بۇگىن استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن «تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىگى: قالىپتاسۋى مەن دامۋ كوكجيەگى» اتتى قازاقستان تاريحشىلارىنىڭ ءى كونگرەسى وتەدى. وندا وتاندىق تاريحتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى, مەملەكەتتىلىك پروبلەمالارى, سونداي-اق تاريح وقۋلىقتارىن ازىرلەۋ جايى كەڭىنەن ءسوز بولماق. مىنە, وسى كەلەلى كەڭەس قارساڭىندا ءبىز عالىم ح.ءابجانوۆتىڭ ماقالاسىن جۇرت نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
قازاقستاندىق كاسىبي تاريح عىلىمى كەڭەستىك داۋىردە قالىپتاستى. بىراق ۇلتتىق تاريحناما سوكپ يدەولوگياسىنىڭ شىلاۋىنا بايلانعاندىقتان, اقيقاتتى ايتا المادى. ءبىز بۇل جەردە وتكەندى عايباتتاۋدى, كىنالىنى ىزدەۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرعان جوقپىز. جاقسى بولسىن, جامان بولسىن, وتكەننىڭ ءبارى, كەتكەننىڭ ءبارى ءوزىمىزدىڭ تاريحىمىز. اڭگىمە باستان كەشكەننىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, تاپقانىمىز بەن جوعالتقانىمىزدىڭ پارقى مەن نارقىن اقيقات بيىگىنەن تانۋعا جەتكىزەتىن مەتودولوگيالىق ۇستانىمداردى ءدوپ باسىپ انىقتاۋدا جاتىر. ۇستانىم اقيقات مۇددەسىنە جۇگىنبەسە, ۇلتتىق دارالىق پەن ونى پاش ەتۋشى ءتول دەرەكتەردى قاستەرلەمەسە, وبال مەن ساۋاپتىڭ اراجىگىن مەجەلەمەسە, ۇلت تاريحى كەمەل تۇزىلمەيدى.
ۇستانىم مەن تانىمنىڭ ىقپالداستىعىنا كۇن وتكەن سايىن كوزىمىز جەتە تۇسۋدە. ۇلت تاريحىن «اقتاڭداقتاردان» ارىلتىپ, الەمدىك ۇدەرىستەرمەن بايلانىستىرا ۇلىقتاۋعا ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ اتسالىسقانى تاماشا ءناتيجەلەر اكەلدى. «تاريح تولقىنىندا» كىتابى قازاقستانداعى تاريح فيلوسوفياسى مەن مەتودولوگياسىن اسقارالى بيىككە شىعاردى. مۇنداعى «عالىمداردان اسىرىپ وي ءوربىتۋ ساياساتكەر ءۇشىن ابىروي اپەرە قوياتىن ءىس ەمەس» دەگەن جولدار تاريحشىلاردىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسىنە سەرپىن بەردى.
بۇگىنگى ۇلتتىق تاريحناماعا داعدارىس پەن ىركىلىستەن گورى ىزدەنىس, تەوريالىق-مەتودولوگيالىق جاڭارۋ, قايتا ورلەۋ ءتان. ەجەلگى داۋىردەن تارتىپ استانانىڭ اۋىسۋىنا دەيىنگى ۇدەرىستەر جاڭاشا زەرتتەلۋدە, بۇرىن-سوڭدى قولعا تۇسپەي كەلگەن دەرەككوزدەر جاريالاندى. «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تاريحي تانىم كوكجيەگىن مەيلىنشە كەڭەيتكەنىن ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. جاريالانىپ جاتقان زەرتتەۋلەردىڭ كوپتىگى سونشالىق, عىلىمي-اقپاراتتىق تاسقىنعا ىلەسە الماۋدامىز. بۇل ۇدەرىس الداعى ۋاقىتتا ارتپاسا, باسەڭدەمەيتىنى ايدان انىق. دەمەك, وتان تاريحىنان, تاريحناماسى مەن دەرەكتانۋدان, ارحەولوگياسى مەن ەتنولوگياسىنان جازىلعان (جازىلماق) ەڭبەكتەردىڭ مەتودولوگياسىن قارابايىرلىقتان, ەكلەكتيكادان, ەلىكتەگىشتىكتەن قورعاپ, باستى نازاردى تاريحي زاڭدىلىقتاردى دايەكتەۋشى ورەگە اۋداراتىن ۋاقىت كەلدى.
