نەمەسە ەر-ازاماتتارعا ارنالعان وڭاشا اڭگىمە
بۇگىنگى مەديتسينانىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – ەمدەلۋدىڭ بالاما كوزدەرى كوپ. يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ الۋان تۇرلەرى تابىلۋدا. ناۋقاستىڭ ءوزى دە عالامتوردان دەرتىن دەندەپ زەرت-
تەپ, مۇمكىندىگىنە قاراي بىلىكتى دەپ تانىعان دارىگەرىنە قارالا الادى. سونىمەن بىرگە, ەلدى اداستىراتىن وتىرىك-شىنى ارالاس جالعان جارنامالىق اقپاراتتار, پايداسى جوق ءدارى-دارمەكتەر, شيپاسى جوق ەم تۇرلەرى دە كوبەيدى. مۇنداي جاعدايدا مەديتسينا سالاسىنىڭ تاجىريبەلى ماماندارىنىڭ ۋاجىنە قۇلاق ءتۇرىپ, دەنساۋلىقتى ساقتاۋعا قاتىستى دۇرىس شەشىمدەر قابىلداۋ اسا وزەكتى. بۇگىنگى اڭگىمە ەر-ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى بولعاندىقتان, سۇراقتارىمىزدىڭ ءبىر پاراسىن «اكادەميك ب.جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعى» اق پروفەسسورى, جوعارى ساناتتاعى حيرۋرگ-ۋرولوگ, «التىن قانداۋىر» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى سۋنيات قۇسىمجانوۆقا قويدىق.
– سۋنيات مىرزەكەن ۇلى, قازىرگى تاڭدا جاستار اراسىندا ۋرولوگيالىق اۋرۋلار بەلەڭ الىپ تۇرعانى قانشالىقتى شىندىققا جاناسادى؟
– قازىر كەيبىر دەرتتەردىڭ جاسارىپ بارا جاتقانى راس. مىسالى, قۋىقاستى بەزىنىڭ قاتەرلى ەمەس گيپەرپلازياسى وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن عانا كوبىنەسە 70-كە جاقىنداعان ەگدە ادامداردا كەزدەسەتىن. سوڭعى جىلدارى بۇل دەرتكە ەلۋدەگىلەر, ءتىپتى قىرىقتىڭ اينالاسىنداعىلار دا ءجيى ۇشىرايتىن بولدى. جانە بۇل جاعداي ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا ەمەس. سول سياقتى, ەر-ازاماتتاردا قۋىقاستى بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگى ايتارلىقتاي كوبەيدى. دەگەنمەن, بۇل ءبىر جاعىنان ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەرتە باستان انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن دياگنوستيكالاۋدىڭ سكرينينگتىك, ۋدز, PSA مەن قانداعى ونكوماركەرلەردى انىقتاۋ ءادىستەرىنىڭ كەڭىنەن قولدانىلا باستاعانىنا دا بايلانىستى. دەمەك, بۇل اۋرۋلار بۇرىن بولسا دا ناۋقاستى قاتتى مازالاماعان سوڭ, اسقىنعانشا جۇرە بەرەتىن بولعان.
– ۋرولوگيالىق دەرتتەر «جاسارا» باستاعان بولسا, وندا ەرلەر قاي جاسىنان باستاپ دارىگەرگە قارالۋى كەرەك؟
– جىگىتتەردە جىنىستىق قىزمەتتىڭ بۇزىلۋى ءجيى كەزدەسسە, ۇلكەندەردى دارەت سىندىرۋدىڭ قيىنداۋى, ونكولوگيالىق اۋرۋلار مازالايدى. قازىرگى مەديتسينا ماماندارى ەر-ازاماتتاردىڭ ۇزاق جاساۋىنا, دەنساۋلىعىنىڭ مىقتى بولۋىنا قىزمەت ەتە الادى. ءبىزدىڭ «اكادەميك ب.جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعى» اق پرەزيدەنتى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مىرزاكارىم الشىنباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن «ەركەكتەردىڭ دەنساۋلىعى» دەگەن ەرەكشە باستاما جۇزەگە اسقانىن بىلەسىز. بۇل باعدارلاماعا كەزىندە شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىز كوپ قىزىعۋشىلىق تانىتقانىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى جازدى. وسى باعدارلاما اياسىندا كوپ جۇمىس اتقارىلدى. ناقتى عىلىمي پايىمدار مەن كورسەتكىشتەر جاسالدى.
سول سياقتى, بىزدەر جاسوسپىرىمدەر اراسىندا كەزدەسەتىن ۋرولوگيالىق دەرتتەرگە دە كوپ كوڭىل بولدىك. سوندىقتان جاس دەمەي, كارى دەمەي, ۇلدىڭ دەنساۋلىعىنان قانداي كىنارات بىلىنسە, بىردەن دارىگەرگە جۇگىنۋ كەرەك.
– ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا, وسى كەيبىر بالالار «سۇندەتتەلىپ» تۋىلدى دەپ جاتادى؟
– قۋاناتىن تۇگى دە جوق. ءوزى سۇندەتتەلىپ تۋىلعان بالا – بۇل انوماليا. بۇل تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمەلەۋگە بولادى. بىزدە مۇنداي ءتۋابىتتى اۋرۋلارعا, ءزار شىعارۋ جولدارىنا قاتىستى دياگنوز بەن وتا تۇرلەرى دە كوپ. قازىر كوپتەگەن وتا تۇرلەرى قان شىعارىلماي جۇزەگە اسىرىلادى. كوپ اۋرۋدىڭ ءتۇرىن وپەراتسياسىز ادىستەرمەن ەمدەۋگە بولادى. بىراق, كىشكەنتاي ەر بالاعا ەسىن بىلگەننەن دەنساۋلىقتىڭ قىمبات ەكەنىن قۇلاعىنا قۇيىپ وتىرۋ كەرەك.
– بەلسىزدىك بەكەرگە كوبەيمەيتىن شىعار؟ سىرتىنان قاراعاندا تەپسە تەمىر ۇزەتىن جىگىتتەر اۋىرىپ جۇرگەنىن جاسىرادى.
– وكىنىشكە قاراي, بىزدەر بالا تاپتىرۋعا قابىلەتتى دەيتىن جاستاعى ەر-ازاماتتاردىڭ ۇرىقسىزدىعىن ءجيى ايعاقتاۋعا ءماجبۇرمىز. مۇنىڭ ءبارى قابىنۋ, سۋىق تيۋ, جىنىستىق جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ اسقىنۋىنان بولادى, سوزىلمالى پروستاتيت, ەپيديموورحيت, ۆاريكوتسەلە, ياعني كوك تامىردىڭ كەڭەيۋى سياقتى اۋرۋلاردان دەر كەزىندە ەمدەلمەۋ تۇبىندە بەلسىزدىككە الىپ كەلەدى.
اراق ءىشۋ, تەمەكى شەگۋ, بەي-بەرەكەت جىنىستىق قارىم-قاتىناستار, اشقاراقتىق, گورمونالدىق قىزمەتتىڭ بۇزىلۋى, قانت ديابەتى, ۋايىم-قايعىعا بەرىلۋ سەكسۋالدىق قىزمەتتى السىرەتىپ, دەرتكە ۇشىراتپاي قويمايدى.
– ەشتەڭەدەن قايمىقپايتىن ەر-ازاماتتار ءتىس دارىگەرىنە, ۋرولوگقا بارۋدان جۇرەكسىنەدى. بۇل قورقىنىش نەمەن بايلانىستى؟
– بۇل قورقىنىش ەمەس, بارىپ تۇرعان جاۋاپسىزدىق. ادام دەگەن الدىمەن ءوز دەنساۋلىعىن ساقتاۋى كەرەك. اسىرەسە, ەر-ازامات وتباسىنىڭ ەرتەڭى ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىنا تىكەلەي تاۋەلدى ەكەنىن ءبىلۋى كەرەك. اۋرۋدى اسقىندىرىپ, قارالماي جۇرە بەرسەڭ, مۇگەدەك بولاسىڭ. بالا-شاعاڭا ماسىل بولاسىڭ.
– وندا ەر-ازاماتتار قانداي مەديتسينالىق تەكسەرىلۋلەردەن ءوتىپ تۇرۋى كەرەك؟
– كەز كەلگەن اۋرۋدى اسقىندىرماۋ كەرەك ەكەنىن نەسىنە ايتا بەرەمىز؟! بىراق قىرىققا تاياعاننان كەيىن-اق ۋرولوگيالىق سىرقاتتار مازالاسا, بىردەن ەم-دوم الىپ, دارىگەرگە قارالىپ تۇرۋدى ادەتكە اينالدىرعان ءجون. جالپى, اناليزدەردەن بولەك, ەر ادامدار جىنىستىق گورموندارعا, پروستوتاسپەتسيفيكالىق انتيگەندەرگە تەكسەرىلىپ تۇرۋى قاجەت. قازىر ۋلترادىبىستىق زەرتتەۋلەرمەن كوپ دەرت الدىن الا بىلىنەدى. ەڭ باستىسى, جىنىستىق جولدارمەن بەرىلەتىن جۇقپالى اۋرۋلارعا جىلىنا 1-2 رەت بولسا تەكسەرىلىپ تۇرۋ – ادامنىڭ ءومىرىن عانا ساقتامايدى, ەر-ازاماتتاردىڭ جاسى ەڭكەيگەنشە كۇش-قۋاتىنىڭ سارقىلماۋىنا جول اشادى. قىسقاسى, ايەلدەردەگى سياقتى ءار ادامنىڭ جەكە دارىگەرى بولۋى كەرەك قوي.
– مەديتسينا دامىپ جاتسا دا, مىقتى ماماندار از. دەرتىڭدى ءدال تاباتىن دارىگەر تاپشى. سوعان قاراماستان, جەكەمەنشىك كلينيكالاردىڭ جارناماسى جەر جارادى.
– شەتەلگە بارىپ تا اقشا شاشىپ الدانىپ, نە ەم جوق, نە قاراجات جوق, قايتىپ كەلىپ جاتقاندار بار. ءبىرىنشى كەزەكتە ءوزىڭ بىلەتىن, تاجىريبەسىنە كۇمان كەلتىرمەيتىن وتاندىق مەديتسينانىڭ كومەگىنە جۇگىنۋ قاجەت. بىزدە دە قانداي قيىندىق كەزدەسسە دە, ءوز ماماندىعىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن مىقتى ماماندار بار. ال اقشا جۇرگەن جەردە الاياقتار بارلىق سالادا كەزدەسەدى. اقىلدى ادامدار ءبارىن پارىقتاپ, بەزبەندەپ الادى. اڭقاۋلار مەن بىلىمسىزدەر جىلتىراعان جارنامالارعا ەرەدى. الەمدىك تاجىريبە حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولعان ماماندارعا جۇگىنۋگە كەڭەس بەرەدى.
– ءدارىحانالاردى بىلاي قويعاندا, قارا بازارلاردا دا ەر-ازاماتتاردىڭ كۇش-قۋاتىن ارتتىراتىن پرەپاراتتار اشىق ساتىلادى. جۋىردا عانا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتى باق پەن ينتەرنەت-رەسۋرستاردى باقىلاۋ ناتيجەسىندە «مادەريا س ليتسەتينوم», «الكوستوپين فورتە», «مۋجسكايا سيلا», «ديانورمين ۋلترا», «ITONE/ايتون» كوز تامشىسى, «كارديتسەپس», «ساگاندالي» مەن «ارتروسيلا» پرەپاراتتارىنىڭ دەنساۋلىققا قاۋىپتى ەكەنىن انىقتادى.
– شىنىندا دا, قازىر نارىقتا مۇنداي پرەپاراتتار وتە كوپ. ءوندىرۋشىلەردىڭ جارنامالارىنا سەنسەك, بۇلاردىڭ ءبارى كەرەمەت, ەشقانداي زيانى جوق. كەيبىر پرەپاراتتار تەلەديدار, باق ارقىلى اشىق ساۋداعا سالىنىپ ءجۇر. نارىقتىق زاماندا مۇنىڭ ءبارى قالىپتى سياقتى كورىنگەنىمەن, كەز كەلگەن ءدارىنى ساتىپ الماس بۇرىن ۋرولوگ-دارىگەرمەن كەڭەسىپ العان دۇرىس. مۇنداي پرەپاراتتاردىڭ كوپشىلىگى جاي جارناما, ءتىپتى زاردابى وتە ۇلكەن بولۋى مۇمكىن. تاماقپەن ىشەتىن بيوقوسىندىلاردىڭ (باد) ءوزىنىڭ دە زياندى اسەرلەرى ايتارلىقتاي. كەيبىر پرەپاراتتاردىڭ قۇرامى جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى مەن ارتەريالدىق قان قىسىمى بار ادامداردى ودان دا السىرەتۋى مۇمكىن.
– ادام دەنساۋلىعى ماماندىعىڭا, تۇراتىن جەرىڭە, ءىشىپ-جەگەنىڭە تىكەلەي تاۋەلدى ەكەنى انىق؟
– ناقتى ستاتيستيكا ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى مەن دەنساۋلىعىنىڭ اراسىندا تىكەلەي بايلانىس بار ەكەنىن دالەلدەپ كەلەدى. اۋىلدىق جەردە تۇراتىن ادامدار مەن مەگاپوليستە تۇراتىن ادامدارعا ءتان دەرتتەر بار. ماسەلەن, كۇنى بويى ۇستەلدە تاپجىلماي وتىراتىن ەر-ازاماتتاردا قان اينالىمىنىڭ بۇزىلۋىنان ۋرولوگيالىق اۋرۋلار ءجيى بايقالاتىن بولدى. كوپ قوزعالماعان ادامنىڭ قانى ۇيىپ, كىشى جامباستا, قۋىقتا ءتۇرلى دەرتتەر پايدا بولادى. ال بۇل ەركەكتەردىڭ ەكىنشى «جۇرەگى» بولىپ سانالادى. ۋاقىت وتە كەلە مۇنىڭ ءبارى كەم دەگەندە سوزىلمالى پروستاتيتكە, قۋىقاستى بەزىنىڭ قاتەرلى ەمەس گيپەرپلازياسىنا الىپ كەلەدى.
– قازىر الەمدىك مەديتسينا قاتەرلى ىسىكتى تۇبەگەيلى ەمدەپ جازۋدا كوپ ەڭبەكتەنىپ, ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىر. ونكولوگيالىق ناۋقاستاردىڭ ءومىرى ۇزارتىلدى. ال ۋرولوگيالىق راكتى ەمدەۋدە ىلگەرىلەۋ قانداي؟
– بۇل ماسەلەدە وتاندىق ۋرولوگيادا دا العا جىلجۋ بار. ءزار جۇرەتىن جولدارداعى بىرقاتار ۋرولوگيالىق قاتەرلى ىسىكتەردى ەمدەۋدە كلينيكالىق ءتيىمدى ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلۋدە. عىلىمي ورتالىق رەتىندە كلينيكالىق زەرتتەۋلەرمەن بىرگە, ەڭ زاماناۋي, جوعارى تەحنولوگيالى ادىستەرگە جۇگىنەمىز. باياعى سوقىر ءادىس جوق. ەندوسكوپيالىق, لاپاروسكوپيالىق ادىستەر ءدال دياگنوستيكالاۋعا, دارىگەردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋگە, كوپ جاعدايدا وتاسىز-اق اۋرۋ تۇرلەرىن ەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ناقتى ايتايىن, ءبىزدىڭ كلينيكادا بۇيرەكتەگى ىسىك ەندولاپاروسكوپيالىق ادىسپەن ەمدەلەدى. ناۋقاستىڭ دەنەسى بولار-بولماس ءتىلىنىپ, بەينەكامەرالى ارنايى قۇرال ىشكە ەنىپ, ىسىكتى ءدال انىقتاپ, قاتىرىپ تاستايدى. سەمىپ قالعان ىسىك ۋاقىت وتە جازىلىپ كەتەدى.
– قازىرگى زاماندا جىنىس الماستىرۋ دا تاڭ قالدىرىپ, جاعا ۇستاتاتىن جاعداي بولماي قالدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مۇنداي جاعداي بار ما؟ جالپى, قازاقستاندا قۇزىرلى مەكەمەلەر ارقىلى مۇنداي وتا جاساۋعا رۇقسات بەرىلگەن بە؟
– بۇل وتا قازاقستاندا زاڭمەن رەتتەلگەن. بىراق ول ءۇشىن الدىن-الا رەسمي زاڭدىق تۇرعىدا سايكەس قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ قاجەت. ءبىزدىڭ عىلىمي ورتالىقتا جىنىس الماستىرۋ ۇلكەن وقيعا بولىپ ەسەپتەلمەيدى. ۋرولوگ-حيرۋرگتارىمىزدىڭ بۇل وتا ءتۇرى بويىنشا جەتكىلىكتى تاجىريبەلەرى بار.
– ۋرولوگيا تەك ەر-ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىمەن بايلانىستى دەگەن تۇسىنىك بار. ءدارىگەرلەرگە كەزەك كۇتكەن ايەل ادامداردى قانداي سىرقاتتار مازالايدى؟
– ارينە, ءبىزدىڭ كلينيكانىڭ دالىزدەرىنەن ايەل ادامداردى دا كوپ بايقاعان بولارسىز. ءزار جولىنىڭ قابىنۋى, قۋىققا سۋىق تيۋ, تسيستيت, ءزاردى ۇستاي الماۋ, پيەلونەفريت, ايتا بەرسەڭ قىز-كەلىنشەكتەردە دە ۋرولوگيالىق سىرقاتتار كوپ كەزدەسەدى. مۇنداي دەرتتەر بىلىنگەندە, ۋاقىت سوزباي, ۋرولوگقا بىردەن قارالۋ قاجەت.
– عىلىمي ورتالىق بولعاننان كەيىن شىعار, مۇندا حالىقارالىق سيمپوزيۋمدار, شەبەرلىك-سىنىپتار ءجيى وتەدى ەكەن. وتكەن جىلى تمد ەلدەرى ۋرولوگتارىنىڭ پلەنۋمى استانا قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعانىن ايتىپ قالدىڭىز. دەمەك...
– دەمەك بۇل فورۋم قازاقستاندىق ۋرولوگيانىڭ ۋاقىتتان قالماي, ىرعاقتى دامىپ كەلە جاتقانىن بىلدىرەدى. ءارىپتەستەرىمىزدىڭ جىلدار بويى جيناعان عىلىمي تاجىريبەلەرى مەن ناقتى جەتىستىكتەرى كەشەگى كسرو اۋماعىنداعى ۋرولوگتاردى بەي-جاي قالدىرمايدى. ماسەلەن, ورتالىق قۇرىلعالى بەرى اسا ءىرى 36 حالىقارالىق فورۋم ءوتىپتى. بۇل – از ەمەس. بىزدەگى حالىقارالىق جيىنداردىڭ ناتيجەلى بولۋىنا ۋرولوگتاردىڭ ەۋروپالىق اسسوتسياتسياسى دا مۇددەلىلىك تانىتادى.
– يننوۆاتسيالىق مەديتسينالىق تەحنولوگيالار دەگەندى قاراپايىم ناۋقاس قالاي سەزىنىپ, تۇسىنە الادى؟
– قازىر وزىق مەديتسينالىق تەحنولوگيالاردىڭ بارلىعى دا قازاقستاندا بار. قان شىعارىلماي, اشىق كەسىلىپ, تىگىلمەي, اعزاعا بارىنشا زيان كەلتىرمەيتىن وتالاردىڭ ءبارى وسىنداي الەمدىك تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن جاسالادى. ەندوسكوپيالىق, لاپاروسكوپيالىق اپپاراتتارىمەن جاسالعان وتالاردان كەيىن ناۋقاستار تەز وڭالادى. اۋرۋدان ەمەس, وپەراتسيالاردىڭ وزىنەن بولاتىن زيان ايتارلىقتاي تومەندەدى.
مەملەكەتىمىز دە مەديتسينا سالاسىنىڭ دامۋىنا از قاراجات ءبولىپ جاتقان جوق. بارىنشا جەتىلدىرىلگەن دياگنوستيكالىق اپپاراتتار الىنۋدا. جاس ماماندار شەت ەلدەردە تاجىريبە ارتتىرا الادى. ءبىزدىڭ عىلىمي ورتالىقتىڭ وزىندە جوعارى ساناتتاعى كاسىپقوي ماماندار جەتەرلىك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى