«پاراليچ ەمەس, پاروديست...»

پاروديا – وتە قيىن ونەر. تانىمال ادامدارعا پاروديا جاساۋ – تابيعي دارىنى بار تالانتتاردىڭ قولىنان عانا كەلسە كەرەك. بۇگىندە وسى جانردىڭ شىراعىن جاعىپ جۇرگەندەر تۋرالى اڭگىمە قوزعاي قالساق, ولجاس سىدىقبەكوۆتىڭ ەسىمى العاشقىلاردىڭ قاتارىندا اتالاتىنى انىق. سوندىقتان, ءبىزدىڭ ولجاسپەن بۇگىنگى اڭگىمەمىز وسى ونەرگە قالاي قادام باسقانى تۋرالى سۇراقتان باستالدى. – ولجاس, نەگىزگى مامان­دىعىڭ جۋرناليست ەكەن. بىراق جۇرت سەنى ساحنا ارقىلى تانىدى. ونەرگە قالاي كەلدىڭ؟ ءبارى قالاي باستالدى؟ – مەن وقىعان قازۇۋ-دا جىل سايى­ن تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قارساڭىندا فاكۋلتەتارالىق بايقاۋ وتەتىن. ءار فاكۋلتەت ءوز ماماندىعىنا ساي ازىلگە تولى قويىلىمداردى ساحناعا الىپ شىعادى. ول جىلدارى ەل اراسىندا «بەتپە-بەت» باعدارلاماسىنىڭ رەيتينگى وتە جوعارى, تانىمال ەدى. نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلىنىڭ حاباردى جۇرگىزۋ ءستيلى, مانەرى ەرەكشە عوي. اقىلداسىپ وسى باعدارلامانى ساحنالاۋدى ءجون كوردىك. كۋرستاسىم رينات كەر­تاەۆ نۇرتىلەۋ اعانىڭ, مەن ستۋدياعا كەلگەن ءۇش قوناقتىڭ رولدەرىن وينادىم. زالدا ستۋدەنتتەرمەن بىرگە رەكتوردىڭ ءوزى وتىر. شىنىمدى ايتسام, ول كەزدە بەلگىلى ادامدارعا پاروديا جاساماعان كەزىم ەدى. الدىمىزداعى قاعازدا «ءجۇرسىن ەرمان», «بەكبولات تىلەۋحان» جانە «باۋىرجان جاقىپ» دەپ جازۋلى تۇر. مەن ورىندىقتارعا اۋىسىپ وتىرىپ, ۇشەۋىنە پاروديا جاسايمىن. العاشقى سۇراقتى ءجۇرسىن ەرمانعا قويدى. ءجۇرسىن اعامىزدىڭ داۋسىنا سالىپ, جاۋاپ بەرە باستاعان كەزدە-اق زال گۋ ەتە قالىپ, قول شاپالاقتاپ كەتتى. مەن مۇنداي بولادى دەپ ويلاعان جوقپىن. رەكتورعا قاراسام, ول دا ىشەك-سىلەسى قاتىپ ك ۇلىپ جاتىر. بويىمدى بەيمالىم كۇش بيلەپ كەتتى. جۇرتتىڭ ريزا بولىپ, قول ۇرعانى كەرەمەت كۇش-قۋات بەردى. بەكبولات تىلەۋحان بوپ سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەنىمدە زال كۇلكىدەن تىپتەن جارىلدى. سۇحبات ءبىتتى. ساحنادان شىعىپ بارا جاتىپ, ەلدىڭ ماعان دەگەن ىقىلاسىن كورىپ, كەرەمەت ءلاززات الدىم. ءدال سول كۇننەن باستاپ جۋرناليستيكادان ونەرگە قاراي ويىسا باستادىم دەپ ايتۋعا بولادى. ەرتەڭىندە ساباققا كەلسەم, ءبارى كەشەگى قويىلىمدى ءالى «جىر» عىپ ايتىپ ءجۇر. لەزدە فاكۋلتەتتىڭ «جۇلدىزىنا» اينالىپ شىعا كەلدىم. وسى جاعدايدان كەيىن بىرەۋ­لەر «ويباي, ءازىل-سىقاق تەاترىنا بارمايسىڭ با؟» دەپ اقىل ايتتى. شىنىمدى ايتسام, جۇرەكسىندىم. دەگەنمەن ءبىر جاناشىر كىسىلەر بەلگىلى ونەر تارلاندارى اسقار نايمانتاي مەن ۇلان نۇسىپاليەۆكە ەرتىپ اپاردى. پاروديامدى كورىپ, ولار دا قاتتى ريزا بولدى. اسقار اعامىز «تاك, بىلاي ىستەيىك... بىزدە «ايتىس» دەگەن قويىلىم بار, سەن سونىڭ باس جاعىندا ءجۇرسىن بولىپ ايتىسكەرلەردى ساحناعا شاقىر دا, ارتىنشا قازى­لار القاسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە بەكبولات بوپ سويلەپ كەت», دەدى. مىنە, ءبارى وسىلاي باستالدى. وسىدان كەيىن مونولوگتار جازىلا باستادى. مەيرامبەك بەسباەۆ, توقتار سەرىكوۆ, ەرمەك سەر­كەباەۆ, ءابساتتار قاجى دەر­بىسالى, يمانعالي تاسما­عامبەتوۆكە پاروديالار جاسالىپ, وسى ونەرگە ءبىرجولاتا دەن قويىپ كەتتىم. جۋرناليستيكا جايىنا قالدى. – تانىمال تۇلعالارعا پاروديا جا­ساۋعا جۇرەكسىنگەن جوقسىڭ با؟ ولار قالاي قابىل­دادى؟ وزىڭە حابارلاسىپ, بولماسا جولىققان كەزدە وكپە-رەنىشىن نەمەسە جىلى قابىلداعانىن ايتىپ قال­عاندار بولدى ما؟ – «ماعان پاروديا جاسادىڭ» دەپ رەنجىگەن ادام ءالى بولعان جوق. كەرىسىنشە, «نەگە جاساماي ءجۇرسىڭ؟» دەپ, ەمەۋرىن تانىتاتىندار بار. ءالى ەسىمدە... يمانعالي تاسماعامبەتوۆكە پاروديا جاسادىم. سودان ول كىسى استانانىڭ اكىمى بوپ تۇر­عان كەزدە مەن شىعاتىن كەش­كە قاتىساتىن بولدى. كەش­تى ۇيىمداستىرۋشىلار «تاس­ماعامبەتوۆكە پاروديا جاسا­ماي-اق قويارسىڭ» دەگەن ۇسىنىس ايتتى. كەش باستالار الدىندا يمانعالي اعامەن كەزدەسىپ, سويلەستىم. «قازىر ماعان جا­ساعان پارودياڭدى كورسەتەسىڭ عوي, ءا؟» دەدى ول كىسى سالعان جەردەن. «اعا, بۇل جولى رەتى كەلمەيدى-اۋ... ءوزىڭىزدىڭ ارنايى رۇقساتىڭىز كەرەك سياقتى» دەدىم. «پاروديا دەگەن يميدجدىك نارسە عوي. وعان رۇقساتتىڭ نە قاجەتى بار؟ كورسەتە بەر...» دەدى. سونىمەن كورسەتتىك. ريزا بولدى. ۇلتتىق ارنادا «قىمىزحانا» باعدار­لاماسىنا تۇسكەن كەزدە دە نۇرتىلەۋ اعامىزعا پاروديا جاسادىم. نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلى سول تەلەارنانىڭ باسشىسى بولاتىن. بىراق رەجيسسەر «قانشا دەگەنمەن ول كىسى ءبىزدىڭ ارنانىڭ توراعاسى عوي. وعان پاروديا جاساۋدىڭ قاجەتى جوق» دەپ, توقتاتىپ تاستادى. وسى جايتتى كەيىنىرەك ءبىر باسىلىمعا بەرگەن سۇحباتىمدا ايتىپ ەدىم, ول كىسى ۇشاقتا كەلە جاتىپ سوعان كوزى ءتۇسىپتى. كەلە سالىپ مەنى ىزدەپ تاۋىپ الدى. «پاروديا دەگەن تۇلعاعا جاسالادى, وندا تۇر­عان نە بار؟ توقتاتپا, جاساي بەر» دەپ, رۇقساتىن بەردى. جاسىراتىنى جوق, ماعان «ءابساتتار قاجىعا پاروديا جاساماي-اق قويسايشى, قانشا دەگەنمەن ءدىنباسى عوي» دەگەن اڭگىمە دە ايتىلعان. ءابساتتار اعامەن ءبىر تويدا جولىعىپ قالىپ, تانىس­تىم. «جوق, اينالايىن... سەن ەكەنسىڭ ماعان پارو­ديا جاساپ جۇرگەن. بۇل ادە­بيەت­تە بار جانر عوي. ماعان ۇناي­دى, ەش قىسىلما, جاساي بەر, اينا­لايىن...» دەپ ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

– پاروديا جاساۋعا ادامداردى قالاي تاڭدايسىڭ؟ جالپى ۇيدە, وڭا­شادا قايتا-قايتا پىسىقتاپ, الدىن الا دايىندالاسىڭ با؟

– مىندەتتى تۇردە دايىندالا­مىن. پاروديا – ول تەك داۋىستى سالۋ ەمەس, جۇرگەن ءجۇرى­سىن, قيمىلىن, قالىبىن, تۇگەل كەلتىرۋ قاجەت قوي. شا­مامەن ول نە ايتادى, نەنى ايتۋى ءمۇم­كىن, ويى, مىنەزى, بولمىسى, ماماندىعى, قىزمەتىنە بايلانىستى ۇتىمدى سوزدەردى تاپ باسىپ تابۋ كەرەك. قىسقاسىن ايتقاندا, سول ادامعا اينالۋ قاجەت. ءبىر كەزدەرى «سەنىڭ ءسوزىڭ دە, ءجۇرىسىڭ دە يمانعاليعا قاتتى ۇقساپ كەتتى» دەپ ايتۋشى ەدى دوستارىم. شىنىندا, وبرازعا قاتتى كىرىپ كەتكەن كەزدە سودان شىعا الماي قالاتىن ساتتەر دە بولادى. – قازىر ەلىمىزدە ءازىل-سىقاق تەاتر­لارى كوبەيىپ كەتتى. سو­لاردان «بىرگە جۇمىس ءىس­تەيىك, بىزگە كەل» دەگەن ۇسى­نىستار ءتۇس­تى مە؟ - ەڭبەك جولىمدى «تەرىسقاق­پاي», «بازار جوق» تەاترلارىنان باستاپ, كوپشىلىككە تانىلدىم عوي. قازىر جەكە جۇمىس ىستەيمىن. تۇرسىنبەك قاباتوۆ «سەن ەندى استاناعا كوشىپ كەلدىڭ عوي. بىزگە جۇمىسقا كەلمەيسىڭ بە؟» دەپ ايتقان. بىراق باسقا جۇمىستا جۇرگەندىكتەن گاسترولگە شىعا بەرۋگە مۇمكىندىك جوق. «تاماشاعا» دا شاقىرعان. بىردە مارقۇم قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆ اعامىز گازەتكە سۇحبات بەرىپ, «قازىرگى جاستاردىڭ ىشىندە كىمدەردىڭ ونەرىن دۇرىس باعا­لايسىز؟» دەگەن سۇراققا مەنىڭ اتى-ءجونىمدى اتاپتى. ول كىسى­مەن كەزدەسكەن ەمەس ەدىم. قاتتى تاڭ قالدىم. كەيىنىرەك ونەر اكادەمياسىندا كەزدەسىپ قالعانىمدا ول كىسىمەن امانداسىپ, راحمەتىمدى ايتتىم. سوندا اعامىزدىڭ «اينالايىن, مەن سەنى سىرتىڭنان بىلەمىن. پاروديا دەگەن وتە قيىن جانر. اكتەرلىك ونەردىڭ ەڭ بيىك شىڭى» دەپ ايتقانى ءالى قۇلاعىمدا. سول ايتپاقشى, بۇل ونەرگە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايمىن. – بەلگىلى تۇلعالاردىڭ داۋسىن اينىتپاي سالاتىن ونەرىڭ ارقىلى دوستا­رىڭدى قىزىققا باتىراتىن جايتتار ءجيى بولاتىن شىعار, ءسىرا؟ – ءيا, ونداي قىزىق جايتتار بوپ تۇرادى. اسىرەسە, 1 ءساۋىر – كۇلكى كۇنى كەزىندە... بىردە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تۇلكىباس اۋدانى اكىمىنىڭ اپپارات جەتەكشىسىنە ءجۇرسىن ەرمان اعامىز بوپ تەلەفون شالدىم. «ءجۇرسىن ەرمان دەگەن قازاقپىن عوي» دەسەم, «ويباي, اعا, اسسالاۋماعالەيكۇم, داۋسىڭىزدى تانىپ تۇرمىن... ءسىزدىڭ داۋسىڭىزدى تۇلكىباس جەرىندە ەستىپ تۇرعانىما قۋا­نىپ تۇرمىن» دەپ جىك-جىكپار بوپ جاتىر. «مەن دە سەنىمەن سويلەسكەنىمە قاتتى قۋانىپ تۇرمىن. اينالايىن, نەگىزگى شارۋامدى بىردەن ايتايىن... «تۇلكىباسىم – قۇتتى مەكەنىم» دەگەن ايتىس وتكىزسەم بە دەپ ەدىم. وعان قانداي كومەك بەرە­سىڭدەر؟» «اعا, نە ىستەۋ كەرەك؟» «شىعىنىن كوتەرۋ كەرەك. ءاربىر قاتىسقان اقىنعا 5 مىڭ دوللاردان, ماعان 20 مىڭ دوللار بەرسەڭدەر جەتەدى. باس-اياعى 20 اقىن عوي. ون-اق جۇپ... 120 مىڭ دوللار كەتەدى. ول نە تۇرادى سەندەرگە؟..» دەپ قويدىم نىعىزداپ. اپپارات جەتەكشىسىنىڭ ەسى شىعىپ, تۇتىعىپ, سويلەي الماي قالدى. اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ ءبىر دوسىم تۇلكىباس اۋدانىنىڭ اكىمىنە تەلەفون شالسا, اۋدان باسشىسى «مەن جوقتا ورىنباسارلارىم ءجۇرسىن اعامىزعا «ايتىس وتكىزەمىز» دەپ ۋادە بەرىپ قويىپتى. ەندى نە ىستەرىمىزدى بىلمەي وتىرمىز؟» دەپ جىندانىپ وتىر ەكەن... ءجۇرسىن ەرمان بوپ بەلگىلى ءانشى ەركىن نۇرجانوۆتى دا قاتىردىم. «ءاي, ەركىن, ۇيدەگى جەڭگەڭ قويمايدى: «سول بالا سەنىڭ «جالعىز ۇلىم» دەگەن ءانىڭدى ادەمى ايتىپ ءجۇر. ءيتتىڭ يتاقايىنا كومەكتەسەسىڭ. سول بالاعا ءبىر كومەكتەسپەدىڭ» دەپ... سەن ماعان ءتۇس قايتا كەلشى, ءبىر كليپىڭدى ءتۇسىرىپ بەرەيىن» دەدىم. «ويباي, راحمەت, اعا» دەپ ەركىن دوسىم دا ەلپ ەتە قالدى. «مەن قازىر راديودان كەتىپ قالعام. تەلەارنادامىن. شاتاستىرىپ, باياعى جۇمىسىما بارىپ جۇرمە...» «جو-جوق, اعا, ونى ەستىگەم عوي. ءوزىم دە قىزمەتىڭىزبەن قۇتتىقتاپ شىعايىن دەپ جۇرگەم... بولدى, ءتۇس قايتا بارامىن» دەپ, ورتالىق دۇكەنگە جۇگىرىپ بارىپ, 200 دوللارعا سىيلىق الىپتى. ءبىرازدان كەيىن قايتادان تەلەفون شالدىم: «ءاي, ەركىن بالا, سەن ماعان كەلەيىن دەپ جاتسىڭ با؟» «ءيا, اعا». «مىنا تەلەارنا دەگەننىڭ جينالىسى كوپ ەكەن, سەن