التىنسارين اۋدانى قوستاناي قالاسىنان الىس ەمەس, 40 شاقىرىمداي عانا بولادى. بۇل توڭىرەكتىڭ بارلىعى قاراعايى مەن قايىڭى سىڭسىعان, سۇلۋ ءوڭىر. اراقاراعاي ورمانىنىڭ اراسىندا اتاقتى «سوسنوۆىي بور» شيپاجايى تۇر. وسى ارادا ەمدىك قاسيەتى وتە مول جەراستى مينەرالدىق سۋىنىڭ ۇلكەن قورى بار ەكەنىن عالىمدار وتكەن عاسىردىڭ 60-70-جىلدارى اراسىندا انىقتادى.
«سوسنوۆىي بور» ءساناتوريى پايدالاناتىن سول سۋ مىڭ دا ءبىر اۋرۋعا ەم. شيپاجايعا تەك باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزداعاندار عانا كەلمەيدى, ول ءىرى دەمالىس ورنى.
اينالاداعى مىڭجىلدىق قاراعايلى ورماننىڭ اراسىن «تابيعي باروكامەرا» دەسە بولادى. جىل سايىن وندا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, وزگە دە الىس-جاقىن
شەتەلدەردەن 12 مىڭ ادام كەلىپ دەنساۋلىعىن تۇزەيدى, دەمالادى.
– «سوسنوۆىي بور» ساناتوريى – ءبىزدىڭ اۋداننىڭ ماقتانىشى, ىشكى ءتۋريزمنىڭ باستالۋىنا مۇرىندىق بولعان ەدى. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ اۋداننىڭ بيۋدجەت قورجىنى دا وسى ساناتوري سالىعىمەن تولىعادى. مىنە, ىشكى ءتۋريزمنىڭ پايداسى. سوندىقتان كوكشەتاۋعا قاراي كەتەتىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاس جولدىڭ «سوسنوۆىي بور» ءساناتوريى تۇسىنان وتەتىن تۇسى تارلىق ەتەدى. سول جول ءجوندەلىپ, ءتورت جولاقتى بولىپ كەڭەيتىلسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ەلباسى ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن دۇرىستاۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى ەمەس پە؟ ءۇلكەن جولدان بۇرىلعاننان كەيىن كولىك «سوسنوۆىي بور» ساناتوريىنە ششەرباكوۆ اۋىلىنىڭ ورتاسىمەن بارادى. وسى جولدى جوندەپ, ەكى جاعىنا جاياۋ جۇرگىنشى جۇرەتىن جول جاساپ, تاقتا تاستار توسەپ, كوركەيتىپ قويۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ونىڭ قۇجاتتارى دايىندالىپ جاتىر, – دەيدى اۋدان اكىمى باتىربەك احمەتوۆ. مۇنىڭ سىرتىندا سوڭعى جىلدارى «سوسنوۆىي بور» ءساناتوريى تۇرعان تابيعات اياسىندا «جايلاۋ» ساۋىقتىرۋ-كوڭىل كوتەرۋ كەشەنى جۇمىسىن باستاعان بولاتىن. وعان دا دەمالۋشىلار قىزىعۋشىلىقپەن كەلەدى. جاز ماۋسىمىندا وسى توڭىرەكتە بىرنەشە بالالار دەمالىس لاگەرلەرى جۇمىس ىستەيدى. ادامدار ورمانعا, كولگە بارىپ, تابيعات اياسىندا ءوز بەتتەرىنشە قىدىرادى, دەمالادى.
باتىربەك مىقانسالىق ۇلى ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن تەك تابيعاتقا عانا يەك ارتۋ ازدىق ەتەتىنىن ايتادى. التىنسارين اۋدانى ورنالاسقان قاسيەتتى وڭىردە حالقىمىزدىڭ اتاقتى ۇلدارى مەن قىزدارى تۋىپ-وسكەن. ولاردىڭ ءوزى, تاعدىرى, حالقىنا ءسىڭىرگەن ەڭبەگى تۋرالى ۇزاق اڭگىمە شەرتۋگە بولادى. ول تۋريستەردى ماگنيتتەي تارتپايدى دەپ كىم ايتار جانە جاس ۇرپاق ءۇشىن تاعىلىمدىق, تانىمدىق جاعى ءبىر بولەك. ششەرباكوۆ اۋىلىنان 11 شاقىرىم جەردە ىبىراي ءالتىنساريننىڭ كىندىك قانى تامعان ومار قۇدىعى دەگەن جەر بار. وندا بالقوجا ءبيدىڭ اۋىلى تۇرعان. وسىدان ەكى جىل بۇرىن اۋدان باسشىلىعى تۇششى قۇدىقتىڭ ورنىن تاۋىپ, ونىڭ ماكەتىن جاسادى. قۇدىقتىڭ باسىنا ءمارمار پليتاعا قازىر ەگىستىككە اينالىپ كەتكەن سول اۋماقتىڭ حالقىمىزعا ىبىرايداي پەرزەنت بەرگەن اۋلەتكە قۇتتى قونىس بولعانىن جازىپ قويدى. اۋدانداعى, وبلىستاعى مەكتەپ وقۋشىلارى وقۋ باستالعاندا سول قۇدىقتىڭ باسىنا بارۋدى ادەتكە اينالدىرىپ كەلەدى.
حالقىمىزدىڭ ءۇش رۋحاني بايتەرەگىنىڭ ءبىرى, كەمەڭگەر اعارتۋشى ىبىراي التىنسارينگە بايلانىستى جاسالعان جۇمىستار ونىڭ ەسىمىن العان اۋداندا ءبىر بۇل ەمەس. وتكەن جىلى ى.ءالتىنساريننىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋىنا وراي اۋدان ورتالىعىندا بار قازاقتىڭ ۇستازىنا تۇلعالى ەسكەرتكىش ورناتىلدى. وندا قازاق دالاسىنا ءبىلىم ءنارىن سەپكەن ىبىرايدىڭ العاشقى شاكىرتتەرىنىڭ ورتاسىندا ولارعا ساباق ۇيرەتىپ تۇرعان بەينەسىن كورەمىز. ەسكەرتكىش تۇرعان جەردە «ىبىراي ساياباعى» سالتاناتتى تۇردە اشىلعان بولاتىن. اۋدان ورتالىعىنداعى ورتا مەكتەپتە ىبىراي مەن ءماريام حاكىمجانوۆاعا ارناپ مۋزەي بولمەسى دە اۋدان باسشىلىعىنىڭ باستاماسىمەن اشىلدى. ايتپاقشى, ىبىرايدىڭ اتاسى بالقوجانىڭ بىرگە تۋعان باۋىرى قانقوجادان تارايتىن, قازاق اقىن قىزدارىنىڭ كوشىن باستايتىن ءماريام اپانىڭ تۋعان جەرى مەزگىل دە ومار قۇدىعىنان الىس ەمەس. اۋدان اكىمى باتىربەك احمەتوۆ اۋداندا ششەرباكوۆ اۋىلىن ءماريام حاكىمجانوۆا اتىنا وزگەرتۋ تۋرالى جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلىپ, ونى وناماستيكالىق كوميسسياعا تاپسىرعانىن ايتتى.
التىنسارين اۋدانىنداعى ماياكوۆسكي سەلولىق وكرۋگىنە قاراستى تەمىرقازىق اۋىلىندا حالىق اقىنى ومار شيپين تۇرعان ەدى. ونىڭ كوزىن كورگەندەر تەمىرقازىقتا بۇگىنگە دەيىن تۇرادى. اۋداندا ماياكوۆسكي سەلولىق وكرۋگىنىڭ اتىن ومار شيپين اتىنا وزگەرتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن جۇمىستار ءجۇرگىزىلگەن. الداعى ۋاقىتتا وناماستيكالىق كوميسسيادا ونىڭ دا قارالاتىنىنا, وڭ شەشىم شىعارىلاتىنىنا اكىمنىڭ سەنىمى بار.
– ىبىراي التىنسارين بابامىزدىڭ اتىنا بايلانىستى جەرلەر, جاسالعان جۇمىستار اۋدانداعى ىشكى تۋريزم باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالاتىن بولادى. ءوزىمىزدىڭ تابيعات جانە رۋحاني بايلاعىمىزدى ءوزىمىز باعالاماساق كىم باعالايدى؟ – دەيدى باتىربەك مىقانسالىق ۇلى.
تاۋەلسىزدىككە 25 جىل تولعان مەرەكە كۇندەرى وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ ا. بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنت جاستارمەن كەزدەسۋ وتكىزگەن بولاتىن. سوندا ستۋدەنتتەر قويعان سۇراققا وراي وبلىس اكىمى كەمەڭگەر اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ قوستاناي قالاسىنان 7 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان كەسەنەسى قايتادان سالىناتىنىن ايتتى. كەسەنە قوستاناي اۋدانىنىڭ جەرىندە جاتقاندىقتان, اۋدان باسشىلىعى رەسپۋبليكاداعى بەلگىلى ساۋلەتشىلەرمەن وسى جونىندە جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. كەسەنە باسىنا كەلگەن ادامدار وتىرىپ دەمالاتىن, ارۋاقتارعا قۇران باعىشتايتىن ورىندار بار تۇتاس كەشەن بولادى. ءوڭىر باسشىسى جاڭا كەسەنە قۇجاتتار دايىنداۋعا بايلانىستى بيىل كەشىگەتىندەي بولسا, 2018 جىلى دايىن بولاتىنىن دا جەتكىزگەن ەدى. التىنسارين جانە قوستاناي اۋداندارى ىرگەلەس ورنالاسقان. سوندىقتان بولاشاقتا ءىشكى ءتۋريزمنىڭ ءبىر باعىتى ىبىرايدىڭ كىندىك قانى تامعان اراقاراعاي ورمانى جانىنداعى ومار قۇدىعىنان باستالىپ, اعارتۋشى ەسىمىن العان اۋدانداعى مەكتەپ مۋزەيىن, وعان ارنالعان ساياباقتى, قوستاناي قالاسىنداعى مەموريالدىق مۋزەيىن ارالاپ, تاۋ تۇلعانىڭ كەسەنە-كەشەنىمەن اياقتالاتىن بولادى. جالپى, جۇرتشىلىق وكىلدەرى, ولكەتانۋشىلار دا وسىلاي بولۋىن قالاعان ەدى.
– ومار قۇدىعىنىڭ باسىندا ءالى دە تۋريستەر تارتاتىنداي ەتىپ جاسايتىن جۇمىستار بار. ونى الداعى ۋاقىتتا دەمەۋشىلىك قارجى تاۋىپ, جۇزەگە اسىرامىز, – دەيدى التىنسارين اۋدانىنىڭ اكىمى باتىربەك احمەتوۆ.
ۇلىلاردىڭ ءىزى دە تۋريزمگە سۇرانىپ تۇر. ويتكەنى, كەيىنگى ۇرپاق رۋحاني تامىرىن, ازىعىن ىزدەيدى. تۋريزم سول ءۇشىن دە كەرەك.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي