ۇكىمەت "قازاقستان قازاقستاننىڭ" اپتالىق قوسىمشاسى
قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ دەڭگەيى قاناعاتتاندىرارلىقتاي. وسى اپتادا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا اڭگىمە بولعان 2011 جىلدىڭ ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بولجامىن ناقتىلاۋ ماسەلەسىنە قاراپ, وسىلاي دەپ تۇجىرىم تۇيۋگە بولادى. اتالعان وتىرىستا وتاندىق ەكونوميكانىڭ اعىمداعى جاعدايى قارقىندى ەكەندىگى, دامۋدىڭ بۇل قارقىنى جىل باسىندا بەلگىلەنگەن بولجامدى كورسەتكىشتەردەن دە باسىم تۇسكەندىگى ناقتى تسيفرلار ارقىلى قۋاتتالدى. ماسەلەن, وتىرىستا بايانداما جاساعان ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2011 جىلى ەكونوميكانىڭ ءوسۋ دەڭگەيى كەم دەگەندە 7 پايىزدىق كورسەتكىشتى قۇرايتىن بولادى. بۇل اقپانداعى بولجامنان 2 پايىزعا ارتىق.
ەلباسى وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ۇكىمەتكە ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ دەڭگەيىن 7 پايىزدىق كورسەتكىشپەن ۇستاپ تۇرۋ, ياعني 7 پايىزدىق دامۋدى تۇراقتى قۇبىلىسقا اينالدىرۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. ۇكىمەت وسىعان سايكەس ءتيىستى شارالار كەشەنىن قابىلدادى. جوعارىداعى وتىرىستا بۇعان ۇكىمەتتىڭ قابىلەتى جەتەتىندىگى, ۋادە ۇدەسىنەن شىعا الاتىندىعى تاعى ءبىر كورىنىس بەردى. ەگەر قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە بولىپ جاتقان جاعدايلارعا نازار اۋداراتىن بولساق, 7 پايىزدىق دامۋ كەز كەلگەن ەل ءۇشىن وتە جوعارى كورسەتكىش بولىپ تابىلادى. ءويتكەنى, كوپتەگەن حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا, الەمدىك داعدارىس ءالى اياقتالعان جوق. ءتىپتى, 2012 جىل ىشىندە ونىڭ كۇشەيگەن جاڭا تولقىنمەن باس كوتەرەتىندىگى دە ايتىلۋدا.
ماسەلەن, 2008 جىلى الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ تۋىندايتىنىن الدىن-الا ءدال ايتىپ بەرگەن بەلگىلى ەكونوميست, نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى نۋريەل رۋبيني 2013 جىلى وسىنداي جاعدايدىڭ تاعى دا قالىپتاسۋى ابدەن مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرتىپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جولى ءبارى دە ەۋرو ايماعىنان باستالدى. ەۋروپادا قالىپتاسۋ ۇستىندەگى قارىز بەرەشەكتەرىن وتەۋ جونىندەگى كۇشتى جانە ءالسىز ەكونوميكالار اراسىنداعى كەلىسىمسىزدىكتەر مەن شيەلەنىستەر ۆاليۋتالىق وداقتىڭ داعدارىسقا ءتۇسۋ قاتەرىن كۇشەيتە تۇسەدى. وسىنداي جاعدايدىڭ ىقپالىمەن ءوز اقشاسىنا قايتا كوشكىسى كەلەتىن كەيبىر قاتىسۋشىلار ءوز بەرەشەكتەرى بويىنشا دەفولت جاريالايتىن بولادى. بۇل جاعداي اقش-تى جاڭا پروبلەمالارعا تاپ قىلىپ, قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن تەجەيدى. جاپون ەكونوميكاسىنىڭ داعدارىسقا ءتۇسۋ قاتەرى كۇشەيەدى. بۇل پىكىردى رەسەي ەكونوميسى ە.ياسين دە قولداپ وتىر.
الدىمىزدا الەمدىك داعدارىستىڭ تۋىنداۋ قاتەرى كۇشتى ەكەندىگىن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 20 ماۋسىمىندا پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە جانە رەسەي بيزنەس-تەلەكانالىنىڭ «ديالوگ» باعدارلاماسىنا بەرىلگەن سۇحباتىندا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى كارىم ءماسىموۆ تە قۋاتتاي ءتۇستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەلىمىزدە الەمدىك رىنوكتاعى جاعدايدى قاداعالاپ وتىراتىن جۇمىس توبى قۇرىلعاندىعىن ەسكە سالا كەلە, قازىرگى زەرتتەۋلەر 2011 جىلدىڭ سوڭى مەن 2012 جىلدىڭ باسىندا الەمگە قارجى داعدارىسىنىڭ قايتا ورالۋى ابدەن ءمۇمكىن ەكەندىگىن, ويتكەنى الەم ەلدەرى ونىڭ تۇبەگەيلى پروبلەمالارىن شەشە الماي وتىرعاندىعىن ايتتى. «مىنە, وسىنداي جاعدايدا, وكىنىشكە وراي, الەمدىك قاتەرلەردەن قازاقستان دا تىس تۇرا المايدى. ارينە, ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز الەمدىك ەكونوميكادا ءجۇرىپ جاتقان قازىرگى ۇدەرىستەرگە اسەر ەتە المايتىندىعى انىق. بىراق ءبىز سول ۇدەرىستەردىڭ بىزگە تيگىزەتىن اسەرىن شەكتەۋ ماقساتىندا ساقتاندىرۋ شارالارىن قولدانا الامىز. ءبىز ءتىپتى سولاي ىستەۋگە ءتيىستىمىز», دەگەن ەدى سوندا كارىم ءماسىموۆ.
شاماسى, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قازىرگى دامۋ دەڭگەيى ازىرگە ءبىز ءۇشىن الەمدىك رىنوكتاعى احۋالدىڭ وڭ اسەر ەتىپ وتىرعاندىعىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ ءوز ىشىندەگى ساقتاندىرۋ شارالارىن دەر كەزىندە قابىلداۋىمەن بايلانىستى بولىپ وتىرعان بولار. مۇنى ءوز سوزىندە ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆ تە قۋاتتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, اعىمداعى جىلعى قاڭتار-شىلدە ايلارىندا مۇنايدىڭ ورتاشا الەمدىك باعاسى 1 باررەلگە 111,78 اقش دوللارىنان اينالدى. مۇنىڭ ءوزى بىزدەگى جىل باسىنداعى بولجامدى كورسەتكىش 1 باررەلدىڭ باعاسى 65 دوللاردى قۇرايدى دەگەن بولجام پارامەترىن ەندى 90 دوللارعا دەيىن كوتەرۋ ءمۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار, قاڭتار-شىلدە ايلارىندا ەلىمىزدىڭ باسقا ەكونوميكالىق سالالارى, اتاپ ايتقاندا, تاۋ-كەن ونەركاسىبى, وڭدەۋ ونەركاسىبى, قۇرىلىس, ساۋدا, قىزمەت كورسەتۋ سالالارى جاقسى جۇمىس ىستەپ, ءوز تابىستارىن جوسپارلانعان كورسەتكىشتەردەن اسىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. مىنە, وسىنىڭ نەگىزىندە قازاقستاننىڭ 2011 جىل ىشىندەگى ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى جاسالىنعان بولجامنان جوعارى بولادى دەگەن وپتيميستىك پيعىلدى كۇشەيتىپ, اتالعان جىلعا ارنالعان نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بولجامىن قايتادان ناقتىلاندىرۋدىڭ مۇمكىندىگىن تۋدىرىپ وتىر. ال ەكونوميكا تابىستى جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا ەل حالقىنىڭ ءال-اۋقاتى دا جاقسارىپ, بيۋدجەتكە قوسىمشا كىرىستەردىڭ قۇيىلاتىندىعى بەلگىلى. مۇنىڭ ءوزى اقىر اياعىندا بيۋدجەت كىرىستەرى مەن شىعىستارىن قايتادان ناقتىلاندىرۋعا سەبەپشى بولادى.
قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە ءدال قازىرگى كۇنى وسىنداي قۋانىشتى جاعدايلار ورنىعىپ وتىر. ويتكەنى, مۇناي باعاسىنىڭ وسۋىمەن قاتار, ونەركاسىپ ءونىمى كولەمى دە وسە تۇسۋدە. بولجانىپ وتىرعان تاۋ-كەن ونەركاسىبىنىڭ 3,6 پايىزعا جانە وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ 9,7 پايىزعا ءوسۋى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتىپ, ونىڭ جىل ىشىندەگى دامۋ دەڭگەيى 6 پايىزدى قۇرايدى دەپ ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جىل باسىنداعى بولجانعان كورسەتكىشتەن 1,2 پايىزعا ارتىق.
مىنە, وسىنداي وڭ قۇبىلىستارعا سايكەس, ەكسپورتتىڭ كولەمى جاڭا بولجام بويىنشا 76,3 ميلليارد دوللاردى قۇراۋعا ءتيىس. بۇل وسىنىڭ الدىنداعى بولجامنان 17,2 ميلليارد دوللارعا جوعارى. سونىمەن قاتار يمپورت كولەمى دە بۇرىنعى بولجامدى كورسەتكىشتەن ەداۋىر ارتىپ, 38,4 ميلليارد دوللارعا جەتەتىندىگى ءمالىم بولدى.
قازاقستان ءۇشىن ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ بۇرىنعىعا قاراعاندا وڭىنان قالىپتاسۋى, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, بيۋدجەتتىك پارامەترلەردى قايتادان ناقتىلاندىرۋعا الىپ كەلدى. ويتكەنى, جوعارىداعى جاعدايلارعا بايلانىستى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 270,2 ميلليارد تەڭگەنىڭ, ال رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 183,1 ميلليارد تەڭگەنىڭ قوسىمشا كىرىستەرى تۇسەتىندىگى ايقىندالىپ وتىر.
ۇكىمەت وتىرىسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى قايتا ناقتىلاندىرۋ ماسەلەسى بويىنشا قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ ءسوز الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا بولجامدار نەگىزىندە 2011 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تۇسىمدەرى 4 تريلليون 439,9 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن بولادى. بۇل وسى ۋاقىتقا دەيىن قولدانىستا بولىپ كەلگەن بيۋدجەتپەن سالىستىرعاندا 183,3 ميلليارد تەڭگەگە ارتىق. سونىمەن قاتار 2011 جىلعا ارنالعان ناقتىلانعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىستەر بولجامى (ترانسفەرتتەر ءتۇسىمىن ەسەپكە الماعاندا) اعىمداعى جىلدىڭ بەكىتىلگەن تۇسىمدەرىنەن (2 تريلليون 844,8 ميلليارد تەڭگە) 190,7 ميلليارد تەڭگەگە ارتىعىمەن ورىندالىپ, 3 تريلليون 035,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىندىعى ايقىندالدى.
بۇدان ءارى بولات جامىشەۆ بۇل قوسىمشا قارجىنىڭ قالاي قۇرالاتىندىعىن ايتىپ بەردى. ماسەلەن, مۇنايعا جاتپايتىن سەكتورداعى كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنان 69,7 ميلليارد تەڭگە الىنسا, قوسىلعان قۇن سالىعى بويىنشا جوسپار 38,3 ميلليارد تەڭگەگە ۇلعايتىلعاندىعىن ايتتى. سونىمەن قاتار حالىقارالىق ساۋداعا جانە سىرتقى وپەراتسيالارعا سالىناتىن سالىقتار بويىنشا تۇسەتىن كىرىستەر جوسپارعا قاراعاندا 33,9 ميلليارد تەڭگەگە ۇلعايماق. سالىقتىق ەمەس تۇسىمدەر بويىنشا ءبىر جولعى تولەمدەر مەن ەسەپتەۋلەردى ناقتىلاۋ ەسەبىنىڭ وزىنەن 4,6 ميلليارد تەڭگە قوسىمشا كىرىس الىنباق. مىنە, وسىنداي ءوسۋ جاعىنا قاراي قايتا ناقتىلانىپ وتىرعان باسقا دا بولجامدى پارامەترلەر از ەمەس.
ارينە, بيۋدجەت كىرىسى ارتقان كەزدە ونىڭ شىعىسى دا كوبەيە تۇسەتىندىگى بەلگىلى. حالىق ءۇشىن, سونىمەن قاتار وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ دامۋى ءۇشىن يگىلىكتەر مىنە, وسىلايشا جاسالىنادى. بۇل دەگەنىڭىز, حالىقتىڭ تۇرمىسىن ودان ءارى جاقسارتۋ, ولاردىڭ اينالىسىپ وتىرعان كاسىبىن ودان ءارى نىعايتا ءتۇسۋ دەگەن ءسوز. مىنە, وسى جاعداي 2011 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستار بولىگىن قايتا ناقتىلاعان تۇستا ايقىن كورىندى. ماسەلەن, شىعىستار بۇرىنعى بەكىتىلگەن بيۋدجەتتەگى 4 تريلليون 952 ميلليارد تەڭگەدەن ەندى 217,9 ميلليارد تەڭگەگە ءوسىرىلىپ, 5 تريلليون 170,3 ميلليارد تەڭگە بولىپ قايتادان بەلگىلەندى. سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك سالاعا بولىنەتىن شىعىندار 40,8 ميلليارد تەڭگەگە ۇلعايتىلاتىن بولدى. بۇل قاراجات تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدى بەرىلەتىن كولەمىن ودان ءارى ارتتىرۋعا, رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا, حالىقتىڭ جەكەلەگەن توپتارىنا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەر كولەمىن الۋشىلار سانىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى بۇرىنعىعا قاراعاندا كوتەرە تۇسۋگە, «بالاپان» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جاڭادان بالاباقشالار سالۋعا, ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىن نىعايتۋعا جۇمسالاتىن بولدى.
سونىمەن قاتار, بىرقاتار قارجىلار ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق سالالارىن ودان ءارى جاقسارتۋ ءۇشىن جۇمسالماق. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا 38,8 ميلليارد تەڭگە قارجى باعىتتاۋ كوزدەلىندى. مۇنىڭ 22 ميلليارد تەڭگەسى اتا كاسىپ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالماق. سونداي-اق قازاقستان استىعىن الەمدىك رىنوكتارعا جىلجىتا ءتۇسۋ ماقساتىندا 6,7 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلاتىن بولدى.
حالىقتى تولعاندىرىپ كەلگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ەكەنى بەلگىلى. مىنە, وسى ىسكە 39,1 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولۋ كوزدەلىندى. ال «نۇرلى كوش» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 1,6 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلدى. باسقا سالالار بويىنشا دا جۇمسالاتىن شىعىندار ارتتىرىلا ءتۇستى.
ارينە, ۇكىمەتتىڭ بيۋدجەتتى قايتا ناقتىلاندىرۋ جونىندەگى بۇل جوباسى پارلامەنت بەكىتكەننەن كەيىن عانا زاڭ كۇشىنە ەنەتىندىگى انىق. بىراق سوعان قاراماستان قازىرگى وقيعالار بارىسىنىڭ ءوزى 2011 جىلى ەل ۇكىمەتىنىڭ ءوزى بەرگەن ۋادە ۇدەسىنەن شىعىپ, وسىنىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ جاعدايى جاقسارا تۇسەتىندىگىن كورسەتىپ وتىر.
سۇڭعات ءالىپباي.