ماعان ەرتەڭ ساعات توعىزدا كەلشى». وسىلايشا كەزدەسۋدى ءۇش كۇنگە سوزىپ, ءۇشىنشى كۇنى ەركىن شىداماي, اعامىزدىڭ جۇمىس ورنىنا ءوزى بارعان عوي. سول جەردە مۇنىڭ ءازىل ەكەنىن ءبىلىپ, «قاپ» دەپ, سانىن ءبىر-اق سوعادى. – وبلىس-ايماقتارعا شىق­قاندا, كوپشىلىك ورتادا جۇرت ءوزىڭدى تانىپ جاتادى... جالپى, تانىمال بولۋدىڭ قانداي پايداسى بار دەپ ويلايسىڭ؟ – ارينە, تانىمالدىلىقتىڭ پايداسى دا, كەرى اسەرى دە بار. كەيدە سالىق ورگاندارىنا, حا­لىققا قىزمەت كورسەتۋ, ماي مەكەمەلەرىنە بارا قالساڭ, «نە جۇمىسپەن ءجۇرسىز؟» دەپ ءوز­دەرى سۇراپ, تەز شەشىپ بەرىپ جاتادى. ءبىر جاعى كوپشىلىك ورتاعا, اسىرەسە, بازارعا بارۋ قيىنداۋ. ەل ودىرايىپ قارايدى. كەيدە ساتۋشىلار زاتتىڭ باعاسىن كوتەرىپ جىبەرەتىن كەزدەرى دە بولادى. «سەندەردە اقشا كوپ قوي» دەپ قويادى. ساۋدالاسىپ تۇرۋ ۇيات. – ءازىل-قالجىڭعا جاقىن جۇرەتىن جاننىڭ جەكە ءومىرى دە قىزىققا تولى شىعار... – سولاي سياقتى... ايتەۋىر, ونەرىمدە عانا ەمەس, ومىرىمدە دە قىزىقتى جايتتار ءجيى بولادى. وسىدان ءبىر-ەكى اپتا بۇرىن تورعايداعى ايتىسكەر اقىن ايبەك قاليەۆ سوعىمعا ەت سالىپ جىبەرگەن. ارەڭ دەگەندە كولىككە ارتىپ, ون ەكىنشى قاباتتاعى پاتەرىمىزگە شىعارىپ, ەتتى سول كۇيى بۇز­باستان جاتىپ قالعانبىز. تاڭ ازانىمەن ايبەك تەلەفون شالدى. تۇتقانى كوتەرە سالىپ, العىسىمدى جاۋدىرىپ جاتسام: «ويباي, ولجاس, راحمەتتى قويا تۇر, سەنىڭ سوعىمىڭ اۋىسىپ كەتىپتى. تايدىڭ ەتىن الىپ كەتىپسىڭ...» دەيدى. ءسويتىپ باسقاسىن سالىپ جىبەرەتىن بولدى. جىگىتتەرگە «ول­جاس دەگەن پاروديست جىگىت قوي, ۇيات بولدى, ۇيىنە اپارىپ بەرە سالىڭدارشى», دەپ ءوتىنىش ايتقان عوي. ول تاعى ءبىر جىگىتتەرگە تاپسىرعان. سويتسە سوڭعى جىگىت «پاروديست» دەگەندى «پاراليچ» دەپ ەستىپتى. «ولجاس دەگەن پاراليچ جىگىت ەكەن... اللا رازىلىعى ءۇشىن ۇيىنە دەيىن اپارىپ بەرە سالىڭدارشى» دەپ, قاسىنداعىلارعا ءوتىنىش ايتقان عوي. ون ەكىنشى قاباتقا ەتتى ءۇش جىگىت ارەڭ كوتەرىپ شىعىپ: «ولجاس دەگەن جىگىتتىڭ ءۇيى وسى ما؟» دەپ سۇراعاندا «ءيا, ولجاس دەگەن مەن» دەپ, الدارىنان جۇگىرىپ شىقسام, باس-اياعىما تاڭىرقاپ قاراپ, «باسقا ۇيگە كىرىپ كەتتىك پە؟» دەگەندەي ءبىر-ءبىرىن تۇرتەدى. كەيىننەن بولعان جايتتى ايتىپ بەرىپ, ابدەن كۇلدىم. – اسەرلى اڭگىمەڭە كوپ راحمەت. ءومىرىڭ كۇلكىگە, ساتتىلىككە تولى بولسىن. اڭگىمەلەسكەن ورالحان ءداۋىت, «ەگەمەن قازاقستان»