باسقاشا ايتساق, دەموكراتيالى, زايىرلى, قۇقىقتى ەلدە عىلىمي تانىمنىڭ مەتودولوگيالىق ۇستانىمدارى مەملەكەت مۇددەسىنە, مەملەكەت قۇراۋشى بايىرعى حالىق مۇددەسىنە ساي كەلۋى وبەكتيۆتى قاجەتتىلىك ءارى باسقالاردىڭ رەنىشىن تۋعىزباسا كەرەك.
تاريحتاعى ادام, ۇلت جانە مەملەكەت فاكتورىن وڭ پايىمداۋ وركەنيەتتىك ىلگەرىلەۋ مەن ىركىلىستەگى قازاقستان ورنىن لايىقتى انىقتاۋعا شىلبىر ۇستاتادى. باسقالار ەمەس, ءوزىمىزدىڭ پروفەسسورىمىز: «ۆ سەرەدينە ءXVىىى ۆەكا كازاحستان بىل پوليتيچەسكي رازدروبلەننوي سترانوي.... كازاحسكيە حانستۆا پرەدستاۆليالي سوبوي سلابىە فەودالنىە گوسۋدارستۆەننىە وبرازوۆانيا. گوسۋدارستۆەننايا ۆلاست ي ەە پروياۆلەنيا يمەلي نەزرەلىە, نەسوۆەرشەننىە فورمى, چتو سووتۆەتستۆوۆالو نيزكومۋ ۋروۆنيۋ رازۆيتيا پرويزۆوديتەلنىح سيل كازاحسكوگو وبششەستۆا.... ەتي وبستوياتەلستۆا پوسلۋجيلي وسنوۆنوي پريچينوي توگو, چتو كازاحي نە موگلي ورگانيزوۆات ەففەكتيۆنوگو وتپورا ناشەستۆيۋ چۋجەزەمتسەۆ, ا ۆ سۆوەي ۆنەشنەي پوليتيكە پونەۆولە پروياۆليالي دۆويستۆەننوست.... سۋلتان ابلاي ۆوزۆىسيلسيا ناد ابۋلمامبەتوم بلاگوداريا سۆويم اكتيۆنىم ۆنەشنەپوليتيچەسكيم سۆيازيام س دجۋنگاريەي, روسسيەي, كيتاەم, كوكاندوم, بۋحاروي, كيرگيزيەي, افگانيستانوم ي ۆوستوچنىم تۋركەستانوم....» دەگەن وي-پايىمنان اسپاسا, ءبۇگىنگى قازاقتىڭ جەر باسىپ جۇرگەنى كەزدەيسوقتىقتىڭ ناعىز ءوزى عوي. ادامزات بالاسىنىڭ تاجىريبەسى تاريحي احۋالعا قاراي از حالىقتان دا الەمدىك تۇلعا شىعاتىنىن, كوپ حالىقتىڭ دا جاڭساق باسۋعا باراتىنىن ايعاقتاپ وتىر. ينتەللەكتۋالدىق ىزدەنىستى سەرىك ەتكەن, باسەكەگە قابىلەتتى قوعامنىڭ تاريحقا قوسارى دا, تاريحتان الارى دا مول بولماق.
كەز كەلگەن دامۋدىڭ مازمۇنى مەن ناتيجەسى جالعاستىق پەن ساباقتاستىقتا جاتىر. بۇل قاعيدا بۇزىلعان جەردە ىلگەرىلەۋ بولمايدى. مىڭداعان جىلدار بويى جەلىسى ۇزىلمەگەن ساباقتاستىق قارا شاڭىراقتى ۇستاپ قالعان قازاقتارعا اقىل مەن قايراتتى, ىستىق جۇرەك پەن سابىردى مولىنان دارىتىپ, ءجۇز جىل جوڭعارلارمەن سوعىسقاندا, 260 جىل وتارلاۋ مەن ءتوتاليتاريزمنىڭ قىسپاعىندا قالعاندا دۇشپانىنا جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرگىزبەدى. قازاق مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلدى, ءححى عاسىر قارساڭىندا ازاتتىققا قول جەتكىزدى. ۇرپاق ساباقتاستىعىن, ياعني ۇلى دالا تاريحىنا ءتان بىرەگەيلىكتى ساقتاپ قالعان قۇدىرەت نە دەسەك, ول – عاسىرلار بويى ۇزدىكسىز تۇزىلگەن رۋحاني-مادەني بايلىق, ول – قازاق ايەلىنىڭ دەموگرافيالىق تاسقىندى ءباسەڭدەتپەگەن ەرلىگى. بۇلار قازاق ەتنوگەنەزى مەن مەملەكەتتىلىگىنىڭ ىرگەتاسىن قالادى, قۋاتىن ارتتىردى. تاريح – ءباسەكەگە, سۇراپىل سىناققا توتەپ بەرگەندەردىڭ الاتىن ەنشىسى.
قازاقتىڭ قوناقجايلىعى, دارحاندىعى, اڭعالدىعى, بەيعامدىعى ءتول تاريحىنىڭ ءون بويىنداعى گۋمانيزمىنەن, وپتيميزمىنەن, سەنىمىنەن انىق كورىنەدى. ۇلت تاريحىن زەرتتەگەندە وسى مەتودولوگيالىق ۇستانىمدى كادەگە جاراتا بىلسەك, تولىمدى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە الامىز. سوندا وقۋلىقتارىمىزداعى سوعىستار, تاپتىق قىرقىسۋلار, رەۆوليۋتسيالار بوتەننىڭ ەكسپانتسياسى, ەكسپورتى ەكەنىن ۇعىنا تۇسەمىز. تاپتىق رۋحتا ويلاۋدان ارىلماعاندىقتان 2010 جىلى جارىق كورگەن «قازاقستان تاريحى» كىتابىنىڭ 3-تومىندا 1723-1725 جىلدارعى «اقتابان شۇبىرىندىدان» كەيىنگى احۋال مەملەكەتتىك بيلىك مۇلدە جوعالعانداي سۋرەتتەلەدى. «ءسويتىپ, – دەلىنگەن وندا, – حالىقتىڭ قىرىپ-جويىلۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن, ەندى سۇلتاندار مەن رۋباسىلارىنان ءۇمىتىن ۇزگەن حالىق ءوزىن-ءوزى قۇتقارۋعا كىرىستى». مەملەكەتتىك بيلىكسىز قالعان حالىق – توبىر عانا. جەڭىس تە, تاريح تا – بىراۋىزدىلىق, باۋىرمالدىق بار جەرگە قوناتىن باق.
وتان تاريحىن زەرتتەگەندە استە ۇمىتۋعا بولمايتىن مەتودولوگيالىق ۇستانىم ادامدار ءىس-ارەكەتىمەن جاسالاتىن تاريحتىڭ ەكى-اق نەگىزدە وربيتىنىنە قاتىستى. ءبىرى – تابيعي-ىرعاقتى تاريحي ۇدەرىس, ەكىنشىسى – وتارلاعان نەمەسە وكتەم سىرت كۇشتىڭ تەگەۋرىنىمەن جاسالاتىن تاريح. ۇلى دالا ەكەۋىن دە باستان كەشتى. ءحVىىى عاسىردىڭ باسىنا دەيىن قازاق جەرىنە كەلگەن قىتاي, اراب, موڭعول, جوڭعار باسقىنشىلارى – ءبارى سايىن دالانىڭ تابيعي-ىرعاقتى تاريحي ءۇردىسىن بۇزا المادى, قايتا وزدەرى قازاقتانىپ كەتتى. ورىس وتارلاۋى دا تابيعي-ىرعاقتى دامۋدى شايقالتقانمەن, تامىرىن قيۋعا عۇمىرى جەتپەدى. ۇلتتىڭ تابيعي-ىرعاقتى دامۋىن كۇيرەتكەن الاپات كەڭەستىك توتاليتاريزم ەدى. 70 جىل ىشىندە جەردىڭ ءبىراز بولىگى تالان-تاراجعا ءتۇستى, ەلى ءۇشىن ەڭىرەگەن زيالىلار اتىلدى, قۋعىندالدى, قازاق ءتىلى بەيشارا حالگە ۇرىندى, اشتىق ميلليونداعان قانداستارىمىزدىڭ باسىن جۇتتى, دەموگرافيا بۇزىلدى. ەڭ اۋىرى – ۇلتتىق جورگەگىنەن جەرىگەن, بوتەننىڭ قۇندىلىقتارىن قاستەرلەگەن, اتى قازاق, زاتى بولەك ۇرپاق ءوسىپ شىقتى. ۇلتتىڭ تۇتاستىعىنا, بولاشاعىنا, مەملەكەت تاعدىرىنا تونگەن قاتەردىڭ جيىنتىق كورىنىسى وسى ەدى. دەمەك, ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىز قازاقستانداعى حالىقتار بىرلىگىن نىعايتۋ ءۇشىن قولعا العان جاسامپاز ءىس-ارەكەتى مەن عىلىمي-تانىمدىق ىزدەنىستەرى – تاريح تاعىلىمىن كەمەل يگەرۋدىڭ ناتيجەسى.
تابيعي-ىرعاقتى دامۋ تەك ازاتتىقپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. وعان سىرتتان تاڭىلعان رەۆوليۋتسيا دا, شەتەلدىك ينۆەستيتسيا دا نەگىز بولا المايدى. ازاتتىق حالىق پەن بيلىكتىڭ بىرلىك-تۇتاستىعىمەن, ەلباسى مەن توپباسىلارىنىڭ كورەگەندىگىمەن, ادىلەتتىڭ اق جولىنان زاڭنىڭ, سوتتىڭ تايماۋىمەن مىعىم. ازاتتىعىنان ايرىلعان ەل سوقپاقتى, زورلىقشىل تاريح سۇرلەۋىنە تۇسەدى. ەندەشە, ۇلت تاريحىن زەرتتەۋدىڭ وزەكتى ۇستانىمى ازاتتىقتىڭ قاي ساتىسىندا تۇرعانىمىزدى انىقتاي بىلۋدە. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, تاۋەلسىز قازاقستان ازىرشە وتپەلى كەزەڭدى باستان وتكەرۋدە. ونىڭ ءتورتىنشى ساتىسىنا اتتاپ وتتىك.
ءبىرىنشى ساتى 1991-1995 جىلداردى قامتىپ جاتىر. بۇل – كەڭەستىك ساياسي جۇيە مەن ەكونوميكالىق قاتىناستاردان ارىلۋ ساتىسى. مەيلىنشە اۋىر جىلدار. جەتىستىكتەرى دە از ەمەس: مەملەكەتتىك رامىزدەر, ۇلتتىق ۆاليۋتا ومىرگە كەلدى, بۇۇ-عا قابىلداندىق, جاڭا استانا انىقتالدى. بىراق سوۆەتيزممەن ات قۇيرىعىن شورت كەسپەي الىسقا ۇزامايتىنىمىز بەلگىلى بولدى.
ەكىنشى ساتى – 1995-2007 جىلدار. ەلدىڭ ەكىنشى كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋمەن بۇرىنعى كەڭەستىك كەساپاتتان ءبىرجولاتا قوشتاسقان قازاقستان پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە كوشىپ, تۇبەگەيلى نارىقتىق رەفورمالار جولىنا ءتۇستى. عاسىرلار توعىسىندا سول رەفورمالار ءوز جەمىسىن بەرە باستادى.
2007 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما قازاقستاننىڭ نارىق ەلىنە اينالعانىن دايەكتەپ, ءۇشىنشى ساتىعا قادام باسقانىمىزدى پاش ەتتى. ءۇشىنشى ساتىنىڭ وزەگىن الەمدىك قارجى داعدارىسىنا قارسى تۇرۋ, پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە قادام باسۋ, دەموكراتيانى تەرەڭدەتۋ قۇرادى. 2011 جىلى باستالعان ءتورتىنشى ساتىنى «داعدارىستان كەيىنگى قازاقستان» دەپ اتاعانىمىز ءجون بولار. ارينە, ءار ساتىنىڭ وزىندىك ىشكى باسپالداقتارى بار. ايتالىق, ءبىرىنشى ساتىنىڭ 1991-1993, 1993-1995 جىلدارعى باسپالداقتارىن, ەكىنشى ساتىنىڭ 1995-1998, 1998-2007 جىلدارعى باسپالداقتارىن ءبولىپ كورسەتكەن ءجون. بۇلاي مەجەلەۋگە كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار نەگىز قالادى. قىسقاسى, وتپەلى كەزەڭدەگى قازاقستان تابيعي-ىرعاقتى دامۋ جولىن تاڭداعان ەل.
ماسەلەنى وسىلايشا قويۋدىڭ ءبىر سەبەبى, الەمدىك جاھاندانۋ ۇردىسىنە كەلىپ تىرەلەدى. ەگەر كەشەگى وتارلاۋ مەن توتاليتاريزم ءبىر مەملەكەتتىڭ عانا كۇشىمەن جۇزەگە اسسا, جاھاندانۋدىڭ ارتىندا الەمدىك الدەنەشە الپاۋىت مەملەكەتتەر تۇرعانىن ءبىر ساتكە قاپەردەن شىعارماۋ كەرەك. جاھاندانۋعا توتەپ بەرە الماۋ قازاقستاندى جات مەملەكەتتەر جاۋلاپ الادى دەگەن ءسوز ەمەس. باسقىنشىلىقپەن باسىپ كىرۋ جاۋلاۋشىعا بۇگىندە ءتيىمسىز بولىپ قالدى: ونى الەمدىك قاۋىمداستىق ايىپتايدى, جاۋلاپ العان ەلىنىڭ دەرتىن ەمدەۋدى, قاجەتتى-قاجەتسىز شىعىنىن كوتەرۋدى موينىنا الادى, ت.س.س. جاھاندانۋدىڭ جالىنا قول ىلىندىرە الماساق, ازاتتىعىمىزدى ءسوز جۇزىندە مويىنداعانسىعان الىس-جاقىن الپاۋىت مەملەكەتتەر تەرىمىزدى تەسپەستەن قانىمىزدى سوراتىنى ءسوزسىز. ەندەشە, تاريحتى زەرتتەۋ وتكەن-كەتكەندى سۋداي ساپىرىپ, قۇرعاق, جەلبۋاز اڭگىمە قۇرۋ ەمەس. ول بۇگىنگى وزەكجاردى مىندەتتەردى وڭ شەشۋ ءۇشىن اۋاداي قاجەت شارتتىلىق ءارى زاڭدىلىق. تاريح – قاۋىپسىزدىك پەن بولاشاقتىڭ كىلتىن ۇستاتۋشى قۇدىرەت.
ازاتتىق جىلدارى قازاقستاندىق دەموكراتيا جولىن قالىپتاستىرۋ باعىتىمەن ۇندەسە شىعارماشىلىق ەركىندىك ورنىقتى, يدەولوگيالىق وكتەمدىك جوعالدى, پىكىر الۋاندىعى شىندىققا اينالدى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ, ۇلت تاريحى جىلدارىن ۇلىقتاۋ, «مادەني مۇرا», يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلامالارى – ءبارى تاريحشى عالىمدار قولىنان نە كەلەتىنىن, نە كەلمەيتىنىن پاش ەتتى. جاڭادان ءۇش عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى – ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا, ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتتارى اشىلىپ, تاريحشىلاردىڭ مارتەبەسى دە, جاۋاپكەرشىلىگى دە ارتا ءتۇستى. مۇنشاما عىلىمي ۇجىم قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى سالالارىندا دا جوق.
اقيقاتىنا كەلسەك, قازىرگى قازاقستانداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ت.ب. مودەرنيزاتسيا مەن وزگەرىستەر قارقىنىنا ىلەسۋ قوعامتانۋشى عالىمدارعا وڭاي ءتيىپ تۇرعان جوق. ماسەلەن, 2010 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ن.ءا.نازارباەۆ باس بولىپ وتكىزگەن استانا ءسامميتى ازىرگە وتان تاريحىنان جازىلعان بىردە-ءبىر وقۋلىققا ەنگەن ەمەس. ال رەسەي مەن اقش-تا جاڭا پرەزيدەنتتەر د.مەدۆەدەۆ, ب.وباما جايلى مونوگرافيالار وقىرمان قولىنا تيگەنى بەلگىلى. قىسقاسى, شىعارماشىلىق سەرگەكتىك, مۇمكىن قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ دە شىعار, جەتىسپەگەندىكتەن ءبىزدىڭ تاريحشى عالىمدارعا وقۋشى مەن ستۋدەنت جاستار, اتا-انالار مەن قاتارداعى وقىرمان ورىندى رەنىشىن ءبىلدىرىپ جاتادى.
سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەڭ الدىمەن وتان تاريحىن زەرتتەۋشىلەردى عىلىمي تانىمنىڭ بۇرىن-سوڭدى قول جەتپەگەن بيىگىنە باستايتىن, ياعني جاڭا مەتودولوگيالىق نەگىزدى, تۇجىرىمدار مەن ۇستانىمداردى تۇزەتىن باسىمدىققا جول اشقان ءجون. مەتودولوگيا تۇزەلمەي, عىلىمي ناتيجەلەر جاڭارمايدى. الەمدىك تاريحي اقىل-ويدىڭ ۇزدىك جەتىستىكتەرىمەن سۋعارىلعان جاڭا مەتودولوگيا قازاقستان تاريحىن ادامزات وركەنيەتىنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە دايەكتەي وتىرىپ, ونىڭ تابيعي-گەوگرافيالىق, گەوساياسي, ۇلتتىق, مەملەكەتتىك, رۋحاني, ت.ب. وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن بولمىس-ءبىتىمىن زەردەلەيتىن الەۋەتكە يە بولعانىن قالايمىز.
قازاقستاندىق مۇددەگە جۇگىنگەن ءھام جەگىلگەن مەتودولوگيا تۇزىلمەگەندىكتەن تاۋەلسىزدىك تۇسىندا تابىلعان جۇزدەگەن, مىڭداعان تىڭ دەرەكتەر, جازبا ەسكەرتكىشتەرى, ءتىپتى ارحەولوگيالىق ارتەفاكتىلەر العاشقىدا سەنساتسيا تۇرىندە حالىققا جەتكىزىلگەنىمەن, ۋاقىت وتە كەلە تەرەڭ زەردەلەنبەي, وقۋلىقتارعا ەنبەي قالدى.
كەزىندە «قازاق سسر تاريحى», «قازاقستان تاريحى» كىتاپتارىن ءبىر توم, ەكى توم, بەس توم كولەمىندە جازعان ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى قالىپتاسقان احۋالدى ەسكەرە وتىرىپ ءارى قولدا بار مۇمكىندىكتەردى ەكشەي كەلە, 2012-2016 جىلدار ىشىندە 20 كىتاپتان تۇراتىن «وتان تاريحى» اكادەميالىق باسىلىمىن جارىققا شىعارۋدى كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر. ءبىزدىڭ بۇل جوبامىزدى ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى, ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, استاناداعى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى ماقۇلداپ, ءوز ۇلەستەرىن قوسۋعا دايارلىعىن ءبىلدىردى. بۇگىنگى بولجام بويىنشا, 20 كىتاپتىڭ العاشقى 5-ەۋى پالەوليتتەن تارتىپ, شىڭعىس حان جورىعىنا دەيىنگى ارعىقازاقتار ءداۋىرىن قامتيدى, 3 كىتاپ قازاق انتروپولوگياسى, ەتنوگەنەزى, حاندىعى, رۋحاني الەمى جايلى بولماق, 4 كىتاپ وتارلانعان ولكە تاريحىنا ارنالادى, 2 كىتاپ كەڭەستىك جىلدارداعى تاريحتى اشپاق, 4 كىتاپ تاۋەلسىزدىك تاعىلىمىن تارازىلايدى. 19-شى جانە 20-شى كىتاپتار قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋدىڭ مەتودولوگياسى مەن تاريحناماسىنا, دەرەكتەر كوزىنە ارنالماق.
دەستەنى «وتان تاريحى» دەپ اتاۋىمىز دا بەكەر ەمەس. ەجەلگى دۇنيەدە دە, ورتا عاسىرلاردا دا قازاقتىڭ اتا قونىسى الدەنەشە ەتنوستاردى باۋىرىنا باسقانى, وتانىنا اينالعانى اقيقات. بۇگىن دە سولاي. ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز, وتانىمىز بىرەۋ, ول – قازاقستان, ول – قازاق ەلى. دەمەك, «وتان تاريحى» مازمۇنى جاعىنان دا, عىلىمي ناتيجەلەرى بويىنشا دا قازاقستان حالقىن ۇيىستىرۋعا قىزمەت ەتەتىن بولادى. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, 20 كىتاپتان تۇراتىن 10 تومدىق «وتان تاريحىن» استانا مەن الماتىنىڭ تاريحشى عالىمدارى جازادى. بۇعان ايماقتارداعى ارىپتەستەرىمىز رەنجىمەۋى كەرەك. راس, بۇگىنگى تاڭدا 5 ايماقتا دا – وڭتۇستىكتە, سولتۇستىكتە, باتىس پەن شىعىستا, ورتالىقتا – ارحەولوگيا مەن ەتنولوگيانىڭ, دەرەكتانۋ مەن تاريحنامانىڭ, ۇلت تاريحىنىڭ بىلىكتى ماماندارى قالىپتاسقان. ماسەلەن, سەمەيدەگى مەملەكەتتىك ەكى جوعارى وقۋ ورنىندا, قاراعاندى قالاسىنداعى ءبىلىم وردالارىندا 20-عا جۋىق تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى ەڭبەك ەتەدى. وسى ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتتى ايماق تاريحىن جازۋعا جەگەتىن ۋاقىت كەلدى. ارينە, 20 كىتاپ كولەمىندە جازۋ قاجەت ەمەس. عالىمدار 2010 جىلى جارىق كورگەن «قازاقستان تاريحى» بەس تومدىعىن باسشىلىققا الىپ, ءوز ايماعىنىڭ تاريحىن سونداعى مازمۇندىق قۇرىلىممەن جازىپ شىقسا, قۇبا-قۇپ.
ۇشىنشىدەن, ۇلت تاريحىنىڭ جىلناماسىنداي وسىناۋ كىتاپتار ماتىننەن عانا تۇرماۋى كەرەك. ول سۋرەتتەرمەن, ءتۇرلى يلليۋستراتسيامەن, كارتالارمەن, كەستەلەرمەن, فوتولارمەن باي كوركەمدەلۋى ءلازىم. بۇعان ءار جىلدارى پەكيننەن, لوندوننان, پاريجدەن, باسقا دا قالالارداعى مۇراعاتتار مەن مۋزەيلەردەن تابىلعان قازىنالار مۇمكىندىك بەرەدى.
تورتىنشىدەن, «وتان تاريحىنىڭ» باس رەداكتسيالىق القاسىن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باسقارسا, ال اۋماق تاريحى بويىنشا رەداكتسيالىق القانى وبلىس اكىمى موينىنا السا, جۇمىستىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن ناتيجەسى دىتتەگەن ماقساتىنا تەز جەتەر ەدى.
ويلاعانىمىز جۇزەگە اسىپ جاتسا, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا وتان تاريحىنان 20 كىتاپ, ايماقتار تاريحىنان 25 كىتاپ قالىڭ كوپشىلىككە جول تارتاتىنىنا سەنىمدىمىز. ۇلتتىڭ ۇلىق تاريحىنا قىزمەت ەتۋ ءاربىر كاسىپقوي تاريحشىنىڭ ءمارتەبەلى بورىشى.
كوپ تومدىق وتان تاريحىن ءتۇزۋ پراكتيكا مەن عىلىم اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستى نىعايتۋعا سەپتەسەدى. ءويتكەنى, باي دەرەكتىك نەگىزدە, كوركەم تىلمەن ءارى بيىك ورەمەن جازىلعان ەڭبەك عانا حالىقتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرا وتىرىپ, قازىرگى تاڭدا ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن قازاقستاندىق پاتريوتيزم الەۋەتىن ارتتىرادى ءارى ۇلت تاريحىن ۇلىقتايدى. بۇعان قوسا, تەوريالىق-مەتودولوگيالىق ۇستانىمدارى بەرىك زەرتتەۋ, بىرىنشىدەن, باسەكەگە قابىلەتتىلىك كەپىلى, ەكىنشىدەن, اقيقاتتى پاش ەتەدى. ايگىلى عالىم ا.ەينشتەيننىڭ قانداي عانا بولماسىن ءتيىستى ۇدەرىستىڭ كەمەل مودەلى رەتىندە فيزيكالىق تەوريانى العا تارتقانى استە كەزدەيسوقتىق ەمەس. تاريح تەورياسى وتكەننىڭ تاجىريبەسى مەن تاعىلىمىن ۇعىنۋعا كىلت ۇستاتسا, كەڭىستىك پەن ۋاقىت اياسىنداعى ادامدار قىزمەتى, ياعني پراكتيكا عىلىمي تانىمنىڭ نەگىزىن قالايدى.
حانكەلدى ءابجانوۆ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.