«جەردىڭ كوركى تال بولار» دەيمىز, «ارتىڭدا مال قالعانشا, تال قالسىن» دەيتىنىمىز جانە بار. سول تالدىڭ, ورماننىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرىپ جاتۋ دا ارتىقتاۋ شىعار. ەل سول اعاشقا, ورمانعا كومىلىپ جاتسا, جەرى جاقسى ەكەن دەيمىز. جەرى جاقسى بولعان سوڭ, ەلى دە جاقسى. سول جاقسىلىق ادامدارعا بايلانىستى. ورمان-توعايىن كۇتپەسە, ەل سول بايلىعىنان ايىرىلادى. ال حالقى سول تال-داراققا, ورمان-توعايىنا قامقور بولسا, ونداي ەلدىڭ جاسىل جەلەگى, كوك كورپەسى كەڭەيە تۇسەدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىز اۋماعىنىڭ تەك 4,6 پايىزى عانا ورماندى ەكەن. بۇل 28 ملن گەكتار. سىرت قاراعاندا از ەمەس سياقتى. بىراق جەرىمىز ۇلكەن عوي. حالقىمىزدىڭ كوپشىلىگى سول جاسىل جەلەكتەن سىرت جاقتا تۇرادى. ونىڭ ۇستىنە سول ورمان دەگەنىمىزدىڭ ءبارى سىڭسىعان بيىك اعاشتى ورمان ەمەس ەكەن. اعاشى سيرەكتەۋ سەكسەۋىلدى ايماق, ءتۇرلى وزەن-كول ايماعىنداعى بۇتالى توعايلار دا ورمانعا قوسىلادى. شىن مانىندەگى ەمەندى, قاراعايلى, شىرشالى, قايىڭدى سىڭسىعان ورمان 1,2 پايىز عانا كورىنەدى. از, وتە از.
استە دە بىزدە ورماندارىمىز قورعاۋسىز, كۇتىمسىز قالدى, سۇعاناق قولعا ولجا بولىپ جاتىر دەۋدەن اۋلاقپىز. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى بار. ەسەپ جۇرگىزىپ قانا قويمايدى, شارالار دا جۇرگىزەدى. اعاشتار ەگىلەدى, بەلگىلى دارەجەدە ورماننىڭ كولەمى از دا بولسا, جىل سايىن ۇلعايىپ جاتادى. ىزدەگەنگە جاپ-جاقسى تاجىريبەلەرىمىز دە بار. ايتالىق, استانا قالاسىنىڭ اينالاسىنداعى ورماندى القاپتاردى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك ءتاجىريبەلەر قاتارىنا قوسۋعا بولار ەدى. بىراق بۇل ۇلكەن قارجىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان ءىس. ونداي شارالاردى جاپپاي جۇزەگە اسىرۋ قيىن. ءبىزدى قىزىقتىراتىنى − الدىمەن قوعامدى قاتىستىرا وتىرىپ تىندىرۋعا بولاتىن شارالار. سوندا ونىڭ ماتەريالدىق سيپاتىنان بۇرىن قوعامدىق سيپاتى جوعارىراق تۇرار ەدى.
قاي جەرگە, قاي وڭىرگە بارساڭ دا, ەلدى مەكەندەردە ءتۇرلى كورىنىسكە تاپ بولاسىڭ: ءبىر ءۇيدىڭ اۋلاسىندا اعاش ءوسىپ تۇرادى, ەكىنشى ءۇي جاسىل جەلەگى جوق, جىپ-جىلماقاي, سۇرىقسىزداۋ. سوعان قاراپ-اق ءۇي يەلەرىن تانىعانداي دا بولاسىڭ. راس, ءبىر وڭىردە سول اعاش ءوسىرۋ, ونى كۇتۋ ايتارلىقتاي تاۋقىمەتى بار شارۋا. سۋ دا تاپشى بولۋى مۇمكىن, كوشەتىن تابۋ دا وڭاي بولماس. اڭگىمە سوندا عوي. بىرەۋلەر سول قيىندىققا قاراماي وسىرەدى, سونىسى ءۇشىن دە باعالى.
ەرتەرەكتە ۇلى اباي ەلىنە, قاراۋىل اۋىلىنا جيىرەك باراتىنبىز. سوندا سىرتتان كەلگەن قوناقتاردى قاسيەتتى شاڭىراق – جازۋشى كامەن ورازالين ءۇيىنىڭ بويشاڭ تەرەكتەرى الىستان قارسى الاتىن. سول تەرەكتەر «ابايدان سوڭ» روماندارىنىڭ كەيىپكەرى ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتى دە تالاي قارسى العان. بۇل اۋىلدا ءبىراز ۇيدە وسىنداي تەرەكتەر ءوسىپ تۇر. «كاكەڭنىڭ ونەگەسى عوي» دەر ەدى اۋدان باسشىلارى. اعىپ جاتقان سۋ جوق, تاستاق جەردە قۇدىقتان سۋ تارتىپ سۋارادى. ءبىراز بەينەتى بار ءىستى جۇزەگە اسىرۋدى كوكىرەگى وياۋ جازۋشى اعامىز وزىنە پارىز ساناعان.
مۇنداي مىسالداردى ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان كەزدەستىرۋگە بولادى. سول شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تارباعاتاي تاۋىنىڭ تەرىسكەي بوكتەرىندەگى اقسۋات اۋىلىندا بايعالي بۇتاباەۆ اقساقالدىڭ جەمىس باعىن كورىپ, تاڭدانعانبىز. جاي اعاش ەمەس, جەمىس باعىن ءوسىرىپ, جەمىسىن جۇرتقا جەگىزىپ وتىردى. ءوزى قورشاپ العان جەردە بۇل ايماقتا جوق باسقا دۇنيە ورناتقان. جۇرتتىڭ ءبارى سونداي بولسا, ءومىرىمىز كوركەيە تۇسەر ەدى دەگەن وي بىردەن كوڭىلگە ورالادى.
قيىر وڭتۇستىگىمىزدە ماقتاارال دەگەن اۋدان بار. جاز بويى اپتاپ ىستىق باسىلمايدى. سوندا جۇرتتىڭ, ءتىپتى مالدىڭ دا, جانىن ساقتايتىن اعاش, اعاشتاردىڭ كولەڭكەسى. سودان دا بۇل وڭىردە باسقا جەرگە قاراعاندا اعاش كوپ. سويتسە دە سول اعاشتار ءوزى وسە سالمايدى. ادامدار ەگەدى, ءوسىرەدى. اۋدان ورتالىعى جەتىساي قالاسىنان شارداراعا قاراي جولدا كانال بويىندا قالىڭ نۋ بار. جۇرت ونى شالعىنبايدىڭ باعى دەيدى. وتكەن-كەتكەن ايالداپ, كولەڭكەلەسىن دەپ الدىمەن ونشاقتى ءتۇپ تال ەكسە كەرەك. كەيىن قولى قالت ەتكەندە سول اعاشتاردان شىبىق كەسىپ الىپ, ەگە بەرگەن, ەگە بەرگەن. سودان ءۇلكەن باققا اينالعان. شاقاڭ بۇل ءۇشىن ەشكىمنەن اقى دا سۇراماعان, اتىم شىقسىن دا دەمەگەن. بۇل وڭىردە ءبىراز اۋقاتتى ادامدار دا وتكەن. تۋىستارى بولماسا, ولاردى ەشكىم بىلمەيدى. ال شالعىنبايدى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. ارتىڭدا مال قالعانشا, تال قالسىن دەگەن, ءسىرا, وسىندايدان ايتىلعان شىعار.
اعاش ەگىپ اتىن شىعارعاندار, ەلدىڭ العىسىن العاندار بۇرىن بولعانىنا مىسال بارشىلىق. قازىر دە بار. بار بولعاندا, ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىپ, ەرتەڭ ەلدىڭ اۋزىندا قالاتىن ادام مىناۋ دەپ كورسەتەتىندەرى دە بار. بۇل جەردە كوزىقاراقتى ادامنىڭ ءبارى بىلەتىن, اسىرەسە, ەكولوگياعا قاتىسى بارلاردىڭ, جەرىن كوركەيتۋدى پارىز سانايتىنداردىڭ ءبارى بىلەتىن ىسكەر قىزىمىز گوزەل قۇلجاباەۆا كوڭىلىمىزگە الدىمەن ورالادى. تىم ارتىق ايتقان جوقپىز با, مەن بىلمەۋشى ەدىم دەيتىندەر دە تابىلار. ولارعا ايتار ءۋاج: بىلگەنىڭىز ءجون-اۋ, سول قىزىمىزدىڭ ونەگەلى ءىسىن ءبىلىپ قانا قويماي, لايىقتى باعالايىق تا دەگىڭ كەلەدى.
وسى گوزەل قارىنداسىمىزدىڭ ءىسىن كورىپ, ءبىر ادامنىڭ قولىنان دا وسىنشا كوپ نارسە كەلەدى ەكەن-اۋ دەيسىڭ. ول كەزىندە مەكتەپتە ەڭبەك پانىنەن ساباق بەرگەن. سودان گۇل ەگۋگە اڭسارى اۋدى. ونى كاسىپكە اينالدىردى. الماتىداعى تالاي مەكتەپ, تۇرعىن ۇيلەر, كەڭسەلەر اۋلالارى گوزەل قىزدىڭ قاتىسىمەن گۇلگە وراندى. «گۇلستان» دەيتىن تاماشا جۋرنال شىعاردى. بۇل ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە. بۇگىنگى ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز ونىڭ باسقا ءبىر قىرى – الماتى وبلىسى, كەربۇلاق اۋدانىنداعى ءوز اۋىلى ءباسشيدى ورمانعا, باۋ-باقشاعا وراعانى, پەرزەنتتىك پارىزىن باسقالارداي اۋىلىن ۇمىتپاۋمەن عانا شەكتەمەي, جاسىل جەلەككە بولەگەنى. مۇنداي ءىس ءتىپتى قولعا العان كۇندە دە ونداعان ادامنىڭ قولىنان كەلمەس. ال گوزەل قىز ونى جالعىز ءوزى جۇزەگە اسىرىپ وتىر.
وسىدان 7-8 جىل بۇرىن گوزەل ءوز اۋىلىنا بارىپ, ونداعى ەل باسشىلارىنا اۋىلدى اينالدىرا كوكتەرەك ەگۋدى ۇسىنعاندا, وعان كوپشىلىگى كۇماندانا قاراعان. قۇلشىنىپ قۇپتاعاندار بولا قويماعان. اسىرەسە, وعان ءبىرشاما قارجى قاجەتتىگى العا توسىلىپ, ونىڭ كوزى جوقتىعىن ايتقان. اۋىلىن جانىمەن سۇيەتىن قىز قارجىنى دا تاپتى, ءىستىڭ كوزىن دە تاپتى. ءىستىڭ وڭعا باسقانىن اڭعارعان اۋىل ەندى سول قىزدارىنا بەت بۇردى. اۋىل باسشىلارى, جاستار قولدادى, مەكتەپ وقۋشىلارى كومەككە كەلدى. سونىڭ ءبارىن ەجىكتەپ ايتساق, اڭگىمە تىم ۇزاپ كەتەدى. قىسقاسى بىلاي: 2011 جىلى 2 گەكتار جەرگە قاراعاي كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى, 7 گەكتار جەرگە كوكتەرەك شىبىقتارى شانشىلدى, 2013 جىلى اتاقتى ءانشى نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ اتىنداعى 5 گەكتار جەرگە الما باعىنىڭ, 10 گەكتار جەرگە «باتىر انالار» ساياباعىنىڭ ىرگەسى قالاندى. بىلتىر ولاردىڭ قاتارىنا «اباي باعى» قوسىلدى.
قىلقان جاپىراقتى اعاشتار باياۋ وسەدى. سويتسە دە بۇگىن ولار كىسى بويىنا جەتەعابىل. ال كوكتەرەك جەردى كومكەرىپ, جەلدىڭ ەكپىنىن باساتىن حالگە جەتكەن. ەرتەڭ ولار وزدەرىن ومىرگە اكەلگەن گوزەل قۇلجاباەۆانىڭ التىن قولى جايىندا الەمگە جار سالىپ ايتىپ تۇرادى. بارشامىز, اكىمشىلىك دەيتىن قاۋىم, ودان دا بيىگىرەكتەگى بيلىك جاعى دا سونى كورسە, ازاماتتىڭ ەڭبەگىنە ءتيىستى باعا بەرسە, لايىقتى قۇرمەت تە كورسەتىلسە, گوزەل قۇلجاباەۆانىڭ مەرەيى وسەرى ءوز الدىنا, ونىڭ يگى ءىسى بارشا جۇرتقا ونەگە بولار ەدى.
قالاي دا جەكە ادامداردىڭ باستاماشىلىعى, ولارعا نۇر جاۋسىن دەيىك تە, ءبارىبىر ازدىق ەتەدى. بۇل قوعام ارالاساتىن ءىس. ءتىپتى ۇلتتىق دەڭگەيدە قولعا الاتىن شارۋا. سوندا ول شىن مانىندە وركەن جايادى. سولاي ەتىپ جاتقان, سونىڭ جەمىسىن كورىپ جاتقان ەلدەر دە از ەمەس.
كوپ ەلدەردە ورمان كولەمىنىڭ كوپتىگى ونداعى تابيعاتتىڭ قولايلىلىعىنان عانا ەمەس, ۇلتتىق دەڭگەيدە جۇرگىزىلىپ جاتقان شارالاردىڭ دا ناتيجەسى ەكەنى داۋسىز. ولار اعاشتى, ورماندى ايالايدى. ولار دا اعاش ەگۋ مەرەكەگە قۋانىشقا اينالعان. اقش-تا مۇنداي مەرەكە 1872 جىلدان بەرى وتكىزىلەدى. يتاليادا ءبىر عاسىردان بەرى ءوتىپ كەلەدى. جانە ول «جاڭارۋ جانە تابيعات» دەپ اتالادى. ال وڭتۇستىك كورەيادا اعاش ەگۋ مەرەكەسىنە بۇكىل وتباسى بولىپ قاتىسۋ پارىز. ءبىر ەلدەردە اعاش ەگۋدىڭ زاڭدىق تا كۇشى بار. الىس ەمەس كورشى قىتاي ەلىندە 11 جاس پەن 60 جاس ارالىعىنداعىلارعا جىلىنا 3-5 ءتۇپ اعاش ەگۋ ءمىندەت سانالادى. فيليپپين ەلىندە جىل سايىن 5 ءتۇپ اعاش ەكپەگەن ادام ازاماتتىعىنان ايىرىلادى. ۆەتنام ەلىندە ءباسپاسوز باسىلىمدارىن تىركەگەندە وعان اعاش ەتۋدى ناسيحاتتاۋ مىندەتتەلەدى. ونى ورىنداماعان گازەت-جۋرنال جابىلادى.
اعاش ەگۋ, شىبىق شانشۋ كوكتەمدە, نە كۇزدە جۇرگىزىلەدى. ال جاقسىلىق جاساسام دەگەن نيەتتە ءجۇرگەن ادامعا اعاش ەگۋ, شىبىق شانشۋ ەڭ وڭتايلى ءۇردىس. ونداي ادامدارعا ايتارىڭ: باسقالارعا, ەڭ الدىمەن اۋىل, مەكتەپ باسشىلارىنا, اۋىل اعالارىنا ويىڭدى جەتكىز. بىرەۋ بولماسا, بىرەۋ قولدايدى. اۋىلدىڭ ءار ادامى, مەكتەپتىڭ ءار وقۋشىسى جىلىنا ءبىر توپ اعاش وتىرعىزىپ, ءبىر شىبىق شانشىر بولسا, ون جىلدا اۋىل وزگەرىپ سالا بەرەدى. ءتىپتى ءبىر كوشە باستاما كوتەرسە, ەكىنشىسى قولدايتىنى انىق.
الدا اعاش ەگەتىن, شىبىق شانشيتىن كەز كەلە جاتىر. سونى ۇمىتپاساق. بىرەۋىمىز ۇمىتساق, ەكىنشىمىز ەسكە سالساق, سوندا ءبىر يگى ىسكە نەگىز قالانار ەدى-اۋ دەيسىڭ.
ماماديار جاقىپ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى