حالىقارالىق انتيادرولىق «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى جانىنداعى «رادياتسيا. ەكولوگيا. دەنساۋلىق» پروبلەمالىق كوميتەتىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي ۇلتتىق كىتاپحانادا وتكەن ءدوڭگەلەك ۇستەلدە قوزعالىس ءتوراعاسى, قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ باستاعان ءبىرقاتار تانىمال تۇلعالار, بەلگىلى عالىمدار اتالمىش پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارىن قاراستىرىپ, ءوز ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
پروبلەمالىق كوميتەت توراعاسى ايتقوجا بيعالي ۇلى قۇرامىنا گەندىك موديفيكاتسيالانعان ورگانيزمدەر (گمو) قوسىلعان ازىق-ت ۇلىكتەردىڭ اسىرەسە جاس ۇرپاق دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن زياندارى جايلى ايتا كەلە, ەڭ قاۋىپتىسى, ونداي قوسپالار گەندىك باقىلاۋدان شىعىپ كەتكەن جاعدايدا قايعىلى سالدارعا ۇشىراتاتىنىنا توقتالدى.
گەنەتيكا عىلىمى ءۇشىن ۇلى جاڭالىق بولعانمەن, از شىعىن, ارتىق پايدا كوزدەگەن ءوندىرۋشىلەر ءۇشىن تاپتىرماس تابىس كوزىنە اينالىپ بارا جاتقان گمو ونىمدەرىن قولدانىستان ىعىستىرىپ شىعارۋدىڭ وڭاي ەمەستىگىن ايتقان مارعۇلان حاميەۆ جيىندا ءوز ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى. ەلىمىزدىڭ قۇرمەتتى ەكولوگى, «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ قاراعاندى ءبولىمىنىڭ توراعاسى م.حاميەۆ حالىق كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ازىق-ءتۇلىكتەر وندىرىسىنە, ءداندى-داقىل ەگىستىكتەرىنە گمو ونىمدەرىن قوسۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى زاڭ قابىلداۋ ءۇشىن پارلامەنتكە ءوتىنىش جىبەرۋ كەرەك, دەيدى. گمو قوسپالى ونىمدەرىنە «باياۋ جارىلاتىن مينا» دەپ باعا بەرگەن عالىمدار بۇل ۇسىنىستى قىزۋ قولدادى.
ج.جيەنباەۆ اتىنداعى ءوسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اباي ساعيتوۆ پەن «جالپى گەنەتيكا جانە تسيتولوگيا ينستيتۋتى» رمم باس ديرەكتورى لەيلا جانسۇگىروۆا دا گمو پروبلەماسىنا قاتىستى ءوز ويلارىن بىلدىرە كەلە, ءماسەلەنىڭ ەكىنشى قىرى – اگروتەحنولوگيادا شىعارىلىپ جاتقان كەز كەلگەن جاڭا سورتتىڭ موديفيكاتسيالىق وزگەرىستەر ارقىلى الىناتىندىعىن, ال اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەگىستىك اتاۋلىعا حيميالىق تىڭايتقىش, پەستيتسيدتەردىڭ ءتۇر-ءتۇرى قولدانىلاتىندىعىن ايتىپ, ولاردىڭ دا ەكولوگياعا, ادام دەنساۋلىعىنا تيگىزەر زيانىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوتەرۋ قاجەت, دەدى.
تارتىستى دا قىزىقتى پىكىرتالاسقا ۇلاسقان دوڭگەلەك ۇستەلدە ەگىستىكتى, جەمىس-كوكونىستى تابيعي ورگانيكالىق زاتتارمەن زالالسىزداندىرۋ ماڭىزدى ءارى قاجەتتى دەسكەن گەنەتيكا سالاسىنداعى عالىمدار گەندىك موديفيكاتسيالانعان اعزالار مەن ۋلى پەستيتسيدتەردى كوپتەپ قولداناتىن وندىرۋشىلەرگە قارسى كۇرەس رەتىندە ارنايى زاڭ قابىلداتۋ كەرەك دەگەن ءتۇيىن جاساستى.
ايتا كەتسەك, 1991 جىلى قۇرىلعان «رادياتسيا. ەكولوگيا. دەنساۋلىق» پروبلەمالىق كوميتەتى ەلىمىز اۋماعىنداعى يادرولىق سىناقتان جانە وزگە دە قورشاعان ورتاعا اسەر ەتەتىن تەحنوگەندىك اپاتتاردان زارداپ شەگۋشىلەردى ساۋىقتىرۋ جولىندا قازاقستان عالىمدارى مەن مامان-دارىگەرلەرى اراسىندا ىقپالدى ۇيىمداستىرۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. مىسالى, وسى كوميتەت قۇرامىنداعى م.جانگەلوۆا, ف.قوزىباەۆا, ۆ.ينيۋشين, ج.مۇستافينا, م.تونكوپي سياقتى بىرقاتار عالىمدار ازىرلەگەن «تۇرمىستىق جانە ونەركاسىپتىك قوقىستار مەن راديواكتيۆتى قالدىقتاردى جويۋدىڭ بيوفيزيكالىق تەحنولوگيالارى», «بيوگەندى سۋ ءوندىرۋ جانە قولدانۋ ارقىلى تولىقجۇيەلى بەكىرە جانە قىزىل بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ», «راديونۋكليدتەرمەن جانە اۋىر مەتالل ەلەمەنتتەرىمەن لاستانعان توپىراق قۇنارلىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ تەوريالىق نەگىزدەرىن ازىرلەۋ» سياقتى كوپتەگەن جوبالار حالىقارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىقتا اتتەستاتسيادان ءوتىپ, 2017-2018 جىلدارى جۇزەگە اسىرۋ جولدارى جوسپارلانىپ وتىر.
ميرا بايبەك, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى