداعان جاڭا مەكتەپتەر مەن سىنىپتار, بالاباقشالار اشىلدى. وبلىستاعى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردىڭ بارىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءۇيرەتۋ قولعا الىندى. وسىنداي يگىلىكتى ىستەردىڭ ناتيجەسىندە وتكەن وقۋ جىلىندا جالپى ورتا ءبىلىم وردالارىندا قازاقشا وقىعان قازاق بالالارىنىڭ سانى 62 پايىزعا دەيىن جەتتى. ال 1990-1991 وقۋ جىلىندا وبلىستاعى قازاق بالالارىنىڭ نەبارى 25 پايىزى عانا ءوز انا تىلىندە ءبىلىم العان بولاتىن. سونداي-اق, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وبلىستىق «سولتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ تارالىمى ەكى ەسەدەي ۇلعايتىلىپ, 10 مىڭ دانادان اسىرىلدى. پەتروپاۆل قالاسىندا التى جىلدان بەرى «قىزىلجار نۇرى» گازەتى جارىق كورىپ كەلەدى. سوڭعى ءۇش جىلدان بەرى بارلىق اۋدانداردا قازاق تىلىندە دەربەس اۋداندىق گازەتتەر شىعارىلۋ ۇستىندە. بىلتىر ونجىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەن ءسابيت مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق قازاق-سازدى دراما تەاترى دا قىزىلجار قازاقتارىنىڭ ۇلتتىق رۋحىن كوتەرۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسۋدا.
سولتۇستىك وڭىردە قازاق ءتىلىنىڭ تىنىسىن كەڭەيتە ءتۇسۋ ءۇشىن كەڭەس زامانىندا ادەيىلەپ قالىپتاستىرىلعان دەموگرافيالىق تەرىس جاعدايدى تۇزەتۋگە ءالى دە بارىنشا كۇش سالۋ قاجەتتىگى انىق. وسى ماقساتپەن ەلباسىمىز 1997 جىلى سولتۇستىك قازاقستان جانە كوكشەتاۋ وبلىستارىن بىرىكتىرگەنىن, قازاعى از ولكەگە ورالمانداردى قونىستاندىرۋ كۆوتاسىن كوبىرەك ءبولىپ كەلە جاتقانىن قۇپتاماسقا بولمايدى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس وبلىسىمىزدىڭ باسشىلىعى اتاجۇرتقا ات باسىن تىرەگەن قانداستارىمىزعا مۇمكىندىگىنشە قولايلى جاعداي تۋعىزۋعا كۇش سالۋ ۇستىندە. اتاپ ايتقاندا, قىسى قاتال قىزىلجاردى جەرسىنىڭكىرەمەي, تابيعاتى جايلى ءوڭتۇستىك وبلىستارعا ءبۇيرەگى بۇرىپ تۇراتىن اعايىنداردىڭ كوڭىلىن تابۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلاما قابىلدانىپ, ولارعا تۇرعىن ۇيلەردى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن تەگىن سالىپ بەرۋ ءىسى قولعا الىندى. رەسپۋبليكالىق «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى بويىنشا وبلىس ورتالىعىنىڭ ماڭىنداعى قىزىلجار اۋدانىندا ءبايتەرەك اۋىلى سالىنىپ, وندا ورالماندارعا ارنالعان 140 ءۇي بوي كوتەردى. بۇعان قوسا, وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆتىڭ باستاماسىمەن بىلتىردان بەرى كوپبالالى وتباسىلاردى قارجىلاي قولداۋ جونىندەگى وڭىرلىك «ۇرپاق قورى» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلۋ ۇستىندە. بۇل باعدارلاما بويىنشا ءتورتىنشى جانە ودان دا كوپ ءسابي دۇنيەگە كەلگەن وتباسىنداعى كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ بارىنە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەن دەپوزيتتىك شوت اشىلىپ, ارقايسىسىنا 240 مىڭ تەڭگە (160 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش) مولشەرىندە قارجى سالىنۋ ۇستىندە. جىل سايىن پايىزدىق ۇستەمەسى قوسىلىپ, كوبەيىپ وتىراتىن بۇل قاراجاتتى بالالار مەكتەپ بىتىرگەن كەزدە بانكتەن وزدەرى الىپ, العا قويعان ماقساتتارىنىڭ جولىنا جۇمسايتىن بولادى. بۇل يگى باستاما ادەتتە بالا سانىن اسا شەكتەمەيتىن اۋىلداعى اعايىنعا, اسىرەسە, ارالارىندا كوپبالالى وتباسىلار كوبىرەك ۇشىراساتىن ورالمان باۋىرلارعا ەلەۋلى كومەك بولارى كامىل.
... ۇلى ماعجان ءوزىنىڭ «قازاق ءتىلى» ولەڭىندە:
...ەرلىك, ەلدىك, بىرلىك, قايرات, باق, اردىڭ –
جاۋىز تاعدىر جويدى ءبارىن نە باردىڭ...
التىن كۇننەن باعاسىز ءبىر بەلگى بوپ,
نۇرلى جۇلدىز – بابام ءتىلى, سەن قالدىڭ!
جارىق كورمەي جاتساڭ دا ۇزاق, كەن-ءتىلىم,
تازا, تەرەڭ, وتكىر, كۇشتى, كەڭ ءتىلىم,
تارالعان تۇرىك بالالارىن باۋىرىڭا
اق قولىڭمەن تارتا الارسىڭ سەن, ءتىلىم!
– دەپ جازعانىنداي, ءۇمىت ارتقان نۇرلى جۇلدىزىمىز ءتاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە تۇرعان ءبىزدىڭ قىزىلجار وڭىرىندە دە جارقىراي جانا ءتۇسىپ, قازىر بابامىزدىڭ ءتىلى ءوزىنىڭ اق قولىمەن قاسيەتتى قازاق جەرىن قۇتتى قونىس ەتكەن بارشا ەتنوس وكىلدەرىن باۋىرىنا تارتىپ جاتقانى ەش تالاس تۋدىرماسا كەرەك.
سوندىقتان دا سىنامپاز اعايىندار قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە دەپ, قارا اسپاندى توندىرسە دە, ءوز باسىم, تەپسە تەمىر ۇزەتىن جىگىت جاسىنا جەتكەن تاۋەلسىز ەلىمىز باردا, عاسىرلار توعىسىنداعى اۋمالى-توكپەلى زاماندا حالقىمىزدى نەبىر قيىن-قىستاۋ كەزدەردەن امان-ەسەن الىپ شىعىپ, ءوزى بەلگىلەگەن تۋرا باعىتپەن العا باستاپ كەلە جاتقان كەمەل ەلباسىمىز باردا انا ءتىلىمىزدىڭ قولدانىلۋ اياسى جىلدان-جىلعا كەڭەيىپ, مارتەبەسى بيىكتەي تۇسەتىنىنە ەش كۇماندانبايمىن.
كارىباي مۇسىرمان, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى.